_MM schilderwerkl; .< MITJEPKEMABV -uidvlu-t Idi; • ti.lr.oon 058-,20i_7 --- Crack-State: „Een Amsterdams buitenhuis op het Heeren Veen" Door Sytze Jan van der Molen Fries mozaiek „HET WAS 19 november 1647; de tachtigjarige oorlog liep ten einde, toen Johannes Crack, grietman van Aengwirden, het contract tekende voor het bouwen van een statige woning in het gedeelte van het Heerenveen, dat onder de grietenij viel, waarvan hij zich het hoofd mocht noemen. Ziin grootouders stonden bij grondaankopen nog als woonachtig te Terband te boek, een kerkdorp gelegen eenige kilometers ten noorden van het terrein, waarop thans gebouwd moest worden. Zijn oom Cornehsz Roeloffs echter had in 1599 reeds een huis laten bouwen op de plaats, waar de nieuwe Crack State zou komen. Bij het bouwen van het nieuwe huis moesten dan ook verscheidene onderdelen van het oude huis opnieuw toegepast worden. Van beide gebouwen zijn de bestekken bewaard gebleven " Aldus opent drs. Henna M. van den Berg in het Leids Kunsthistorisch Jaarboek" onder de veelzeggende titel: „Crack State, een Amsterdams buitenhuis op het Heeren Veen" een opstel over ontstaan en inrichting van een herenhuis dat in zijn bestaan al meer dan één dienst heeft gedaan, sinds 1949 tenslotte als gemeentehuis van Heerenveen. De schrijfster is geen onbekende in en ook niet voor Friesland. De laatste decennia toch heeft zij als kunsthistorica de historische bouwkunst van niet minder dan drie, eigenlijk vier gemeenten beschreven in de statige reeks „De Monumenten van Geschiedenis en Kunst" en wel van Ferwerderadeel, de beide Dongeradelen en Dantumadeel, terwijl in voorbereiding is het deel over Kollumerland. Het is ons bekend, dat mevrouw Van den Berg deze reeks graag zou afsluiten met „De monumenten van Dokkum", welke stad immers zo ongeveer in het midden ligt van de grietenijen die elk al „hun boek" bezitten. Maar niet alleen in noordoostelijk Friesland is zij thuis, ook Heerenveen en met name Crack State bezit voor haar op haar vakgebied geen geheimen meer. Voor degenen die niet ter plaatse bekend zijn, wordt toegelicht, dat het terrein waarop Cornelis Roeloffs als eerste reeds gebouwd had, ten noorden van de Koemarkt lag, welke markt ontstaan was ongeveer in de as van de weg die zuidwaarts in de richting Oudescnoot, Wolvega en Zwolle voerde. De plek hoorde onder de „lytse gritenij", zoals Aengwirden (ter plaatse: Anjewier) nog lang genoemd werd, waar het dorp Terband met een lange punt zuidwaarts reikte tot eerst de Veenscheiding, na plm. 1555 (toen de hoogveenexploitatie begon) bijna tot de Schoterlandse Compagnongsvaart. Aan die veenonderneming waren, zoals bekend, de namen verbonden van de Fries Pieter van Dekema en de Utrechtse kapitalisten Cuijck en Foeijts. * Crack-state in Heerenveen.(Foto Hans Slotboom) --- Rang De Sneker met enige kennis der historie kan de naam van het nieuwe complex etagewoningen aan het Kleimand, 'De Eerste Rang', heel goed plaatsen. Óp deze historisch gevoelige plek prijkte immers het bedrijfscomplex van Tonnema BV, waar het zo lekker kon ruiken naar pepermunt en andere suikerwaren. Oftewel: de Kingfabriek. In 1964 werd ac produktie van al dal heerlijks overgebracht naar de nieuwe fabriek op het industrieterrein Houkesloot. Vijfien jaar later ging het gebouw eindelijk over in handen van de gemeente, toen de Tonnema-directie ook het kantoorpand aan de grachtzijde verliet. Na ac sloop herinnerde niks meer aan de vele rolletjes King en Rang, die daar tientallen jaren aan de lopende band waren gemaakt. De bouwers van het complex woningen vonden dat een beetje smakeloos en bedachten toen die aardige naam. De bewoners zijn het er helemaal mee eens, want ze zitten daar, zo dichtbij het stadscentrum en met een fraai uitzicht op de oude gracht, letterlijk en figuurlijk op de eerste rang.. .(Foto Wietze Landman) --- „Voorent" Het bestek van het eerste huis ter plaatse nu dateert uit de jaren 1599-1602 en het ging toen nog om een „voorent" (werd hier het Friese „foarein" bedoeld als voorhuis van een boerderij met schuur?) van twee topgevels en met hoge zijmuren, waarin een onderkelderd gedeelte met opkamer moest komen en dat twee kruiskozijnen in de zoldergevel moest krijgen. Maar in 1647 ging het allemaal veel voornamer en veel luxueuzer toe, blijkens het door mevrouw Van den Berg gepubliceerde en besproken bestek. Dat bestek gewaagde van een „groot huiis", dat een voorhuis bevatte met terzijde twee poortjes, die links en rechts respectievelijk toegang verleenden tot het trappenhuis en het „salet". Voor we verder ingaan op uiterlijk en plattegrond mag niet onvermeld blijven, dat in 1599 er in („op") Heerenveen zélf kennelijk nog geen huizenbouwers woonden, want toen Cornelisz Roeloffs wilde bouwen „handelde" hij met zekere Sijmen Roeloffs „van der Jouwere", zodat de vlecke Joure blijkbaar hrt dichtstbijzijnde centrum van handwerkslieden was, aldus de schrijfster. Het bestek dat de Jouster moest realiseren, was overigens heel eenvoudig: hij moest metselen en later kwamen Engbert en Hartman er bij voor de vloeren, kozijnen en spanten. Maar: „nog geen vijftig jaar later waait er een geheel andere wind in het Heeren Veen. Johannes Crack, broederskind en erfgenaam van Hipolitus, die op zijn beurt erfgenaam was geweest van zijn broeder Cornelisz Roeloffs, sluit een in ambachten verdeeld contract met Jan Jacobs Groot, van Edam, bij een Amsterdamse notaris. Het contract werd geaccordeerd in presentie en ten overstaan van Sinjeur Abraham Anthonisz en meester Willem de Keyser, die toen stadssteenhouwer van Amsterdam was." --- Anthonisz Die Abraham is overigens niet in de stukken terug gevonden, maar hij moet zelf ook een mooi huis hebben bezeten, want in het kontrakt staat, dat onderdelen van Crack State net zo goed moesten zijn als die in het huis van Abraham Anthonisz, van wie alleen bekend is dat hij in 1638 metselaar was in Amsterdam. Van die Willem de Kevser blijkt echter meer bekend. Hij werkte als beeldhouwer aan grafmonumenten van zeehelden, komt voor in de rekeningen van het Amsterdamse Weeshuis, de verhoging van de poort aan de Kalverstraat in 1642 wordt aan hem toegeschreven en in 1654 werd hij uitgekozen als ontwerper van het „nieuwe huyssittenhuys (armhuis) Kan de Schans" (Waterlooplein) in de Jioofdstad. Wel, de indeling van de gevel van dat Aalmoezeniershuis biedt overeenkomst met Crack State, „al moest het Aalmoezeniershuis sober blijven en wenste Johannes Crack een huis naar de laatste mode, met pilasters over beide verdiepingen en plaats voor de wapens en nissen met „tronies ofte borstbeelden". Daartoe zal de middenpartij zijn opgehaald met wat in het bestek de middelste bovenste gevel genoemd wordt." Mevrouw Van den Berg, die van de „Amsterdamse" in elk geval Hollandse oorsprong van Crack State spreekt - bouwmeester Groot uit Edam tekende immers het contract - wijst er op, dat het herenhuis aan de Koemarkt te Heerenveen gelijkenis vertoont met een aantal door de bekende hoofdstedelijke architect Vingboons ontworpen buitenhuizen, zoals Westwiik in de Beemster voor R. Pauw in 1637, Groenhoven aan de Amstelveenseweg voor Micael Popta (1643) en een ongedateerd „ideaalplan", alle met eveneens een verhoogde middenpartij. In veel gevallen heelt de opbouw voor het dak een balustrade en is vlak gedekt, maar soms heeft de toren een omgang met balustrade zoals Weeresteyn aan de Vecht. Ook Elsenburg aan de Vecht (1637) had en balustrade en een plat dak en de schrijfster zegt dan ook: „De toren van Crackstate lijkt dan ook niet louter decoratief en status-aangevend te zijn, maar zal een functie hebben gehad als uitkijktoren op de gronden rond de State, merendeels eigendom van de bouwheer." --- Curator Dat er „Hollandse" bouwmeesters aan Crack State te pas zijn gekomen, is niet zo verwonderlijk. Johannes was namelijk niet alleen grietman van Anjewier, maar ook curator van de Hogeschool van Franeker, lid van de Staten-Generaal en van 1640 tot 1647 namens Friesland zelfs lid van het College ter Admiraliteit van Amsterdam, waarin hij kapitaalkrachtige Amsterdamse opdrachtgevers kon ontmoeten, maar waar ook Edam vertegenwoordigd was, zodat hem wellicht op die manier de aannemer Groot aanbevolen was. Dat Crack in aanzienlijke milieus verkeerde, blijkt, als hij weinige jaren nadat zijn „Amsterdams buitenhuis" gereed kwam, overleed. Ja, misschien heeft hij zijn eigen Crack State nauwelijks voltooid gekend. Op 13 oktober 1650 regelen „wijze mannen" de definitieve betaling van meer en minder werk en wel tot maart 1652, in welk jaar Johannes zijn laatste adem uitblaast. Zijn weduwe overleefde hem vijftien jaar en beiden liggen in de kerk van Terband begraven onder „een enorme, met lofwerk gesierde zerk". Tot die wijze mannen in 1650 behoorden gegoede heren zoals J. P. Musch, burgemeester van Edam; de ons al bekende Abraham Anthonisz en Willem de Keyser uit Amsterdam. Dan Jacob van Cuyck „opt Heerenveen", Gerrit [pesz „tot Leeuwarden", Johannes Wibrandi cretaris van Schoterland), Harmen Saeckes („mr. Leydekker tot Harlingen), mr. Jan Jansz. Vervou (een „cousin", neef, van Joh. Crack), mr. Gerrit Ulckes en notaris Albert Schouwe(n). --- De Witte Kraai over biologie en poëzie van verliefdheid Plaats: De Lawei, Drachten (kleine zaal). Voorstelling: Van Liefde Bezeten, naar de roman van R. Radiguet. Gezelschap: De Witte Kraai. Regie: L. Vandervost. Spelers: F. Focketyn, C Nietvelt, B. Slegers. Belangstelling: ca. 125 personen. Nog te zien: Vanavond in De Harmonie te Leeuwarden. DRACHTEN - Je zou de voorstelling „Van Liefde Bezeten" vermoedelijk nog het best kunnen karakteriseren door haar te vergelijken met een abstract, ja een non-figuratief schilderij. Wat je ziet dat zie je niet, en de kijker moet zichzelf uit de beelden die hij Krijgt voorgeschoteld maar een werkelijkheid scheppen. Het draait, kortom, niet om een reële, natuurgetrouwe weergave van een voor iedereen waar te nemen werkelijkheid, maar om de presentatie van een beleving of zelfs een interpretatie van die werkelijkheid. Hoe dat er in de beeldende kunsten uit kan zien weten we nou zo langzamerhand allemaal wel, wat het theater betreft blijft het een minder alledaags verschijnsel. Het Belgische gezelschap De Witte Kraai vond een eigen uitdrukkingswijze voor zijn vertolking op het toneel van Raymond Radiguets roman Le Diable au Corps - van liefde bezeten ofwel, en ieder die er ervaring mee heeft zal weten dat dat een adequate karakteristiek is, de duivel in je lijf. Van Liefde Bezeten is een knappe en zeker niet oninteressante voorstelling, maar ze viel me toch een beetje tegen. Ik zal dat uitleggen. De Witte Kraai is uitgegaan van het romangegeven en zelfs van het idioom waarin die geschiedenis vervat is. Meer dan een uitgangspunt is dat niet geworden - de feitelijke gebeurtenissen uit die geschiedenis doen hooguit zijdelings terzake. Waar het om is gaan draaien, is het alles verslindende verliefdheidsgevoel en de tweeslachtigheid die dat met zich meebrengt, laten we het de spanning tussen de poëzie en de biologie van de verliefdheid noemen. De aanwezigheid van die poëzie verraadt de gedateerdheid van net idioom, want volgens mij is verliefdheid in onze dagen toch voornamelijk een biologische kwestie geworden. De Witte Kraai laat in elk geval deze voedingsbodem voor conflicten, schizofrenie en veel verdrietigheid zien door twee mannen rond één vrouw te poseren, twee mannen die elk voor zich één aspect van die beleving uitdrukken. Wat we zien is hoe die twee mandelen vanuit hun onervarenheid aan het fantaseren slaan en dan plotseling geconfronteerd worden met een sluimerende jonge vrouw, die tot overmaat van ramp naa"kt is. Die vrouw wordt daarbij afgeschilderd als een rariteit, een natuurverschijnsel, een bosnimf. Na de aanvankelijk schokkende kennismaking begint ze allengs menselijke trekjes te vertonen, wordt een samenklontering van lust, koketterie en voortplantingsfaciliteit. In Van Liefde Bezeten draait het nu de hele tijd om de houding die beide mannen, lees: beide facetten van dé man, tegenover dit merkwaardig vreemde wezen innemen, ofwel om de afwisseling van aantrekking uit lust en afstoting uit vrees, hygiënische inzichten of reinheids aanvechtingen. Het is, laat er geen misverstand over bestaan, een universeel gegeven, maar mij bevangt wel een zeker medelijden met de eenvoud van het gezichtspunt. Bovendien is er iets merkwaardigs aan de hand met de voorstelling. Wat we te zien krijgen is onmiskenbaar mooi en de moeite waard. Het toneelbeeld is aantrekkelijk, prikkelt de drift tot interpretatie en houdt de aandacht vast. Bezwaar is echter dat het niets meer is dan dat - het blijft een soort spelletje in de figuren, in de abstracties de onderliggende vertelling te reconstrueren en niet meer dan dat. De abstractie is daarmee overbodig geworden. Want het overrompelende dat de voorstelling ook nog een keer had moeten hebben, de aanslag die de beelden op zichzelf, zonder hun verwijzing, hadden moeten doen, blijft achterwege. Het is verdrietig dat de lofwaardige poging zo in een experiment is blijven steken. MICHAEL ZEEMAN --- Twintig kamers Dat de bouwheer, zoals ook wel verwacht mocht worden, bepaald niet achterlijk was, blijkt uit een archiefstuk van hem, waarin hij niet minder dan vijftig punten opsomt, die niet conform 11! Nog in de 18de ,te er in volle glorie, want bij een verkoop in 1767 was net huis voorzien van twintig kamers, twee keukens, grote „verwulfte"wijn-, bieren provisiekelders, ruime linne en andere zolders, een royaal voorhuis en i met witte en blauwe stenen en achtt huizinge een grote schuur niet stalling voor 16 koeien en een royale p voor 12 paarden. il van architectonische en kv bijzonderheden vermeldl : ack State als een van de 17de eet. ■e grietn; i die behouden is gebleven ijkbaar bouv ooral w;it stichtini treft wus slechts „On. Hallurn, waarvan ning bev „Ondanks de onr hier veel | het gseMauritshu lenk, door redenerend, niet e\ • bijnaam van Heerenveen als „het Friese Haagje"? --- Toanielboun komt mei nije presintaasje fan amateurtoaniel LJOUWERT - It Boun Fryske Toanielselskippen komt mei in nije foarm fan amateurtoaniel-presintaasje. It doel dêrfan is „eachweidferromjend te wurkjen en oan te setten ta fernijing". Dizze nije foarm fan firesintaasje sil plak hawwe nest en os fan de besteande slütjünen. It presintaasjetoaniel is benammen rjochte op dy leden fan de by it Boun oansletten toanielselskippen, dy't graach ris op in oare wize as wenst binnen har selskip yntinsyf mei toaniel dwaande wêze wolle. Gadingmakkers kinne har opjaan foar in noch neier oan te kundigjen audysje. De earste ütfiering fan it presintaasjetoaniel is pland yn oktober 1987. It Boun Fryske Toanielselskippen wol mei dit presintaasjetoaniel in stimulans jaan ta neitinken oer de wearde fan it amateurtoaniel. It Boun siocht him as „foarwurker" wêr't it de befoardering fan de kwaliteit fan it amateurtoaniel oanbelanget. --- Cox en Gratama niet erg overtuigend Plaats: De Lawei (grote zaal), Drachten. Voorstelling: „Beperkte dijkbewaking", duo-proframma van Gerard Cox en Rients Gratama. 'ckslen: Gerard Cox, Rients Gratama, Jan Boerstoel, Hans Dorrestijn, drs. P. Jaap van de Merwe, Willem Wilmink, Frans Mulder en Peter Lusse. Muziek: Bert Nicodem, John Eskes, Jaap van de Merwe. Muzikale begeleiding: Bert Nicodem. Toneelbeeld: Geert Gratama. Belangstelling: ongeveer 350 personen. DRACHTEN - Van „golven van ontroering en enthousiasme", zoals Gerard Cox en Rients Gratama die in een persbericht over hun nieuwe duo-programma „Beperkte dijkbewaking hadden beloofd, was gisteravond in de halfvolle § rote Lawei-zaal geen sprake. Wat dat etreft was beperkte dijkbewaking niet nodig. Geen storm die de golven hoog opzwiepte, maar slechts een kalm briesie dat het water vriendelijk deed kabbelen. En je vraagt je af hoe het mogelijk is dat een programma met toch zoveel uitstekende nummers, zo weinig enthousiasme teweeg brengt. Waarom de vonk van toneel naar zaal zo zelden overslaat. Waarom een publiek, dat zeker Rients Gratama zeer toegedaan is en hem in het verleden dikwijls als een soort half-heilige heeft vereerd, zo lauw en soms haast lusteloos reageert. Gerard Cox en Rients Gratama hebben voor dit programma een stoet van bekwame telcstschrijvers ingehuurd. Werkelijk de crème de la crème: drs. P. Jan Boerstoel, Hans Dorrestijn, Jaap van de Merwe, Willem Wilmink, Frans Mulder en zeker niet te vergeten de aanstormende nieuweling Peter Lus-.e (met het prachtige nummer „Studio Kerk"). Ook de door Cox en Gratama zelf geschreven nummers ademen veelal kwaliteit. En waarom dan toch dat tegenval- lende resultaat? Voor een deel is dit zeker te wijten aan het feit dat dit programma op dit moment nog allesbehalve uitgebalanceerd en uitgerijpt is. Want de voorstelling in Drachten mag dan wel met enige bombarie als „noordelijke première" zijn aangekondigd, het was niet meer dan een try-out en dat was danig te merken ook. Het liep bepaald nog niet gesmeerd, waardoor de nodige vaart nauwelijks kon worden bereikt. En die traagheid had dikwijls een saaie uitwerking naar het publiek toe, waarvan een deel hardnekkig weigerde in de nog onrijpe appel van _ heren Cox en Gratama s kleinkunst te bijten. Maar afgezien van de begrijpelijke gebooi van dit programma, dat pas over tien dagen zijn première zal beleven - natuurlijk niet in Friesland, maar in Holland -, is het denkelijk vooral het totale concept van deze voorstelling dat teleurstellend uitpakt. Nogmaals, tekstueel is „Beperkte dijkbewaking' vaak uitstekend en eigenlijk nooit slecht, enkele oubolligheden in de toch wel erg ouderwets aandoende cross-talks daargelaten. Maar er is geen echte eenheid in dit programma, waarvoor men misschien wel teveel tekstschrijvers heeft aangetrokken. De toonzetting van de afzonderlijke nummers loopt vaak te uiteen. Bovendien - en dat is het ergste - hebben Cox en Gratama moeite om sommige nummers, die hun in feite wezensvreemd zijn, tot leven te brengen, waardoor aan de geloofwaardigheidafbreuk wordt gedaan. „Beperkte dijkbewaking" is het tegendeel van een oppervlakkig programma en zeker niet te hilariteit-gericht, al valt er natuurlijk ook best wat te lachen Cox en Gratama staan niet vrijblijvend in de samenleving. Zij maken zich zorgen over deze wereld, die nog altijd niet is verlost van nazisme en ooi ging Zij uilen hun vrees dat het dunne i il' van de democratie zal den i dal de zorg menleving die Lubben ca vi staat len tol vorm van liefdewerk oud papier. Zij zijn heel integer bezig en na de pauze beste deel van het programma - verhevigt zich hun aanvankelijke wat te brave, vriendelijke en afstandelijke benadering tot emotionele betrokkenheid. Dan is daar die prachtige „Ballade van het wonderorgel" van Jaap van de Merwe over het bombardement op Rotterdam in de meidagen van '40. Dan is er ook het liedje „Over oorlogsdreiging en doorzonwoningen", waarin Willem Wilmink wat navrant wijst op het feit dat men in een modern. nwoning een plek kan vindi schuilen of onder te duiken. Dan ook zingt Gratama zijn door hemzelf geschreven liedje waarin hij het verdwijnen van de CPN uit de Tweede Kamer een beetje betreurt. En dan haalt Gerard Cox in „En dan zeggen ze dat er eigenlijk niets meer is om je druk over te maken" fel en overtuigend uit naar alle soorten machtsmisbruiken en ijoemelans Mi 't elkaar voorbeelden van oprechte cabaretkui irikl en prikkelt, wakker schudt en uwt. I wordt ook hel contact met de groter en diepei en ■ mtouren tbaar van wat dit programma i sehien nog kan worden. Alleen, vn-. tOt ein publiekstrekker zal „Beperkte dijkbewaking" zich wel niet ontwikkel. HENK VAN DER MEULEN --- „Tengels thuis" van Dolf Verroen werd bij Finnisj spannende voorstelling LCultureel LEEUWARDEN - Er is een tijd geweest dat kinderen voorgehouden werd dat stelen iets verschrikkelijk stouts was. Wie stout was, was een dief en dieven horen achter slot en grendel. Bij voorkeur op water en brood. Stelen is echter „bespreekbaar geworden" en zoals theatergroep Finnisj gistermiddag in het Theater aan het Water liet zien, ook „bespeelbaar". In „Tengels thuis" van kinderboekenschrijver Dolf Verroen was in ieder geval sprake van een wat minder ongenuanceerde visie op het verschijnsel dief. Verroen liet zien dat er niet alleen maar slechte dieven bestaan, maar ook dieven die er zelf eigenlijk niets aan kunnen d<.. t er zelfs dieven zijn die uit nobele moti. handelen. Een stuk mi dus, maar wel een die de vorm had gekregen van een leuk en 01 stuk jeugdtheater. En nog _ nend stuk ook mt taculaire ontknoping. In „Tengels thuis" is in feite sprake van verschillende werkelijkheden stuk gaat over vi Toneelspeler, het de sullige dief Oen en de een toneelstuk opvoeren. Dat stuk n gaan over iemand die moet. Dat wordt uiteraard O. ft rekenboek], gestolen en ze meegegeven met papier. Zo hoeven de schoolkind, geen vervelende lommen ken. Vervelend is wel dat Oen gel»' is met de handicap van altijd en eeuwig te lange vingers. Stelen vindt hij h< lijk spannend. Maar in feite is het dus wel een lieverd. Dat kan niet gezegd worden van tante Aleida. Die krijgt dan wel de rol toebedeeld van d. van Oen en de lieve m wanneer ze uit haar rol valt, maakt van dat ze I hel i met huid en haar zou willen ioud van het stuk hier nu l van rek. ' dert, woi dal er onder de ' het dijn zo nu en dan weel de rekening dan ook v Finnisj wist van hl il aantrekkelijke voorstelling te maken, die het jeugdige publiek stevig op de stoel huid. De voor kindervoorstellingen zo karakteristieke sanitaire | .loor sh-. ;, voor. 11 lee van d i een s< li. n hulpi haddenn ditm en intelligent gecon- SYTSE SINGELSMA ---