TWEE GRONINGERS OP DE ALLERSMABORG Televisie als inspiratiebron Sommige mediaspecialisten zijn uitermate pessimistisch over de televisie. Wij amuseren ons kapot, aldus de Amerikaanse media-goeroe Neil Postman. Onderuit gezakt en kauwend op krakende chips zetten wy ons verstand op nul. Volgens Postman een groot gevaar voor onze samenleving. Er is nog hoop dacht ik toen ik de expositie van Edwin van Wijngaarden op de Allersmaborg bij Ezinge bekeek. Edwin van Wijngaarden, afkomstig uit Groningen, is een groot liefhebber van zwart-wit films uit de jaren vijftig. Hitchcockfilms, of films met Humphrey Bogart, of eigenlijk alle films wel uit die tijd. Als er maar fraaie, decadente automobielen in voorkomen, of decoratieve balustrades en hoeden. Want dergelijke voorwerpen zetten Van Wijngaarden, in tegenstelling tot Postmans theorie, juist tot grote activiteit aan. Talloze tekeningen en beelden zijn daarvan het resultaat. Terwijl de film alweer enkele scènes verder is, tekent hij de details die op zijn netvlies zijn blijven hangen. Van Wijngaarden bezit een schetsboek met aldus ontstane tekeningen dat ik even mocht inkijken en dat - helaas - op de expositie ontbreekt. Het zou behalve veel kijkplezier geven, ook veel van Van Wijngaardens werkwijze verduidelijken. Hoe elementen uit verschillende scènes samensmelten en hoe het soms maar moeilijk raden is wat het oorspronkelijke uitgangspunt was. In ziin grootste zwartgelakte beeld, domineert een haakvorm met daarnaast, schots en scheef gerangschikt, enkele hoekige vormen. Wat de aanleiding tot het raadselachtige beeld was, is niet meer te achterhalen. Restvormen, loze ruimte tussen figuren en meubilair in? Een grappige combinatie is een minuscuul eendje op een auto dat als bekroning van een opvallend platte constructie dient. Alsof de camera inzoomde op een auto en vervolgens op het eendje, maar hoe leg je zon uitgesproken filmisch principe (een opvolging van scènes in de tijd) in een sculptuur (een bevroren moment) vast? Heel gewoon, door ze te combineren. Daarnaast exposeert Van Wijngaarden alleen nog een krijttekening waarin een 'opgeblazen' jurk met een opvallend bloemmotief (in kleur) wedijvert met een al even decoratieve balustrade. Overigens, zijn minst prikkelende inzending in Ezinge. Eigenlijk is het een wat magere expositie geworden: twee Deelden en een tekening. Jammer, want zo krijg je de indruk lekker gemaakt te worden met een eetlustop wekkend voorgerecht, terwijl net hoofdgerecht uitblijft. Ik blijf erbij, met die schetsen - op zich al autonome kunstwerkjes - zou het beeld completer geweest zijn. Uitvoeriger is zijn mede-exposant Bernard Divendal, eveneens uit Groningen afkomstig, die bijna vijftien werken op papier toont. Wat hij met de aanduiding concrete tekeningen in ijzer' bedoelt, is al gauw duidelijk. IJzeren hekwerkjes van horizontalen en verticalen die zorgvuldig in tekeningen met een getekend raster verwerkt zijn. Het ijzer glimt en leeft meer dan vergelijkbare geschilderde balken en het geeft de tekeningen ook meer 'body. Divendal 'klemt' grillige geschilderde vormen tussen rasters en hekwerken in en wel zodanig dat een harmonieuze twee-eenheid ontstaat. In de kleinere werken op papier heb je soms het gevoel nog met vingeroefeningen te maken te hebben, terwijl nij in zijn grotere werken blijkbaar beter uit de voeten kan. Vooral de composities met niet al te precies ingevulde vlakken en stukken wit zijn de moeite waard. Fraai zijn de langwerpige nr. 6 (Divendal geeft geen titels) dat aan een drieluik doet denken, nr. 10 met een speelse uitloper buiten het getekende kader en nr. 13 dat met het verleidelijk oplichtende blauw en oranje nog het meest op een glas-in-lood raam lijkt. MARIEL ELLENS Beeld van Edwin van Wijngaarden in de Allersmaborg. --- Drie koningsdrama's in Shakespeare-project Bijeen Gelezen Martin Hanson Theaterprodukties brengt in het nieuwe theaterseizoen de koningsdrama's Richard ll', 'Henry IV' en 'Henry V' van William Shakespeare in een project uit. „De stukken zijn vaak afzonderlijk gespeeld. Ik wil ze nu als een symfonie laten zien in plaats van als afzonderlijke melodieën", zei regissseur Adrian Brine bij de presentatie van het project in de Amsterdamse Stadsschouwburg. De drie hoofdrollen worden gespeeld door Gijs Scholten van Aschat (Richard II), Ton Lutz (Henry IV) en Pierre Bokma (Henry V). De stukken, deze keer in de vertaling van Dolf Verspoor, spelen in de late middeleeuwen en tonen het verloop van de machtsstrijd van de drie koningen en hun bondgenoten om de Engelse kroon. Daarnaast heeft de oorlog tegen Frankrijk een belangrijk aandeel in de gebeurtenissen. „Shakespeare vertelt niet alleen een verhaaltje, maar neemt ons mee in de wandelgangen van de macht. Hij laat zien dat macht corrupt maakt", aldus Brine. Er doen in totaal 25 acteurs en actrices mee die daarvoor deels zijn uitgeleend door gesubsidieerde gezelschappen. Onder hen worden de 144 rollen verdeeld. De eerste première is die van Richard ll' op 5 september in de Stadsschouwburg, op 27 november volgt de première van 'Henry IV' en op 1 maart volgend jaar die van 'Henry V. De producent streeft naar 210 voorstellingen, waarvan een tiental in België. Het hele project kost ƒ 4 miljoen. Het ministerie van wvc heeft een subsidie van drie ton beschikbaar gesteld, voorts is er overleg met sponsors. Ton Lutz Lucebert --- Poëziecriticus kiest meer en meer eigen 'invalshoek' Een poëzielezer is ook maar een mens. Hij zal zich er bij neer moeten leggen dat hij de dichter niet altijd kan volgen in zijn poëtische observaties. Hij staat daarin niet alleen, ook de critici zitten wel eens met de handen in het haar. Het hoge woord komt eruit in de Poëzierubriek van Rob Schouten in het maartnummer van Maatstaf. Waar de een in een gedicht van Neeltje Maria Min een verkrachtingsscène leest is er bij de ander (i.e. Rob Schouten) geen haar op zijn hoofd die ooit met die mogelijkheid rekening had gehouden. Schouten: „Er wordt in de literaire kritiek nogal zuinig omgesprongen met persoonlijke voorkeuren en interpretaties. Geen wonder als men bedenkt dat kritiek als openbaar genre, met vaak aanzetten tot wetenschappelijke, deskundige lezingen, graag een grote mate van objectiviteit wil vertonen. Maar niet alleen de dichter liegt, ook de criticus draait er vaak omheen. Hij kiest, om niet in de baaierd van zijn overwegingen en reflecties te verzanden, uit lijfsbehoud voor een invalshoek, zijn voornaamste indruk, het topje van de ijsberg: hij keurt af of juicht toe, toont zich empathisch of wil van geen Waardering weten. Allerlei tussenmeninkjes kunnen niet aan bod komen, hoe genuanceerd hij ook wenst te oordelen. Zijn echte oordeel ziet er vaak anders uit dan dat op papier. Vooral als het om poëzie gaat." Schouten houdt het, omdat hij met een objectivistische benadering niet uit de voeten kan, op een persoonlijk oordeel, al realiseert nij zich „neel goed dat dit onintellectualistische, peroonlijke oordeel geborneerd overkomt." Maar hij houdt een slag om de arm: „Het is ook niet een definitief oordeel. Als deze afdeling van Nederlandse poëzie (hii doelt op een drietal Limburgse dichters) naar boeken tezijnertijd gesloten heeft en tóch een aantal bijzondere gedichten heeft nagelaten, kijk ik er misschien anders tegenaan. Nu verveelt het me onnoemelijk." --- Auteur in Utrecht 'volledig op zich zelf teruggeworpen' Verhuizing van Amsterdam naar Utrecht is een ingrijpende gebeurtenis voor sommige Amsterdammers. De (literair-journalist Hans van Straten weet er van mee te praten. In Vooys (onafhankelijk literair tijdschrift) praat hij daarover met Henk Hardeman. „Op mijn vraag of hij het gemis aan sociale contacten in Utrecht dan heeft opgevangen, verschijnt er een wat treurige blik in zijn ogen. 'Dat was niet op te vangen', zegt hij met enige nadruk, 'je werd volledig op jezelf teruggeworpen.'" In Utrecht wonen geen echte schrijvers meer, stelt de oud-Amsterdammer gelaten vast. Al zijn er wel literaire activiteiten, geschreven wordt er niet meer. Nog niet zo lang geleden stond het er beter voor. „Marsman studeerde er bij voorbeeld en vestigde er zich later als advocaat op het adres Oudwijkerlaan 4 bis. Achterberg woonde in de Boomstraat 20 bis, waar hij op 15 december 1937 zijn hospita doodschoot. Du Perron woonde in januari 1932 een blauwe maandag op de Frederik Hendrikstraat nummer 83, in afwachting van zijn aanstaande echtscheiding van Simone Sechez." Veel zullen ze er niet geschreven hebben, veronderstelt Hardeman. Er zijn nu nog drie schrijvers over in de Domstad: Van Straten, Dirkje Kuik en Guillaume van der Graft. Van Straten werkte achtereenvolgens bij het Algemeen Handelsblad en Het Vrije Volk in Amsterdam en toen die laatste krant in 1970 geliquideerd was bij het Utrechts Nieuwsblad. „Een zeer kenmerkend verschil tussen de redactie van Het Vrije Volk en die van het UN was, dat er bij Het Vrije Volk veel joodse collega 's zaten. Daar werd een soort Amsterdams joods in stand gehouden in de conversatie. Ik heb toen nog een lijst gemaakt met zestig joodse woorden en uitdrukkingen die daar gebruikt werden. Dat was dus een van de weinige plaatsen in de stad, waar na de oorlog nog dat basic Jiddisch werd voortgezet. Het merkwaardige was dat de niet-joodse medewerkers dat gewoon overnamen. Dat had je in Utrecht niet. Een van die woorden heb ik toen bii het UN geïntroduceerd: 'aankeiler'. De aankeiler op de één, dat wil zeggen, een aankondiging op de voorpagina van een verhaal dat binnenin stond." Is Van Straten, auteur van De omgevallen boekenkast, notities over schrijven en schrijvers (1987), een van die auteurs die al jaren dromen van Het Grote Werk dat zij ooit nog eens zullen schrijven, maar daar door tal van al dan niet reële uitvluchten niet aan toekomen? „Ik ben niet iemand om romans te schrijven, ik had er ook geen tijd voor. De journalistiek is een opslorpend vak." Over De omgevallen boekenkast heeft hij zo 'n veertig jaar gedaan „dus het duurt nog even voordat er een tweede deel komt." In hetzelfde nummer pakt Kees-Jan Backhuys uit over het enorme aantal fouten dat hij heeft gevonden in de nieuwste druk van de Speelfilm Encyclopedie (Van ganzeveer tot toetsenbord, en hoe het toch niet mooier wordt). Hij is onthutst. „De derde editie had ik stukgebladerd, en dus meteen de gelimiteerde gebonden versie besteld, want hij moest langer mee dan de vorige. Maar al heel snel merkte ik dat deze nieuwste versie van de encyclopedie werkelijk wemelt van de (zet)fouten, van simpele tot koeien van', en reeksen geschoten bokken. Na een tijdje ben ik eens gaan bijhouden wat ik vond en dat leidde al snel tot een boekwerk dat inmiddels de 40 kantjes A 4 bezig is te overschrijden. (..) De werkelijke lijst met fouten moet tenminste een factor 5 groter zijn." Backhuys had zijn hoop gevestigd op de PC, omdat je daarmee kunt bereiken „dat fouten in de diverse voorfasen van de tekst kunnen worden hersteld zonder dat, door foutief kopiëren, nieuwe fouten worden toegevoegd. In het ideale geval stelt de tekstverwerker ons dus in staat de tekst die bewerkt wordt steeds 'schoner' te maken." Dat blijkt dus niet voor alle uitgevers te zijn weggelegd. --- Flip de Nooyer Natuurfotografie is wel even wat anders dan relatief simpele studio-opnames. Voor één foto is Flip de Nooyer, afkomstig uit Havelte en exposant in het Fries Natuurmuseum te Leeuwarden, soms dagen bezig. En dan nog heb je niet alles in de hand. Lichtval, de houding van het te fotograferen dier, binnen enkele seconden kan de situatie weer geheel gewijzigd zijn. Flip de Nooyer, inmiddels in het natuurminnende circuit bekend van zijn bijdragen aan het tijdschrift 'Grasduinen , heeft er zo te zien geen moeite mee. De Nooyer, al ruim zeventien jaar bezig als (amateur)-natuurfotograaf, zag vorig jaar zijn inspanningen beloond met een tweede plaats in de 'Wildlife Photographer of the year Competition' (met 8000 inzendingen!) De foto's van De Nooyer steken dan ook boven het niveau van het gemiddelde kalenderplaatje met natuuronderwerpen uit. Niet alleen zijn de foto's Buitengewoon scherp en kleurig, maar De Nooyer weet er altijd een meerwaarde aan te geven. Zoals de matkopmees die perfect in het water weerspiegeld wordt. Of de witte buizerd die triomfantelijk en majestueus boven zijn (dode) prooi uittorent, alsof hij zich van de camera bewust is. Van het Friese landschap hangen ook een groot aantal opnames. Voor een deel wat stereotype, maar kundige foto's van het buitendijkse land, de bekende zware wolkenluchten en het Wad. Veel fedurfder is de aanpak in de donere opname van schapen bij Oosterwierum wier vacht nog net door het laatste restje zonlicht beschenen wordt. Bijzondere lichteffecten als zacht gefilterd tegenlicht, zonsop- en ondergangen boeien De Nooyer, zoals zichtbaar in onder andere 'Princenhof' met een rood opgloeiende rietkraag in een verder duistere omgeving. Er zitten fraaie voorbeelden bij, maar De Nooyer moet wel oppassen dat het niet te clean en esthetisch wordt. M. E. --- Douwe Tiemensma Fotografe Gisèle Freund heeft in 1946 een foto gemaakt van het atelier van Pierre Bonnard, wel eens de laatste impressionist genoemd. Douwe Tiemensma uit Gytsjerk is geïnspireerd geraakt door die foto, waarop schifdersattributen staan als verftubes, penselen en enkele doosjes. Hij heeft een hele reeks schilderijen gemaakt met deze attributen als onderwerp; in enkele gevallen ('Dans ratelier du Cannet') zeer nadrukkelijk met die foto als aanleiding, in andere gevallen een eigen versie ('Kompositie'). Maar ook zijn er enkele andere onderwerpen, zoals een gezicht op een werf, een prei, een zelfportret en een portret van Bonnard. Ze zijn te zien in het Kunstkabinet te Workum, gevestigd: Sud 70. Tiemensma is in de eerste plaats een zeer kundig en gewetensvol schilder. Hij schildert geen kleuren, maar tonen. Bij hem lijkt alles op het eerste gezicht grijs, maar als je langer kijkt, ontwaar ie een grote rijkdom aan tinten. Zijn composities zijn uiterst zorgvuldig gerangschikt, asymmetrisch vaak, maar precies in evenwicht. Het werk heeft onmiskenbaar een academische inslag, maar gelukkig wordt het nooit saai. Als introverte schilder zoekt hij het in de diepte. Bijzonder fraai zijn 'Kompositie' (nr. 1) met zijn boeiende vlakverdeling en schitterende tinten, het introverte portret van Bonnard (alleen het gezicht is uitgewerkt, de jas is slechts met enkele streken aangegeven) en 'Tafeltje', dat uit de mist lijkt op te doemen. s.D. --- In vertaling 'Verdriet' hele bladzijden weggelaten De Duitse 'gründlichkeit' is ver te zoeken als net om de vertaling van Nederlandse en Vlaamse literatuur gaat. De taaldeskundige dr. H. Eickmans van het Nederlands Instituut aan de Universiteit van Munster deed daar eerder deze week al een boekje over open. Desgevraagd geeft hij een voorbeeld uit de vertaling van Hugo Claus' Het verdriet van België. Twee vrouwen praten in het boek over een bevalling. „In sappig Vlaams gaat dat zo: Aan de andere kant, Constance, voelt ge dat niet altijd. Bij onze Alfons heb ik niets gevoeld, niksmendalle. 'k Ga naar achter, ik zet mij op de bril, ik zeg: Tiens, wat krijgen we nu?, en hij rolde eruit.'" In het Duits is daar van gemaakt: „Bei meinem Alfons habe ich nichts gemerkt, überhaupt nichts. Ich gene nach hinten, setze meine Brille auf, sage Tiens, was haben wir denn da? und er flutscht heraus." „Een leesbril is ook in het Duits toch heel wat anders dan een wc-bril, dacht ik zo", aldus Eickmans. Zijn oordeel is niet mals: „Het boek is zonder enig taalgevoel vertaald, de zinsconstructies kloppen vaak niet en soms ziin hele bladzijden weggelaten. Sommige delen van de roman slaan echt nergens meer op. Der Kummer von Flandern is in elk geval een heel raadselachtig boek geworden." Eickmans bepleit verbetering van de scholing van vertalers. Ook vraagt hij zich af wat nu eifenlijk nog het belang is van de tichting tot Bevordering van de Vertaling van Nederlands Letterkundig Werk. Deze stichting wordt gefinancierd door de Nederlandse en Vlaamse ministeries van cultuur en moet zorgen voor de promotie van de Nederlandse literatuur in het buitenland. Dat doet zij onder meer door het aanbieden van manuscript-vertalingen aan buitenlandse uitgevers en het geven van bijdragen in de vertaalkosten van Nederlands en Vlaams literair werk. Projectleider S. Rollins van de stichting, zelf ook vertaler, reageert uiterst kribbig op Eickmans' Kritiek. „Natuurlijk, kritiek zal er altijd zijn. Die kritiek is niet altijd onterecht, maar zij geldt net zo goed voor buitenlands werk dat in het Nederlands wordt vertaald. Ik heb soms Nederlandse vertalingen van Amerikaanse en Britse boeken gezien waar mijn tenen van omkrulden." Alsof het daar beter van zou worden. Volgens Rollins zijn de vertalingen die met behulp van de stichting zijn gedaan „altijd prima". --- Door een hartinfarct nader tot Lucebert Zoveel temperamenten, zo veel manieren om een hartinfarct te ondergaan en te verwerken. De essayist R.H. Cornets de Groot doet in Maatstaf verslag van wat hem - althans de 'ik' in zijn verhaal 'De robot en het woord' - begin juni vorig jaar in dit verband overkwam en hoe hij er op reageerde. Woede, in het begin, was een van de kenmerken van zijn reactie op het infarct van 20 procent dat hem velde. In een noot geeft hij een paar medische bijzonderheden: „Een infarct van veertig procent schijnt men niet te kunnen overleven. Toch zeggen percentages niet alles. Een infarct van bij voorbeeld dertig procent kan minder schadelijk zijn dan een van vijf procent op een bijzonder vitale plek." „Daar gebeurde het: tegen de deurpost viel ik in zwijm. Ik zakte in mnn blote kont ineen, merkte dat ik incontinent werd en gaf over. Ik voelde geen pijn, ik verloor niet volkomen net bewustzijn, maar ik was zwak, alleen en verlaten. En ik was woest. De hysterische robot kon, terwijl ik zweette als een otter, tekeer gaan in mij." Het ziekenhuispersoneel keek zijn ogen uit. „Ik joeg ze de stuipen op het lijf, de broeders, de zusters; ik heb de mensen hier beledigd en uitgescholden om de belediging en het schelden: ikzelf was beledigd. Een drukverband beknelde mijn lies. Hier gebeurde iets waar ik het volstrekt niet mee eens was. Vierentwintig uur moest dat verband er blijven zitten en precies zo lang mocht ik dat been niet verleggen. En zo gebeurde het dat Haydie, een even hulpvaardig als assertief Surinaams meisje, mij in bed vond, steunend op handen en voeten, vloekend, in de slangen van het infuus verstrengeld geraakt. Haar schrik riep haar collega 's naar mijn kamer. 'Wat een adrenaline.' zei iemand toen ik begon te blaffen." Uitkomst vond hij in de dichtbundel 'Troost de hysterische robot' van Lucebert, die hij een paar dagen na aankomst in het ziekenhuis begon te lezen. „Ik wist dat ik het gevecht om de werkelijkheid kon winnen en ik wilde niets liever. Ik zweefde tussen bewustzijn en slaap in de wereld van Luceberts poëzie, die mij op zoveel plaatsen raakte, dat ik andere dingen als onbelangrijk terzijde schoof, - ook de interesse in net persoonlijke geval van het doodgaan^..) Terwijl het infarct mij proefondervindelijk uit de droom wou helpen, terwijl iedereen dacht: het is afgelopen met hem - hield ïets-in-mij de dief aan, de dageraad, om hem de droom, de poëzie van Lucebert, te ontfutselen en als balsem en heul voor zich te behouden." --- Krachtig werk van Ina Scholte Albers Het menselijk lichaam kan op tweeërlei wijze expressief zijn. Het kan ten eerste een uiterlijke expressieve houding aannemen en ten tweede kan een houding iets van het innerlijk uitdrukken. Bij dat laatste hoeft de houding op zich niet spannend te zijn: iemand die slap voorover zit en wezenloos voor zich uitstaart kan heel wat van zijn innerlijk bloot geven. Ina Scholte Albers uit Harlingen, exposante in het Fries Scheepvaartmuseum te Sneek, heeft voor haar zeventien schilderijen vooral de eerstgenoemde lichamelijke expressiviteit gekozen. Die geeft weliswaar nauwelijks iets van het innerlijk weer, maar drukt wel degelijk iets uit, namelijk abstracte begrippen als kracht en tegenkracht, dynamiek, schoonheid, evenwicht enzovoorts. Een opvallende plaats op deze fraaie expositie nemen de Sumoworstelaars in, de schaars geklede, moddervette Japanners die zo lekker op elkaar omhangen om dan plotseling met een gigantisch doffe dreun op de mat neer te komen. Net als nijlpaarden paren zij massiviteit aan onverwacht snelle wendbaarheid. Ina Scholte Albers geeft die eigenschappen overtuigend weer. Een tweede serie schilderijen, van 'Balancer' tot en met 'Deux senses', is gebaseerd op dansende figuren. De lichaamshoudingen drukt zij uit in ronde lijnen vol spankracht, die contrasteren met de rechthoekige achtergrond. Drie liggende naakten ('Dormir sous le ciel rouge', 'Le vent d'automne' en 'La reve d'été') maken een sterk theatrale indruk. Ze komen op mij meer symbolistisch over dan als een spiegel van de ziel. Pas bij de drie portretten 'Janneke', 'Petra' en 'Marieke' zie je houdingen die meer van het innerlijk lijken uit te drukken. Elke hierboven genoemde serie laat een iets andere schilderkunstige aanpak zien. De Sumoworstelaars en de portretten zijn opgebouwd uit verhoudingsgewijs hoekige vlakken, de serie van Balancer heeft een enigszins geometrische stilering, terwijl die van 'Dormir' een lyrische, 'stromende' penseelvoering heeft. Ook het Kleurgebruik - in het algemeen nogal fel - verschilt per serie enigszins. Voor alles straalt het werk vitaliteit en zelfbewustheid uit. De composities zijn krachtig en weldoordacht, met het accent op de hoofdzaken, de kleuren zijn met zorg gekozen. Wie het huidige werk van Ina Scholte Albers vergelijkt met dat van een aantal jaren geleden (zie de foto's in het documentatieboek) moet constateren dat zij met grote stappen vooruit is gegaan. De expositie duurt tot 22 april. SIKKE DOELE Ina Scholte Albers: 'Sumo's duwen' ---