Vriendschapsfeest Zo ging op zondag 14 maart 1971 de eerste Pow-wow van start, van drie uur 's middags tot tien uur 's avonds. Sjoerd had die naam aangedragen: een 'pow-wow' is een Indiaans vriendschapsfeest. Top-of-the-bill was Kevin Ayers, ex-Soft Machine, met de nu nog steeds in de jazz aktieve sopraansaxofonist Lol Coxhill. Verder kwam de Haagse band Supersister en werd de Beatlestekenfilm 'Yellow submarine' vertoond. Zo stroomde de Harmonie in twee jaar tijd - de laatste Powwow vonc plaats op 13 mei 1973 twaalf keer vol met nippies, gemiddeld duizend per keer. Uit de hele provincie en ook van ver daarbuiten kwam het publiek opzetten, uitgedost in de mooiste alternatieve kleren. Op de Powwow-markt in het Theater aan het Water kon je wel acht soorten thee krijgen, muesli, appels, noten, rnst met groente, macrobiotische kroketten. plakjes hasjcake en bonensoep. Alcohol was volkomen uit: bierdrinkers werden met medelijden bekeken. De hasjpijp ging daarentegen overvloedig rond. Nog nooit tevoren was er in Leeuwarden zoveel actuele popmuziek te horen geweest. Tal van buitenlandse groepen maakten hun opwachting: America, Argent (met Gary Moore, die nu na vijftien jaar is doorgebroken in de hardroeksector). Redwing, de Woods Band (met Terry Woods, nu nog aktief in the Pogues), Arthur Brown (die zich 'The God of Hellf ire' noemde en hangend aan het kruis zong). Ferre Grignard. de Canadese Stampeders, Barclay James Harvest, Mick Softlëy en Spirit. Zeer populair waren ook Nederlandse groepen als CCC Inc, de Hobo String Band en LongTall Ernie. Maar niet minder geliefd was het zigeunerorkest van Tata Mirando. dat meer dan eens op de Pow-wow heeft gespeeld. Theater en dans waren er ook: Funhouse van Rob van Houten (met poppenspeler Feike Boschma en danserßarrie Stevens), bewegingstheater BEWTH, de Noord-Nederlandse Dansgroep en Tessa Wijdeveld. Groot succes had de Leeuwarder fakir Bottak. --- Twee jaar lang Pow-wow's, oftewel de toogdagen der 'alternatieven' Het begon meteen ingezonden stuk. De Harmonie bracht de musical'Hair'en de kersverse directeur Gerrit ter Horst had gezegd dat die een beeld gaf van de 'alternatieve' jeugdcultuur uit die dagen. Sjoerd Cuperus klom in de pen en protesteerde: 'Hair' exploiteerde de jeugdcultuur, probeerde er geld uit te slaan. Het idealistische 'love'- en 'peace'-gedachtengoed van de underground'beweging werd door de commercie misbruikt. Een viezer woord dan 'commercieel' bestond er in die tijd niet bij een deel van de jeugd. Ter Horst reageerde onmiddellijk. „Wat had jij dan gewild?" vroeg hij Sjoerd Cuperus. Deze rook zijn kans. In 1968 had hij met een ploeg 'alternatieve' jongeren het Fuqfestival georganiseerd in de Westerkerk. Een jaar later had hij meegeholpen aan het Demosfestival in de Beurs, een protest tegen de discriminatie van langharige jeugd door commerciële discotheken in de stad. Er was in Leeuwarden een aktieve groep jongeren ontstaan, die een eigen niet-commercieel onderkomen wildeen in 1970 zelfs als de politieke partij Axies met twee zetels doordrong in de gemeenteraad. Sjoerd legde zijn ideeën aan Ter Horst voor. Hij dacht aan een soort 'multi-media-manifestatie', met popmuziek als hoofdgerecht, maar ook met speciale films, theater en variété. En een alternatieve' markt met eet-, drink- en informatiekraampjes. „Koartsein: je moasten je der de hiele dei fernuverje kinne." Aan medewerkers geen gebrek: de hele Landbuurt, in welks oude huisjes de 'alternatieve' jeugd destijds woonde, meldde zien als vrijwilliger aan. Enkele voorbeelden van Pow-wowaffiches, gemaakt door Hubertus de Jong Gerrit ter Horst. --- 'Baanbrekkend' Sjoerd Cuperus heeft nu nog veel waardering voor het initiatief van Gerrit ter Horst. „It wie baanbrekkend en hiel moedich fan him. Wy wiene hielendal frij vn it vnfoljen fan de formule. Doet bliken die dat der san tüzen minsken per kear op öf kamen, koe ik myn gong gean. Foar my persoanlik betsjut dy tiid myn start as organisator.' Overigens heeft hij zelf nadien niet vaak de schouwburg bezocht, terwijl het juist de opzet van Ter Horst was om via de Pow-wows de jeugd in de Harmonie te krijgen. Sjoerd zegt tegenwoordig niet vaak meer bii die periode stil te staan. Wel is nij van mening dat er daarna nooit meer zon beweging onder de jeugd is geweest „behalve dan in bytsje by de punk" als in het begin van de jaren zeventig. Je was als jeugd uit overtuiging bezig met het ontdekken van nieuwe vormen en nieuwe dingen. Belangrijk daarbij was dat het over de hele werela gebeurde. „It wie in 'global feeling'. je wiene diel fan in 'world movement'. Alle ütfiningen op audityf en fisueel terrein dy't aoe dien binne, binne letter oernommen troch it kommersjele diskowêzen." Sjoerd was de ideoloog van het gezelschap en contracteerde de bands. De vaste medewerkers moesten ervoor zorgen dat de manifestatie goed verliep. Dat waren onder anderen George Vijsma. Janny Hooghiemster, Aukje Eijgelaar, Ties en Annie de Groot, Chris Torensma en Hubertus de Jong (die de gezichtsbepalende affiches maakte met assistentie van fotograaf Paul Janssen). Technische man was Piet van der Wal. --- Spookachtig In de Harmonie had je toen nog twee verschillende spanningen: in het Theater aan het Water was het 220 volt, in het oude gebouw 127 volt. Het gebeurde dus geregeld dat er een lamp knapte. Tijdens de eerste Pow-wow stonden ac stoelen nog in de zaal, maar bij de tweede moest de vloer vlak en de stoelen eruit. Dat was een heel karwei, herinnert Piet zich. „We gingen met een man of tien onder de vloer, samen met de toneelmeester. Dan moesten we met schroefvijzels langzaam die vloer omhoog duwen. Gelijk op over de hele breedte, anders knapte het zaakje. Het kraakte om het leven en er was maar een enkel lampje. Spookachtig was het daar." De achtste Pow-wow, in mei 1972, moest een soort herdenking zijn van de 'flower power'-sfeer, zoals die vijf jaar daarvoor in San Francisco was ontstaan. „Van bloembollenvelden in de buurt van Paesens-Moddergat hebben we toen honderdduizend tulpen gekregen. De vrouwelijke medewerkers hebben de bloemen aanelkaar geregen en ik ben met enkele anderen op de vliering boven de grote zaal geweest om die bloemenslingers op te hijsen. We moesten over smalle planken lopen. Eén misstap en ik was dwars door het stucplafond de zaal in gedonderd." Piet moest ook de mechanische muziek tussen de acts door verzorgen en daar had hij een heel zeldzaam apparaat voor: een 25 kilo zware 81-sporenrecorder van ITT/Schaub Lorenz. „Dat ding had een twaalf centimeter brede band en kon negentig uur muziek achter elkaar spelen. Hij is nooit echt op de markt geweest, omdat de cassetterecorder toen net opkwam. Maar ik kon hem voor f 380 als bouwpakket kopen." Met veel plezier herinnert hij zich nog technische man Vledder. „Dat was een aardige, rondborstige man, die ook wel van improviseren hield. Hij had een hefe zware stem. Ik herinner me nog dat er een zekere Margaret Brands, een mooie Dordtse met lange blonde haren, in hotpants sexy op het podium stond te dansen. 'Daar hè'k wel feertien dagen ruzie met de frou foor over,' zei-ie." Na de Pow-wows - Sjoerd: „Wy binne op it hichtepunt ophalden" kwam er nog een serie concerten onder de naam 'Swinging Sunday' en toen moest de Harmonie worden verbouwd. Aan Piet van der Wal, toen gemeenteraadslid, is het te danken dat er weer een beweegbare vloer in kwam, die toen trouwens met een knop te bedienen was. Na de verbouwing was er in de nette Harmonie geen plaatsmeer voorde alternatieven. Die kregen toen evenwel al gauw hun eigen centrum: Hippo. Maar dat is een héél ander verhaal. SIKKE DOELE --- Tryater: van huurder tot huisgezelschap van de Harmonie De relatie tussen de Harmonie en het Friese toneelgezelschap Tryater was in 1971, toen het beheer over het gebouw door de Stichting Culturele Centra Leeuwarden werd overgenomen van De Vereeniging De Harmonieën ik tot schouwburgdirecteur werd benoemd, een alleen maar zakelijke. Tryater huurde de zaal om er zijn voorstellingen te laten zien aan vertegenwoordigers van dorpshuizen en culturele commissies in de hoop daarna uitgenodigd te worden om de stukken ook elders te spelen. Pas in het seizoen 1980-'Bl waagde Trvater het om naast de premières .tuk ook een voor iedereen toegankelijke voorstelling te geven. De vier • stukken van dat seizoen werden ondergebracht in een abonnenx Tryater speelde toen in totaal acht keer in de Harmonie. In het seizoen 1988--'B9 was het aantal Tryatervoorstellingen inde Harmonie gestegen tol zesentwintig en konden we Tryatei terechl als ons 'huisgezelschap'beschouwen. Een drietal factoren speeide in deze ontwikkeling, waar ik erg blij mee was, een rol. In de eerste plaats was er de omstandigheid dat door de verbouwing van de schouwburgzaal in 1974 en '75 in de vroegere leest- en danszaal het Theater aan het Water ontstond. Het bleek dat de Tryatervoorstellingen daarin tot hun recht kwamen dan i^rote schouwburgzaal. Belangrijker nog was dat de kwaliteit van de voorstellingen zich ineen ,11 wende lijn bevond dank zij de inspanningen van Pyt van der Zee en Thorn van der Goot als diens opvolger als artistiek leider en dank zij de inzet van de spelersgroep die zich in zware cursussen liet bijscholen Ook het gegeven dat stukken uit het wereldrepertoire op de planken werden gebracht, verhoogde de aantrekkelijkheid van Tryater. Pinter. Tennessee Williams, Renéd'Obaldia, Ayckbourn, Peter Shaf£er en Hugo Claus bleken evenals later bijvoorbeeld [bsen, Shakespeare Goldoni en Kroetz ook in het Fries (en voor niet-Friezen) grotï zeggingskracht te bezitten. De voorstellingen waren intussen van dien aard dat ik ze graag volwaardig in het Harmonieprogramma wilde opnemen om ze zo onder de aandacht van een bredere kring van toneelliefhebbers te kunnen brengen. Maar Tryater kon de huur voor veel voorstellingen niet opbrengen. Daarom besloten Thorn van der Goot, zakelijk leider Gatse Boschma en ik in 1983 tot intensieve samenwerking op basis van gedeelde financiële risico's. De stukken die Tryater in het volgende seizoen speelde ('Ta Nut fan t Algemien', 'Himmel Waar Hjoed' en 'Triljende lerde') werden in drie series van elk drie voorstellingen ondergebracht. Het aantal series kon later tot vier worden uitgebreid en het bleek zelfs mogelijk daarnaast nog een aantal extra voorstellingen te spelen. Voortaan kon ieder stuk aat Tryater op het speelplan zette, in Leeuwarden minstens vier keer worden bekeken. Ik ben ervan overtuigd dat ook deze manier van bespeling van de schouwburg heeft bijgedragen aan de stijging van de publieke belangstelling. Een niet weg te cijferen voordeel voor het publiek van deze serie-bespeling was dat na de voorstellingen volop gelegenheid bestond om met de spelers en de artistieke leiding van Tryater van gedachten te wisselen. De aanpak door Tryater heb ik vaak als voorbeeld genoemd hoe je de wisselwerking tussen gezelschap en publiek kunt intensiveren. Gezien het resultaat vond ik een oude stelling bevestigd: 'Er is altijd meer mogelijT. dan men denkt. GERRIT TER HORST Gerrit ter Horst was directeur van schouwburg De Harmonie van 1971 tot 1990. Tryater-spelers Rike Spannenburg en Romke de Leeuw in 'Odysseus yn Bjirmerhaven', geschreven door Dimitri Frenkel Frank en vertaald door Folkert Boorsma. De regie was in handen van Pyt van der Zee. Deze foto is gemaakt op de première op 18 september 1975. --- Niet voor de lol... DE HARMONIE VAN Henk van der Meulen Aan de Harmonie heb ik vele dierbare en aangename herinneringen. Per slot van rekening heb ik op een avond met de schrijver Evert Zandstra voor het eerst het meisje ontmoet dat later mijn vrouw zou worden. En professioneel heb ik er natuurlijk tal van schitterende en indrukwekkende voorstellingen mogen aanschouwen. Een ding heb ik echter altijd als een doffe ellende ervaren: het bemachtigen van een kop koffie in de pauze. Vooral als je in een uitverkochte zaal op een der eerste rijen een plaats nad, was je genoodzaakt je ziel in lijdzaamheid te bezitten om na lang wachten in een schuifelende file eindelijk de gewenste lafenis te kunnen krijgen. En die moest je dan vaak wel heel snel naar binnen slokken omdat de tweede helft van de voorstelling al haast begon. Gelukkig had ik in de loop der Jaren een wit voetje bij een der Lelners verworven met als resultaat een wat snellere bediening. Zodra hij mij bij een hoekje van de bar zag opdoemen, schoof hij me een kop koffie toe. Soms tot hoorbaar ongenoegen van al lang wachtende omstanders die deze voorkeursbehandeling begrijpelijk niet erg konden waarderen. Zo riep er eens iemand diep verontwaardigd, wijzende op mijn persoontje: „Wij zijn eerst, wij staan hier al weet hoe lang!" Waarop de man achter de bar laconiek antwoordde: „Ja, maar die man komt hier net als ik niet voor zn lol!" Het was in de pauze van een hilarisch-komische voorstelling, waarbij de lach voortdurend daverde. --- Rijden in het donker De nieuwbouw. De programmering van het volgende seizoen, als wij geen eigen theater hebben. Opslagruimte. Kantoorruimte. Het organiseren van de slotactiviteiten. Uit wat drie maanden celeden nog een onontwarbare Kluwen van problemen en oneindige mogelijkheden leek, komt langzaam een duidelijke lijn te voorschijn. Al een jaar lang word ik elke dag om het uur tussen 1993,1992 en het nu gekaatst. Om 09.00 uur vergader ik over de omvang van de vluchtwegen in de nieuwbouw; om 10.30 uur vergader ik over de mogelijkheden om in Drachten de musical Funny Girl te programmeren en om 12.00 uur praat ik met de heer Bos, onze administrateur, over de organisatie van de verhuizing. Welke afdeling gaat het eerst verhuizen? De afdeling horeca of de afdeling publiciteit? Een half jaar lang was de onzekerheid maximaal. Soms leek het er zelfs op dat we het hele bedrijf twee jaar moesten siil leggen. Langgeleden, toen ik rijles kreeg, wilde de rijinstructeur steeds maar dat ik in het donker reed. „Als je in het donker kunt rijden, is het overdag een fluitje van een cent," luidde zijn stelling. Ik heb het afgelopen jaar regelmatig verzucht dat we nu in het donker rijden. Als we dit als bedrijf aan kunnen, kunnen we alles aan. Gelukkig kunnen we nu over veel dingen beslissingen nemen en komt er duidelijkheid. De nieuwe schouwburg krijgt op de tekentafel van architect Frits van Dongen langzaam zijn definitieve vorm. De vluchtwegen vormen nog een knelpunt, evenals de plaats vanhet theatercafé. Moet net theatercafé nu op de eerste verdieping of op de begane grond komen? We hebben er al veel vergaderingen aan gewijd. Het lijkt mij het beste dat het op de begane grond komt, vlakbij de ingang, maar Van Dongen blijft daar anders over denken. Over de periode dat we zonder gebouw zitten, is inmiddels ook al veel duidelijk. Zeg maar dat we op vijf verschillende manieren een programmering in stand proberen te houden. Of dat lukt kan men beoordelen als op 20 augustus ons jaarprogrammaboekje uitkomt. 1. In Zalen Schaaf, de Westerkerk en de Doopsgezinde Kerk programmeren we zon zeventig eigen voorstellingen. Van Rients Gratama tot Reflex, van Flairck tot Suver Nuver. 2. In de Frieslandhal zetten we vermoedelijk enkele grote produkties neer. We denken Dijvoorbeeld aan de musical Hair en Wall Street Crash. 3. De aankomende tijd gaan we ook intensief samenwerken met onze Friese collega's. Regelmatig zullen er vanaf het Zaailand bussen naar voorstellingen in Drachten, Heerenveen en Sneek vertrekken. 4. We organiseren eveneens busreizen naar Groningen en Amsterdam, naar voorstellingen die niet in Friesland zijn te zien. Zo reizen we naar 'Les Misérables in Carré en Het Nationale Ballet in Groningen. 5. In november gaan we waarschijnlijk een eigen, kleinschalige voorstelling produceren. Een voorstelling rond de treurige negentiende eeuwse dichter Piet Paaltjens. die gespeeld zal worden door Joop Wittermans. Het idee komt voort uit 'De nacht van het verdriet. De voorstelling zal zich in een kleine ruimte, vermoedelijk een huiskamer, afspelen. Per keer kunnen er slechts twintig personen in. De voorstelling staat echter wel een hele maand. Op die manier kunnen er toch nog redelijk veel mensen van genieten. Als je al deze activiteiten op een rij zet, dan lijkt het net alsof we gewoon over een eigen gebouw kunnen beschikken. Let wel op de woorden: net alsof. De werkelijkheid is anders. Als alles goed gaat wordt De Harmonie begin juli gesloopt. De slotactiviteiten zijn, hoop ik, inmiddels bekend. Nu, vanavond, vrijdag 3 mei: Sound of the Sixties. Dinsdag 7 mei: Adriaan van Dis. Woensdag 8 mei: Fin de siècle, een historische avond over De Harmonie. Vrijdag 10 mei een benefietavond ten behoeve van Het Filmhuis, om op zaterdag 11 mei definitief te eindigen met 'Het Grote Sloopfeest', de allerlaatste keer dat u De Harmonie kunt bezoeken. Op maandag 13 mei zullen we vervolgens om half negen 's ochtenas een gebouw binnengaan waarin niets meer zal gebeuren. ' We gaan dan inpakken, verhuizen en het gebouw ontmantelen. Ik kan mij niet voorstellen dat het kantoor waarin ik deze woorden schrijf er over twee maanden niet meer zal zijn. De laatste dagen gaan we nu aftellen. Het is tijd voor sentiment. GERARD TONEN Gerard Tonen is directeur van schouwburg De Hciiincinic mikls 1 februari 1990. ---