You'll never walk alone De woorden lijken evenzeer van toepassing op de slachtoffers van de Hillsborough ramp. Naast de poort is een monument opgericht. Een eeuwig brandende vlam, bloemen, vaantjes, programmaboekjes. In de marmeren steen staan met gouden letters de namen van de slachtoffers gegraveerd. 'Dedicated to those who lost their lives at the FA-cup semifinal. Hillsborough, 15th april 1989.' Paula Arm Smith, 26 jaar. Jack Anderson, 62 jaar. Tommy Anthony Howard, 14 jaar. Drie van de vijfennegentig. Mannen, vrouwen, kinderen. Het monument is een bedevaartsplaats geworden. Auto's stoppen, er worden bloemen gelegd en foto's gemaakt. Er wordt nauwelijks gepraat, hooguit gefluisterd. Een paar honderd meter verder op Anfield Road, is het Hillsborough Diaster Advise Center ingericht. „Mensen die op welke manier dan ook problemen hebben om de ramp te verwerken, kunnen hier terecht voor hulp. Wat voor hulp dan ook", zegt Sarah Darcy, het hoofd van het uit twaalf medewefkers bestaande team van maatschappelijk werkers. Het centrum werd twee maanden na de ramp door Social Services Department van de stad Liverpool opgericht en gefinancierd. Het voorziet nog steeds in een duidelijke behoefte, ook al zal de staf waarschijnlijk worden ingekrompen. Zeshonderd mensen hebben de afgelopen jaren hulp ingeroepen. Variërend van deelname aan praatgroepen of psychiatrische behandelingen tot adviezen over financiële bijstand. „En dan praten we nog niet over de honderden die hier binnenlopen om een kopje koffie te drinken en wat van zich af te praten", zegt Sarah Darcy. lan Hargraves. al 36 jaar in dienst bij de Liverpool Echo, was zowel in Brussel als Sheffield aanwezig om voor zijn krant verslag te doen van nieuwe sportieve hoogepunten van Liverpool. „De Heizelramp had alles te maken met schandalig gedrag van de supporters. Dat valt nooit goed te praten. Maar de ongecontroleerde chaos bij de verkoop van kaarten en de slechte staat waarin het stadion verkeerde, maakte het uitbreken van supportersgeweld tot een ramp van ongekende omvang", zegt Hargraves. --- Hooligans onvindbaar Liverpool stond alleen. Massamedia uit de hele wereld stroomden samen aan de Mersey, in pubs en op straat op zoek naar de hooligans, die veelal onvindbaar bleken. „Liverpool had eigenlijk niet zon slechte naam, bovendien leek het ergste vandalisme al verleden tijd", zegt Hargraves. „Het aantal supporters dat zich misdroeg en daadwerkelijk uit Liverpool afkomstig was, bleek achteraf klein. De supporters kwamen uit alle delen van het land, maar Liverpool werd veroordeeld." Ondanks de uitsluiting van deelname aan Europees voetbal, herstelde Liverpool FC zich wonderwel. De vrees dat veel spelers naar elders zouden vertrekken, bleek ongegrond. Niet alleen Liverpool werd gestraft, de 'ban' trof alle Engelse clubs. Ook stadsgenoot Everton, spelend in Goodison Park, slechts van Anfield Road gescheiden door een van de groene longen van de grauwe industriestad, Stanley Park. „We overleefden omdat dat Liverpool eigen is", zegt Peter Robinson. „We hadden bovendien het geluk dat de Engelse league een van de sterkste en aantrekkelijkste competities ter wereld is. Het publiek bleef komen, we wonnen de FA-Cup en de landstitel, een jaar na het Heizeldrama. Toch heeft de uitsluiting van Europees voetbal de club geschaad. Sportief, omdat we ons niet meer konden meten met de beste teams op het continent, maar vooral financieel. Hoeveel geld we verspeeld hebben, valt moeilijk te schatten. Miljoenen ponden. Alleen al door het verlies van inkomsten uit televisierechten. Juist de laatste jaren zijn de televisie-inkomsten drastisch gestegen. Vraag bij Manchester United maar eens hoe lucratief een rondje Europacup is." Robinson heeft nog steeds moeite met de strafmaat. „De club trof eigenlijk geen blaam. We hadden vooraf de UEFA nog gewaarschuwd, gewezen op de onordentelijk verlopen kaartverkoop. ledereen haalde zijn schouders op. En toch kreeg de club de zwaarste straf ooit door de UEFA uitgesproken." Hillsborough raakte Liverpool nog zwaarder. Een mooie zonnige middag eind april 1989. De halve finale in de Engelse bekercompetitie tussen Liverpool en Nottingham Forest. Wat een feest had moeten worden, werd een ramp. De wereld aanschouwde live het lijden en sterven van tientallen mensen die alleen maar van voetballen wilden genieten. „Stel je voor", zegt Sarah Darcy, „dat je thuis in je huiskamer rechtstreeks getuige bent van de dood van tientallen mensen tijdens het vliegtuigongeluk bij Lockerby of de ondergang van de Herald of Free Enterprise bij Zeebrugge. De dood werd een mediaspektakel en dat maakte de gevolgen van de ramp voor de achterblijvers alleen maar pijnlijker." De tweede schok was de hetze in de geschreven media. De supporters werden generaliserend als dronkaards afgeschilderd. De enkele serieuze en meer genuanceerde Britse kranten uitgezonderd. Daarna begon het gerechterlijk onderzoek, resulterend in 9560 ondervragingen, 5341 verklaringen, 2392 documenten, 71 uur videobanden en 174 getuigen voor de rechtbank. Maar ook al werd de schuldvraag beantwoord, de straffen voldeden niet aan het rechtsgevoel van de getroffenen. „Mensen stierven door de incompetentie van anderen, maar de schuldigen kwamen er genadig af. Dat is een ramp op een ramp", vindt Sarah Darcy. De processen waren voor veel van de achterblijvers vaak mensonterend, vindt Darcy. „Aan de hand van videobeelden is in veel gevallen nagegaan, in welke mate van prcdeath suffering' sprake was. Hoe lang heeft het lijden geduurd, voor mensen daadwerkelijk door verstikking om het leven kwamen. Kun je je voorstellen dat honderden mensen tijdens die processen nog eens door een hel zijn gegaan?" De geschokte achterblijvers blijken niet alleen in het Merseygebied te wonen. Ze komen uit alle delen van Engeland, het Europse vasteland, Amerika, Australië, Hong Kong en Maleisië. „De impact van die televisiebeelden is onvoorstelbaar groot geweest. We hebben hier vorige week zelfs een meisje uit Hong Kong gehad. Haar opa had haar een paar dagen voor de wedstrijd opgebeld. Dolblij. Hij had een kaartje voor de wedstrijd. Zijn kleindochter volgde het duel thuis op de televisie. Opa zat in het tribunevak. Hij heeft de ramp overleefd. Zij had echter, net als duizenden anderen, last van een vorm van 'post dramatic stress. Ze is hier vorige week geweest, we hebben gepraat, het deed haar zichtbaar eoed." --- LIVERPOOL is de voetbalrampen nog niet vergeten Een stille zondagmiddag in Liverpool. De toegangspoort tot het stadion van Liverpool aan de Anfield Road is gesloten. De woorden boven de poort zijn een ode aan Bill Shankley, de tien jaar geleden overleden manager, die Liverpool in de jaren zestig en zeventig vanuit de Engelse tweede divisie naar de Europese top leidde: 'You'll never walk alone'. Ooit een tophit van Gerry and the Pacemakers, later door Shankley verheven tot het clublied van de Liverpool-supporters op de beruchte Kop-tribune. De Liverpool Football Club werd in de tweede helft van de jaren tachtig getroffen door twee rampen die hun sporen onuitwisbaar in de stad hebben achtergelaten. Op 29 mei 1985 vonden 39 supporters de dood kort voor het begin van de Europacupfinale tussen Juventus en Liverpool in het Heizelstadion te Brussel. Supportersgeweld, een bouwvallig stadion en de ongecontroleerde verkoop van de entreekaarten waren de oorzaak van de ramp. Op 15 april 1989 verloren 95 supporters het leven tijdens de halve finale van de FA-Cup tussen Liverpool en Nottingham Forest in het Hillsborough-stadion te Sheffield. De politie van Sheffield gooide de poorten paniekerig open om opdringerige supporters toegang te verlenen tot het overvolle tribunvak aan Leppings Lane. ln de chaos die daarna ontstond, werden honderden supporters onder de voet gelopen of raakten bekneld. De Engelse voetbalclubs werden door de Europese voetbalfederatie (UEFA) voor onbepaalde tijd uitgesloten van deelname aan de Europese bekertoernooien naar aanleiding van het drama in Brussel. Vorig jaar werd de 'ban' opgeheven, behalve voor Liverpool. Na zes jaar afwezigheid op de Europese velden, keert echter ook Liverpool in oktober terug in het UEFA-Cup toernooi. De club heeft de verbanning van de Europese velden overleefd. „Financieel zijn we nog steeds gezond", zegt algemeen secretaris Peter Robinson. De sportieve successen werden de afgelopen zes jaar gecontinueerd met drie landstitels en twee overwinningen in de FA Cupfinal. „Maar toch", zeggen twee supporters in 'The King Harry', een pub op een paar honderd meter van Liverpools thuishaven aan Anfield Road, „wordt het nooit meer zoals het was." lan Rush, in actie tegen Norwich City, brak zijn contract met Liverpool vorige week open. De komende vier jaar verdient Rush ƒ 27.000 per week. Foto s John Cock» --- Emoties en verdriet Sarah Darcy noemt in een adem het voorbeeld van een jongen van twintig jaar, met een goede baan, die geen bus of gebouw meer binnen durfde te gaan en zijn baan dreigde te verliezen. Hij heeft hulp gehad en is redelijk hersteld. „We proberen de grootste problemen te voorkomen, preventief te werken, maar dat lukt niet altijd." Depressiviteit, alcoholis me en scheidingen zijn volgens Darcy niet uitgebleven. Evenmin als werkeloosheid, soms door gedwongen ontslagen, omdat de arbeidsprestaties na de ramp te wensen overlieten. Nabestaanden van slachtoffers van de ramp, zijn anderhalf jaar geleden een eigen tijdschrift (Interlink) begonnen, waarin iedereen die dat wil zijn emoties, frustraties, pijn en verdriet kwijt kan. Zoals de moeder van Chritine Arme Jones, 27 jaar en met haar man Steve in het beruchte vak aanwezig. Steve overleefde, Christine vond de dood. Mavis Alderson, haar moeder, schrijft. „Ik had een vreemd voorgevoel, toen Christine belde dat ze kaartjes hadden voor de wedstrijd. Ik heb haar nog gewaarschuwd goed op te passen. 'Alles komt wel goed, mamma, zit maar nergens over in.' zei ze door de telefoon." Het bleken uiteindelijk de laatste woorden tussen moeder en dochter. De tragische gebeurtenissen in Sheffield troffen juist de Liverpudlians' extra zwaar, omdat de werkeloosheid aan de Mersey groot is. „Het was de druppel die de emmer deed overlopen", aldus Sarah Darcy. „Liverpool is een militante stad, een vaak wat radicale stad. door zi]n sociale instabiliteit. Sommige steden in Engeland hebben al vijftig jaar een bestuur van gelijke signatuur, Labour of Conservatief. In Liverpool switcht het op en neer. Het is hier vaak letterlijk 'fighting for life." Volgens Hargraves is Liverpool niets meer of minder dan een servicegebied aan de monding van een rivier. „Het tonnage dat hier verscheept wordt, is echter nog gelijk aan dat van 1950. Het verschil is dat er destijds 20.000 dokwerkers waren en nu nog maar 1.000. Het handwerk is met de komst van containers nagenoeg verdwenen." Bovendien is de textielindustrie aan de monding van de Mersey ingestort en de autofabrieken hebben de poorten gesloten. De stad heeft tienduizenden arbeidsplaatsen verloren en dat nauwelijks weten te compenseren. Liverpool hoopt op de komst van British Aerospace en de uibreiding van het vliegveld Speke. De stad heeft een nieuwe impuls nodig. Zelfs de Beatles-exhibition in het fraai verbouwde Albert Doek, een van de grotere toerstische trekpleisters, is immers een vorm van teren op vergane glorie. De armoede straalt af van de smalle straatjes en de kleine arbeidershuisjes in de wijken Anfield en Everton, rond het stadion van Liverpool. Een effect dat nog eens versterkt wordt door rondslingerend huisvuil. De staking van de vuilnisophalers in Liverpool is welisu.ur achter de rug. maar de achterst.md nog niet ingehaald. Midden in de grauwe wijk ligt Anfield Road. Een van de straten naast het stadion Kemlyn Road, is afgesloten. De tribune aan die kant van het stadion wordt verbouwd. Aan het eind van het seizoen wordt de Spionkop gesloopt. Ooit het meest beruchte en gevreesde supportersvak in Europa, dat in de gloriejaren 2^ 000 aanhangers van de Liverpool FC herbergde. Na de renovatie zal de Kop nog slechts achtduizend keurige zit plaatsen bevatten. „Triest, maar onvermijdelijk", zegt Robinson. Het is een van de gevolgen van Hillsborough. ln het Taylor Report, dat naar aanleiding van de ramp werd opgesteld, wordt de clubs de verplichting opgelegd om alle staan plaatsen door zitplaatsen te ven.in gen. Goodison Park heeft de verbouwing bijna achter de rug. Everton is de eerste Engelse club met een 'all-seater' stadion. Bij Liverpool is het over een jaar zo ver. „Wij betalen de prijs voor de grove nalatigheid van organisatoren van wedstrijden", zeggen Ham en Peter in de Kings Army. „Ze willen van het voetbal weer een familiegebeuren maken, maar als ik met mijn zoon alle thuiswedstrijden bezoek ben ik jaarlijks ƒ 1700 kwijt. En dan praat ik nog niet over een hapje en drankje en het programmaboekje. De clubs zeggen dat de entreeprijzen niet spectaculair omhoog zullen gaan, maar dat maken ze ons niet wijs. Het voetbal in Engeland wordt voor de gewone man onbetaalbaar." Niet alleen de verbouw van de stadions en de inkrimping van de capaciteit op de tribunes kost de clubs geld. Topclubs als Manchester United, Everton, Arsenal en l.ivcr pool spenderen jaarlijks miljoenen voor de aankoop van nieuwe spelers. Liverpools nieuwe manager Graeme Souness mocht ƒ2l miljoen besteden voor de aankoop \an Dean Saunders en Mark Wright (beiden van Derby County) en Mark Wal ters (Glasgow Rangers). Al werd hij daarna verplicht om Steve Staunton (Aston Villa) en Peter Beardsley (Everton) te verkopen Per saldo gaf de club echter opnieuw ƒ 14 miljoen uit. terwijl het afgelopen sci/ocn met een tekort van ƒ 1 miljoen werd afgesloten. Dc salanspost steeg bovendien vorstelijk. Het contract met lan Rash werd opengebroken. Rush verdient dc komende vier jaar maar liefst ƒ 27.000 per week. --- Er is leven na Liverpool „Dc clubs zoeken meer nog dan in het verleden naar kwaliteit. De selecties worden ingekrompen, maar de spelers op zich duurder. Vooral de Engelse spelers, omdat de nieuwe UEFA-regel slechts vier buitenlanders per club toestaat", zegt Hargraves. Een maatregel die vooral Liverpool treft, omdat geen Engelse club in het verleden zo veel nationalitci ten herbergde als Liverpool. Staunton werd het eerste slachtoffer van de gedwongen uitverkoop Dc lerse international verliet Anfield Road met gemengde gevoelens ..Ik had net voor vier jaar bijgetekend Souness heeft me echter in weinig woorden te verstaan gegeven dat ik overbodig was Ik ben verrast, verbaasd, bedroefd. Ik zal me bij Villa bewijzen. Ik geloof dat er leven na Liverpool is" Binnen de muren van het stadion wordt alleen gesproken over de aanen verkoop van spelers, nieuwe successen, geld. „De clubs denken alleen in termen van geld", zegt Hargraves. ietwat verbitterd. „Waarom denk je dat de grootste clubs met het plan voor een nieuwe superleague zijn gekomen. Alleen maar om het alleenrecht op de vette sponsor- en televisiecontracten te verkrijgen. Voetbal is geld, geld en nog eens geld." Daarin schuilt ook het gevaar voor de toekomst, vindt Sarah Darcy. „De stadions van Liverpool en Everton zijn straks veilig. Maar de kleinere clubs in de lagere divisies zullen het geld niet hebben om de accommodatie te verbeteren. Een herhaling van een ramp als in Sheffield moetje niet uitsluiten. We hebben ongetwijfeld geleerd van het verleden. Maar de tijd verstrijkt en het zakelijk gewin wordt weer belangrijker dan de veiligheid van de toeschouwers." Volgens Hargraves schuilt het gevaar voor de toekomst niet eens zo zeer in Engeland, als wel op het continent. „In de eerste ronde zullen de supporters thuisblijven. Finland is ver weg, duur en de tegenstander oninteressant. Maar wat als Liverpool tegen Ajax loot in de tweede ronde. Een uitstapje naar Amsterdam is altijd aanlokkelijk. De kaartverkoop is nooit volledig te controleren, supporters zijn nooit thuis te houden. Een ramp als in Brussel kan zich herhalen. Want geloof me, ook al zal alles in het werk worden gesteld om de supporters thuis te houden, 'Liverpool will never walk alone'. Ook niet op het continent." SIEBE ANNEMA ---