Goed ontdooien maakt Hollandse nieuwe lekkerder Vooral de visvangst met trawlers, die vaak weken van huis zijn, vereist het invriezen van vis. De kleine kotters brengen wel verse haring aan land, maar deze ontloopt het invriezen evenmin. De wet schrijft dat invriezen nu eenmaal voor om eventuele parasieten in de haring te doden. Het voordeel is dat de ingevroren vis, waarvan een flink gedeelte door buitenlandse kelen gaat, rechtstreeks kan worden doorgevoerd. De nadelen komen bij het ontdooien aan het licht. Dat ontdooien is een tijdrovend karwei. Je kunt de blokken niet in kokend water leggen. De eiwit- en vetrijke vissen zouden sterk aan smaak inboeten bij temperaturen boven de 15 tot 20 graden. Het ontdooiproces moet dus bij lage temperaturen plaatshebben. En dat duurt veel langer. Dr. ir. Cees Keizer van het IVP wijst erop dat het bepalen van de kwaliteit van de vis al begint bij het invriesproces. Hoe korter de invriesduur, hoe beter de kwaliteit. Vier uur voor een blok van 50 bij 50 bij 10 centimeter is een normale tijd. Dat kan een probleem zijn als je met een net een paar honderd ton omhoog haalt. Sommige (buitenlandse) trawlers laten dan liever een deel zwemmen. Dat besluit is afhankelijk van de potentiële afnemers. Japanners stellen in het algemeen erg hoge eisen aan de kwaliteit. De Deense vloot speelt goed in op de kwaliteitseisen van de Nederlandse markt voor maatjesharing. Dat uit zich in de prijs van de haring. De Hollandse doet ongeveer ƒ 1 tegen de Deense ƒ 2,50. Het IVP wil onderzoeken wat daar de oorzaak van is. Daarnaast probeert men de kwaliteit van de aangevoerde Nederlandse vis te verbeteren. Wie in deze tijd een smakelijke Hollandse nieuwe over de tong laat glijden, kan er zeker van zijn dat de haring uit de diepvries komt. Op enkele enkele zure haringprodukten na wordt iedere maatjesharing vóór consumptie ingevroren. Het invriezen van vis en het ontdooien is een complete industrie, waaraan de nodige problemen zoals waterverbruik en milieuverontreiniging kleven. Op het Instituut voor Visserijprodukten van TNO in Urnuiden is onderzoek gaande om het vries- en vooral het ontdooiproces beter in de hand te krijgen, de milieuverontreiniging in te perken en de kwaliteit van de te consumeren vis te verhogen. Daarbij komt het ontdooien in beeld. Daarvoor zijn vier methoden in gebruik. De eerste is de meest gebruikte: met een soort tuinsproeier de visblokken langzaam ontdooien. Methode twee gaat uit van het gebruik van een sterk gepekelde oplossing. Bij de derde methode gaan de blokken in een bak water en worden de vissen die loslaten onmiddellijk uit het water gehaald. De laatste methode en tegelijkertijd de slechtste is het gewoon in de open lucht laten ontdooien. Aan de watermethoden zitten nogal wat nadelen. In de eerste plaats is dat het hoge waterverbruik. Dan is er een grote mate van vervuiling door loslatende schubben, die met het spoelwater in het milieu terecht komen. Ook de hygiënische condities zijn niet optimaal. Tenslotte is er nog het probleem van het uitlogen van de vis, waarbij smaakstoffen uit de vis verdwijnen. Keizer: „Wij zijn op zoek naar een andere methode om een aantal van deze problemen op te lossen. In de eerste plaats gaat het om het voorkomen van een te hoge temperatuur van de ontdooide haring. Besproei je met water, dan is er nogal wat temperatuurverschil in het warme water waarmee de vis wordt ontdooit. Bovendien zit je met het probleem dat eerst de buitenste vissen loslaten en dat het vrij lang duurt eer de binnenste vis ontdooid is." Keizer heeft een nieuwe methode bedacht om het daardoor ontstane kwaliteitsverlies tot een minimum te beperken. Daartoe is een apparaat ontwikkeld dat stoom injecteert in de lucht. Bij een goede verneveling en vermenging met de lucht is de temperatuur op een afstand van 15 centimeter van de stoominjectie al gelijk aan die van de omringende lucht Het resultaat is een mist met een constante temperatuur. De voordelen van deze methode zijn drieërlei. In de eerste plaats gebruik je minder water, je voorkomt het uitdrogen en uitlogen van de vis, tenslotte is er weinig wrijving en derhalve spoelen weinig losse delen weg. De milieuverontreiniging is daardoor veel minder. Het IPV heeft inmiddels op kleine schaal proeven uitgevoerd met deze methode. De resultaten zijn veelbelovend. Het belangrijkste probleem, het voorkomen van een te hoge temperatuur van de ontdooide vis, lijkt met de nieuwe methode op te lossen. Volgens Keizer heeft het nogal wat moeite gekost de potentie- Ie afnemers van het apparaat daarvan te overtuigen, omdat die denken aan hoge temperaturen bij het gebruik van stoom. De eerste grote visverwerkende bedrijven tonen nu belangstelling. Voor het IVP is het streven nu, de methode te perfectioneren door sneller te werken. Het doel is een ontdooitijd van vier tot zes uur. Door deze procesversnelling ligt een flexibeler bedrijfsvoering in het verschiet. Bovendien is er sprake van kwaliteitsverbetering. Dan komt de opdracht de methode commercieel toepasbaar te maken. Eén groot bedrijf heeft daarvoor al belangstelling getoond. Keizer: „Het apparaat vertoont gelijkenis met klimaatbeheersing. Dat maakt het omgekeerde proces ook denkbaar: snelle invriezing. Wat daarna nodig is, is de vertaalslag van klein naar groot. Dat is een ontwerpprobleem." Slaagt het IVP daarin, dan kan de waarde van de Nederlandse haring wellicht op gelijk niveau komen als die van de verse Deense haring. NICO HYLKEMA Cees Keizer en Siep van Leeuwen in werkplaats van het IVP. Foto/Kees Blokker --- Duits programma SEISMOLAP ziet aardbeving aankomen Duitse onderzoekinstituten hebben een methode ontwikkeld om aardbevingen te kunnen voorspellen. Onder verantwoording van prof. dr. J. Zschau van het Instituut voor geofysica van de Christian- Albrechts-Universitat in Kiel en het aardbevingeninstituut van het Turkse ministerie voor bouw en nederzettingswezen vindt sinds 1984 in Noordwest-Anatolie een onderzoek plaats naar minieme veranderingen in de aarde. Dat is van groot belang, omdat zo langzamerhand bekend is geworden, dat zware aardbevingen voorafgegaan worden door uiterst geringe bodemtrillingen. Doel van het onderzoek in het vaak door aardbevingen geteisterde noordwestelijke gedeelte van Turkije is precies vast te stellen hoe het gedrag van de aardkorst is in de periode die voorafgaat aan een aardbeving. Bij het onderzoek wordt moderne precisieapparatuur gebruikt: protonenmagnetometers, die veranderingen in het magnetisch veld tot zes cijfers achter de komma registreren, temperatuurwaarnemers, die veranderingen in het grondwater van een miljoenste graad Celsius vaststellen en laserapparaten, die veranderingen van enkele millimeters in de afstand tussen twee vaste punten op tien kilometer afstand van elkaar opmerken. Er wordt ook gebruik gemaakt van satellietopnamen. De verkregen gegevens worden in Duitsland verwerkt. Vast staat dat de uiterst minimale veranderingen in de aardkorst voorafgaande aan een beving vaak niet zijn opgemerkt, omdat men ze toeschreef aan metereologische invloeden of aan werkingen van het grondwater. Om dergelijke storende invloeden uit te bannen, wordt gebruik gemaakt van geavanceerde precisie-instrumenten. De tot dusverre verzamelde gegevens worden gebruikt voor het zogenaamde SEISMOLAP-programma. Dat is de afkorting voor SEISMic Over LAPping. Uit gegevens die dit programma heeft opgeleverd, blijkt dat aardbevingen zichzelf circa anderhalve dag tevoren aankondigen. Er zijn nu al zoveel voorbeelden verzameld, dat het SEISMOLAPprogramma als bruikbaar wordt beschouwd. Het in Turkije onderzochte gebied ligt 150 kilometer oostelijk van Lstanboel. Turkije ligt in een tektonisch spanningsveld tussen het Afrikaans-Arabische continent in het zuiden en het Eurazische in het noorden. Door de noordwaartse beweging van het Arabische schiereiland wordt Turkije naar het westen geduwd en beweegt zich met een snelheid van enkele centimeters per jaar in de richting van Griekenland. Het glijvlak tussen het Euraziatische plateau in het noorden en het Turkse plateau in het zuiden is de zogenaamde Noordanatolische Sprong, een meer dan duizend kilometer lange scheur in de aardkorst. Hier haken vooruitgeschoven delen van beide plateaus voortdurend in elkaar, waardoor het tot tektonische spanningen komt die zich bij overschrijding van een kritische grens ontladen in een aardbeving. In het onderzochte gebied komt het om de vijftien jaar tot een middelsterke of sterke aardbeving. Aardbevingen veroorzaken een voortdurend toenemende economische schade. Veertig jaar geleden bedroeg de schade in Europa en Turkije gezamenlijk circa tien miljoen dollar per jaar. In de jaren tachtig was het schadebedrag al gestegen tot bijna twee miljard dollar en verwacht wordt, dat nog voor 2000 de tien miljard-grens wordt bereikt. De sterke stijging van de schade wordt verklaard uit het feit dat veel meer gebieden door industrialisering en bevolkingsgroei kwetsbaar zijn geworden. Niet elke wetenschapper is overigens even optimistisch over de kansen aardbevingen te voorspellen. Prof. dr. R. Meißner van dezelfde Christian-Albrechts-Universitat betoogde op de in Keulen gehouden vakbeurs van geotechnische wetenschappen Geotechnica dat de mogelijkheid niet uitgesloten mag worden dat toch een gedeelte van de aardbevingen zich niet zal laten voorspellen. Hij sprak weliswaar van een toenemend succes bij onderzoekingen zoals in Turkije en in Californië, maar waarschuwde voor teleurstellingen. Sommige experts denken dat aardbewegingen zoals in Turkije worden gemeten, wel eens chaotischer zouden kunnen zijn als nu wordt aangenomen. Voorspellingen zouden daarom ontzettend moeilijk kunnen zijn. KERST HUISMAN Het meetgebied in Turkije aan het westelijke uiteinde van de Noordanatolische Sprong. (Bij de pijl). De rondjes geven aan waar deze eeuw in Turkije aardbevingen zijn gemeten Het multiparameter-observatorium, zoals dat door Duitse wetenschappers in Turkije is gebouwd. Zoals uit de Duitstalige beschrijving blijkt, worden er op het station bovengronds meteorologische waarnemingen gedaan, terwijl onder de grond aardbewegingen, grondwater en het radongehalte worden gemeten. De gegevens worden bovengronds in computers verwerkt. --- Nieuwe microscoop kan driedimensionaal 'zien' Over een paar jaar kunnen biologische en medische onderzoekers veel profijt hebben van een nieuwe microscoop. De microscoop is door Utrechtse natuurkundigen ontwikkeld. De zogeheten sychotronmicroscoop leent zich voor het uitbeelden van driedimensionale, half doorzichtige monsters van bijvoorbeeld weefsels en bio-membranen. Het instrument biedt een veel groter oplossend vermogen en contrast dan de tot nu toe beschikbare optische microscopen. Om de beelden op te slaan en te verwerken kan het instrument aan een computer worden gekoppeld. Bovendien kan de onderzoeker, om bepaalde details van het monster te accentueren, meer fluorescerende stoffen toepassen dan bij conventionele microscopie. Deze maand beginnen Engelse en Nederlandse onderzoekers met het installeren en uittesten van het prototype. Dat wordt daarvoor gekoppeld aan een deeltjesversneller van het Daresbury Laboratory in Noord- Engeland. De Engelsen krijgen de kans om bekend te raken met de microscoop en om deze voor toegepast onderzoek te gebruiken. Over twee jaar moet de microscoop zo ver ontwikkeld zijn dat de gebruiker, die niets van de speciale technologie afweet, het apparaat kan bedienen. De nieuwe microscoop wordt gekenmerkt door de combinatie van een zeer sterke ultraviolette lichtbron en een zogeheten confocale optiek. Deze bevat maar één speciale en peperdure lens: een achromatisch kwartselement dat alle kleuren licht even sterk afbuigt. Deze lens stelt het invallend licht scherp op het monster en beeldt het weerspiegelende licht af op een detector. Het UV-licht valt op een monster als een heel klein puntje. De afbeelding is net zo klein. Hierdoor kijkt de microscoop naar een heel klein gebied van het monster in een flinterdun vlak. Doordat de detector alleen het licht vanuit het ene puntje ziet kunnen de omliggende details de afbeelding niet verstoren. Het resultaat is een scherp contrast. In de optica geldt in het algemeen, hoe korter de golflengte hoe groter het oplossend vermogen wordt. Voor het driedimensionale beeld gebruikt de microscoop een speciale techniek. Twee kleine heen en weer draaiende spiegels laten belichtende puntjes van voren naar achteren en van links naar rechts bewegen. Het vlak wordt zo net als een tv-beeld gescand, dat wil zeggen door een raster. Door de monitor op en neer te bewegen en door de beeldinformatie uit elk gescand puntje in een computer op te slaan, kan een drie-dimensionaal beeld worden opgebouwd. Synchotronstraling is een intense, gepolariseerde bundel licht, die elektronen of positronen (negatief of positief geladen deeltjes) uitstralen bij versnelling tot hoge energie. In de elektronenopslagring in Daresbury bereiken elektronen bijna de lichtsnelheid. Dit gebeurt in een gesloten kring met rechte segmenten en flauwe bochten. In de bochten worden de elektronen afgebogen met krachtige magneten. Afbuigen is een vorm van versnelling en in de bochten komt derhalve intens licht vrij. Bron: De Universiteit, uitgave Rijksuniversiteit Utrecht, 16 september. Een vereenvoudigde tekening van de werking van confocale optiek. De twee spiegels die zorgen dat het lichtpunt in twee richtingen in het scherptevlak bewegen, zijn niet getekend. --- wetenschap Robot-onderzeeërs leggen geheimen oceaan bloot Britse onderzoekers ontwerpen twee zes meter lange, onbemande onderzeeërs, die tot zes kilometer diep kunnen duiken en bodemmonsters nemen. Het gaat om de Dolphin (Deep Ocean Long Path Hydrological Instrument) en de Doggie (Deep Ocean Geological and Geofysical Instrument Explorer), waarvan prototypes aan het eind van deze eeuw klaar moeten zijn. Daarmee is in totaal meer dan ƒ6O miljoen gemoeid. Het Institute of Oceanografie Sciences, onderdeel van de Britse Natural Environment Research Council (NERC), is verantwoordelijk voor het ontwerp, waaraan universiteiten en het bedrijfsleven bijdragen. Het project is onderdeel van het tienjarige World Ocean Circulation Experiment, waarvan de resultaten van groot belang zijn bij het bestuderen van wereldwijde klimaatveranderingen (Global Change Program). Dolphin moet de elektrische weerstand, de temperatuur en de druk van het oceaanwater op verschillende diepten meten. Daaruit kunnen gegevens over de waterdichtheid worden afgeleid en die gegevens vormen een essentieel onderdeel in de studie naar de rol van het oceanen bij de opslag van warmte uit de atmosfeer. Voor goede klimaatvoorspellingen denkt men zeker 250.000 van deze metingen per maand nodig te hebben. Waterbewegingen als de middelgrote eddies (in de jaren zeventig ontdekte, in de oceanen ronddolende watermassa's met een doorsnede van honderd kilometer en enigszins vergelijkbaar met depressies in de atmosfeer) zijn goed voor zon negentig procent van de oceanische goßenergie. Dolphin moet nu tijdens lange reizen in en onder deze eddies automatisch metingen verrichten en tussen oceaanbodem en oppervlakte kruisen. ledere dertig kilometer komt hij boven om zijn gegevens door te seinen naar een satelliet; hij bepaalt ook zijn positie via de satellieten van het Amerikaanse Global Positioning System. Doggie, de tweede robot-onderzeeër, maakt sonarbeelden van de oceaanbodem. Hij vaart zon vijfhonderd meter boven die bodem en brengt tijdens iedere drie tot vijf dagen durende missie een gebied van vijftig vierkante kilometer in kaart. Dolphin en Doggie krijgen beide een omhulsel van koolstofvazel en een speciaal ontwikkelde elektromotor, die zijn aandrijfkracht niet via een de scheepshuid doorborende as, maar via magneten overbrengt op de propellors. De eerste motor is begin dit jaar getest. ---