Met minister Malik in Nieuw-Guinea REIS DOOR UITGEMERGELD LAND 1 M DE eetzaal van „Hotel lnan", het ] voormalige KL.M-ho.el op het eiland niak hangt een verveloos schoolboid. iv k'riitletters op het bord kondigen aan. fa, de directie tot haar leedwezen geen l ffie met melk en suiker meer kan scr;.a.n n.a omdat alle voorraden zijn uitgeput ln plaats daarvan krijgen de hotelgasten nu slappe thee. De aankondiging van de directeui. de v,n Java afkomstige Ryono Margono, is ivnerend voor de algehele gang van «ken in West-Irian, dat momenteel het bLte beschreven kan worden als ..het eiland met de lege winkels", ln de bar van het hotel, waar de krukken achte■ooa door elkaar liggen, loopt alleen nog maar de kraan van de waterleiding en zelfs die loopt maar enkele uren per dag Een Papoea-bediende wijst op de volslagen lege tapkast en somt achter elkaar een half dozijn merken van dranken op, die er in de Nederlandse tijd werden uitgeschonken. Isterniet" is het slagwoord geworden sedert de kolonie van enkele duizenden Javanen en naar ruwe schatting tienduizend Indonisische soldaten van elders drie jaar geleden op dit zondoorstoofde eiland is neergestreken. In de eetzaal zitten vijf buitenlandse journalisten-kersvers geïmporteerd uu Djakarta voor een bliksembezoek van vijf dagen in het gezelschap van minister Adam Malik — een voor een de luizen uit hun boterhammen te verwijderen. ..'t Zal wel weer sabotage zijn", merkt een van hen terloops op, en het hotelpersoneel vindt 't een geslaagde mop. IJ HUN aankomst op Biak hadden de verslaggevers al verbaasd naar de goederen gekeken, die de „Electra" van de Garoeda Indonesian Airways uit Djakarta en Makassar had meegebracht, /e vroegen zich af. wat men in West-Irian in 's hemelsnaam moest beginnen met een motorfietswiel, kompleet met een totaal versleten buiten- en binnenband waar de gaten duimendiep in/aten. ~oh. dat is niets bijzonders hier", zegt pater Swart jes van de roomse missie, die de buitenlandse gasten op het vliegveld H komen opzoeken. Naast hem staat pater Van Dongen uit Tilburg, die eigenlijk al acht weken geleden weer in Merauke had moeten zijn. maar voorlopig nog wel even de gast van zijn collega in Biak zal blijven. De simpele reden: er is bijna geen luchtvervoer op West- Inan en wie niet heel goed de weg in de administratieve warwinkel weet. krijgt geen schijn van kans om een plaatsje 'n de schaarse vliegtuigen te bemachtigen. Pater Swartjes uit Nijmegen, die aan net hoofd van een school ter opleiding van onderwijspersoneel staat, vertelt dat nij deze maand voor 100 personen duizend kilo rijst heeft toegewezen gekregen. De Engelse sigaretten die zijn gas'en hem presenteren, bleken een vrijwel ongekende weelde te zijn. Uit de koel- Kast in /ijn woonkamer tovert hij een Paar blikjes frisdrank tevoorschijn. ..Die ewaar ik voor speciale gelegenheden zoals deze". zegt hij. De bevolking van Biak leeft in hoofdzaak van de visvangst, want dc koraalgrond is te schraal om veel eetbaars op « leveren. Maar ook de visvangst wordt /-Perkt door het gebrek aan materiaal. den tv °Ver het he,c Bebicd doet «cla.n\ J°»nialisten in het hotel /ijn n nun diner toe: ofwel slechte rode bro f/*01 S'echte «ebakken vis ofwel dien mSehakkcrl ongedierte, jam niet alleen op wagensmeer lijkt maar ook naar smaakt, en: zowaar - born.iniworsi uit blikjes. Zolang de voorhei v r _ Wordl c' h|i gezegd- Tijdens voorl J' "P Biak —dc -uitvalsbasis" js he(hc| bezoek van minister Malik derd 7enu n'et noemenswaard vcran- Was ■ot t nu ochtend, middag of avond D v,,,15l met dozijnen muggebctcn ochtend" dc i°llrnalisten zaterdagka ker ,kk''TIStUS Uit hlm bed: dG gen h-, i I staPPen mee uil. De mugschcurè Cün goede nacht' wan' de genocc 7 e vuile moltondekens laten landinovgi egenheid voor een geschikte vpiaats. De Indonesische en buitenlandse journalisten gaan dan op een door de Indonesische overheid georganiseerde tocht over het eiland. Ze drinken ..limonade" in een piepklein gloednieuw fabriekje, dat pas enkele dagen draait als onderdeel van de volksindustrie. De machines komen uit Hamburg, de essence uit Nederland en de rest uit de waterleiding. Dagelijkse produktie van het zes bij vier meter tellende schuurtje: 2.000 flesjes Zoveel lege flesjes zijn er niet. maar als alles de deur uil is. wacht de fabriek wel even een paar dagen met de produktie. Er zijn trouwens toch maar 4D.(KM) mensen op Biak. en de kans du ze allemaal tegelijk aan het drinken slaan, is gering als men bedenkt dat een flesje een roepiah kost en een gewone werkman niel meer dan vijl loepiah per dag verdient. In een schuurtje verderop zitten tien Papoea\ rouwen achter de naaimachines uniformen voor de politie te maken. Ook dat is een ..projekt ter ontwikkeling van de volksindustrie", al wordt het maar drie maanden per jaar door de regering gesubsidieerd. DM (tappen de permensen een ander stalletje binnen, waar een bezwete man zwaar hijgend achter een vreemdsoortige machine staat te zwengelen. Hier wordt per dag 100 1 klapperolie geperst. Met de hand. want een vitaal onderdeel dat aan de Japanse machine ontbreekt, maakt die ongeschikt voor elektrische aandrijving. Ook dit ..projekt" draait pas een paar maanden. Elke druppel bakolie is goud waard, want de rest moet van buitenaf ingevoerd worden, dus ..isterniet". De bakkerij kan helaas niet bezichtigd worden, want die draait alleen 's nachts, zegt de Javaanse rondleider, die bedrijfsleider over alle projekten tegelijk is. De excursie loopt even uit de hand als de persmensen erop staan, ook een kijkie in het dorp te nemen. In de grootste winkel grijnzen tientallen lege vakken hen toe. In vijf vakken liggen: strohoeden, plastic boodschappentasjes. katoen voor olielampjes, wat Chinese medicijnen, kraaltjes, oorbelletjes, namaak gouden ringen. Indonesische sigaretten van mindere kwaliteit, parfum, kammen en ballpoints en twee zeer antieke bustehouders. Er is in de hele winkel niets te koop. dat aan eetwaar her- innert. maar buiten bieden Papoeajongens op een straathoek nauwelijks 'twee maanden oude dwergbiggetjes aan voor [00 roepiah per stuk. Bierdrinken is. bij gebrek aan dit op West-Irian algemeen begeerde vocht, al jaren een zeldzaam genoegen. Eieren zijn niet te koop en melk is een begerenswaardige drank, al is die soms bijna doorzichtig van het vele water, dat erin wordt vermengd. IN DE grote gelagkamer van ..Hotel Irian" staat radio Biak aan: het verlengstuk van radio Djakarta. Een van de vei slaggevers die op eigen gelegenheid het terrein is gaan verkennen, komt terug met het verhaal dat er op Biak — waar nauwelijks 500 Mohammedanen tijn: allemaal ..import" van de andere eilanden — een kanjer van een moskee wordt gebouwd. De Baithoel moskee slokt waarschijnlijk een groot deel van de gelden op. die voor andere projekten bestemd waren, maar bij gebrek aan relaties in Djakarta buiten de prijzen vielen. . Onderlussen lopen Papoea s achter de buitenlanders aan. om /e ongevraagd te vertellen dat het merendeel zonder werk loopt, niet genoeg te eten krijgt en zich met al die Javaanse import van ambtenaren om zich heen vreemdeling in eigen huis voelt. . I en van hen is Alex Rumb.ak. een nog jonge man die tijdens dc overgangstijd van de administratie voor de Verenigde Naties heeft gewerkt. „Soekarno veikondigt grote leugens over ons Mn durft hier niet eens zijn gezicht te vertonen. Wc willen met onder de/e omstandigheden onder Indonesisch bestu... blijven. Dan maar liever weer onder Verenigde Naties-toezicht'. zegt Kumbiak. die hoofd is van de „volksdemok.at,sche beweging-. Volgens hem telt I deze beweging duizenden aanhangers op het eiland Biak en in de rest van West- Irian. In de grote „Goenoeng Agoeng" boekwinkel van Mokmer ligt een vreemd assortiment van lectuur uitgestald: volkomen verouderde studieboeken over psychologie liggen naast ..onthullende" boekwerken over de activiteiten van de Amerikaanse geheime dienst. Een wand van de zaak staat geheel vol met lijvige folianten over het leven en werken van Boeng Karno: ..onder de banier van de revolutie". De prijs. 45 roepiah. moet een fractie van de druk- en bindkosten van dit 700 pagina's tellende boek zijn. Volgens de winkelbediende zijn er sedert vorig jaar honderden exemplaren van verkocht in Biak. \E buitenlandse persploeg gaat *-^ 's avonds nog even rondslenteren en komt langs de Hollandse missie, waar tweehonderd kindertjes uit het dorp juichen van plezier bij het zien van een minstens drie jaar oude propagandafilm uit Java en zitten te griezelen bij een film over de beklimming van de Soekarnoberg. de vroegere Wilhelminatop. door een groep Indonesische bergbeklimmers en Japanse onderzoekers. In het donker komen de verhalen los: over de voedseldroppingen in het binnenland van West-Irian, dat voor een groot deel teert op grillige rijstdroppingen van ..Hercules" vliegtuigen van de Indonesische luchtmacht. Vroeger waren er vijl vluchten per week tussen Biak en Hollandia: nu één. In de Nederlandse tijd vloog eens per 14 dagen een kist naar Merauke; nu duurt dat soms verscheidene maanden. Er is nog wel een wekelijkse dienst naar Manokwari. waar op vrij onregelmatige tijden Nederlandse schepen nootmuskaat in komen laden. Voor heel West-Irian is één ..Porter pilatus" vliegtuigje beschikbaar, één ..Dornier" die nog kleiner is en voor dit gebied veel te luxueus wordt geacht, en één hele ..Dakota". Een ..Twin Pioneer" completeert de ..luchtvloot" met een vlucht naar de wisselmeren. Over enige weken worden daar per Hercules tienduizend schoppen en een paar duizend bijlen afgeworpen, waarvoor het geld vorig jaar september in Nederland is ingezameld door een broeder Franciscaan, die vier minuten zendtijd van de K.R.0.-televisie kreeg om de actie van start te doen gaan. De schoppen en bijlen staan al in Biak gereed, maar de ..Hercules" is nog niet beschikbaar. | ERUG naar het hotel komen we weer ■*■ een paar West-lrianezen tegen, die erop staan Papoea's genoemd te worden. Een van hen zegt: ..Ze knoeien hier teveel met de aanvoer van goederen. Sinds vorig jaar hebben we hier wel 't dieptepunt bereikt". Zelf droeg hij nog'n overhemd en schoenen uit de Nederlandse tijd. Er komt een Javaan voorbij en de vinger gaat naar de lip. De Westlrianees wordt door de Indonesische autoriteiten op het eiland beschouwd als een ..tijdbom met vertraagde ontsteking, achtergelaten door de Nederlandse kolonialisten". We vangen nog een nieuwtje op: m de Baliemvallei zijn enige weken twee stammen met elkaar slaags geraakt. Resultaat: plm. 180 doden aan beide kanten. De strijd ging vrijwel geruisloos. De eerste nacht werd er aan de ene zijde iemand vermoord door de andere stam. De nacht daarop neemt de stam van de dode wraak door twee tegenstanders ..dood te pijlen", zoals dat heet. en de dag daarop wordt de stand vereffend met vier slachtoffers aan de andere kant. Dat blijft zo wekenlang doorgaan tot de autoriteiten troepen naar het binnenland sturen om grondige schoonmaak te houden. Vu All R ..isterniet". dus de persploeg schiet zwetend en wel in de kleren op de ochtend van 14 augustus. Gouverneur Kasiepo is niet te vinden. Hij belooft vaag een persconferentie te zullen geven, maar heeft 't nu echt te druk. Bovendien heeft hij hoofdpijn, zo laat hij weten. Ze gaan maar weer op pad. al is dat niet de bedoeling. Er passeert hen een Papoea op een elf jaar oude motorfiets. Even verderop springt de band van het vehikel en de 26-jarige jongeman kan het vehikel kennelijk niet alleen verder duwen. Het zweet parelt van zijn voorhoofd, als ik hem een handje help. 't Eerste dat hij me zegt is: „We haten de Indonesiërs. Ik heb net een jaar detentie achter de rug als opstandeling. Er zijn vorig jaar juli wel 200 Papoea's in Biak gearresteerd. De meesten zijn weer vrijgelaten, soms na maanden detentie. Niemand is ooit bei echt. We /ouden een paar honderd ton vliegtuigbenzine onbruikbaar maken hier, maar dat plan is door verraad mislukt". i daal hard regenen en we schuilen in een wit gebouw, dal het enige andere hotel van Biak Wijkt te zijn. Op dc veranda zitten negen jongens in een kring. In hun midden zit een knaap van 23 jaar, die /egt dat de B;akkers bij gebrek aan /out al maandenlang hun karig maal in zeewater koken. Ook hij lucht ongevraagd zijn hart over de toestand ter plaatse, maar houdt abrupt op als een Javaan vijf meter verderop gaal zitten. De Javaan gaat even later weg. maar als het gesprek weer goed en wel op gang komt, verschijnt een Sumatraan Op de veranda en opnieuw besterven de woorden op de lippen van de Papoea's. Als een van de journalisten even later de Sumatraan te spreken vraagt, blijkt deze een onderwijzer te zijn, die zegt liever vandaag dan morgen naar zijn ge- boortestreek terug te willen keren, omdat het ten enen male aan samenwerking tussen de West-lrianezen en de rest van de (geïmporteerde) bevolking ontbreekt. De motorrijder buigt zich weer hijgend over de motorfiets, want het regent niet meer. We helpen hem een eind op het huis van zijn bebaarde oudere broer, die zelf drie maanden in de plaatselijke gevangenisheeft gezeten. Zijn brilleglazen glinsteren als hij zegt: Ave willen geen Javaanse overheersing. We willen onafhankelijkheid en zijn bereid daar alles aan op te offeren. We strijden immers voor een rechtvaardige zaak? \^E ver alen het voorerf van de ver" bitterde Papoea, die meent da: er vorig jaar juli tijdens de opstand in Manokwari — waar het plaatselijk garnizoen werd bestormd — aan beide zijde drie doden zijn gevallen. Vlak voor de woning staat ..toevallig" de jeep geparkeerd van de plaatselijke voorlich. Ingsofficier. die ons een lift terug naar he. hotel aanbiedt om verder kontakt de pas af te snijden. Hij weet precies dat een van de journalisten, een Australiër, vorig jaar ook op het eiland is geweest. De Australiër /elf weet zich die tijd — mei 1965 — nog veel beter :e herinneren, omdat hij toen, elke dag opnieuw, op de voet werd gevolgd door politiemensen in burgerkleding. Zijn ..schaduw" ging vaak vooruit om de bevolking te waarschuwen, niet met deze journalist te praten omdat hij toch maar alle feiten verdraaide. De journalist herinnerde zich ook nog levendig, hoe vaak hij op West-Irian met een geweer in /ijn maag was geprikt als hij één enkele stap buiten het officieel geregelde programma om probeerde te zetten. Er loopt een lange West-lrianees voorbij. Hij blijkt e'.ke dag een paar uur vrij te mogen lopen Hij is een gedetineerde sedert juli 1965. ~Als wij klagen nemen ze ons mee naar 't politiebureau", /egt een ander, ~/e duwen ons van links naar rechts en we kunnen niets terug- doen. Zij hebben immers wapens? We voelen ons vaak een vreemdeling in ons eigen land. Er zijn hier veel leden van de Indonesische inlichtingendienst Ze proberen ons uit te horen over onze plannen". 1 A AUGUSTUS kwar: voor acht: de * ' Fokkei .JFriendschip" van de olielappij ..Pe.mina" landt op vlieg. Mokmer met minister Malik en gevolg. Er zijn bijzonder vee' pende militairen op de been. Kaisiepo zit 15 minuten naast minister lk zonder zijn mond open te doen. Een half do/ijn Indonesiërs staat fluisterend me: de leden van het gevolg te praten. Soms wijs: er een in de richting van de persploeg en schrikt als hij merkt dat we dat in de gaten hebben, ndag 15 augustus: het vliegveld ~Jefman" op het eilandje buiten de kus: van Sorong is volkomen afgegrendeld met machinepistolen dragende soldaten, als de ..Rombongan" (het reisgezelschap) van minister Malik daar om negen uur in de ochtend aankomt. Tientallen militairen van praktisch alle onderdelen van de gewapende macht, zelfs van de \\ Javaanse ~Si!iwangi"divisie. staan aangetreden, als de ~Friendship" neerstrijkt. Op het bootje dat het hele gezelschap naar het vaste land vaart, vertelt een naaste medewerker van minisier Malik aan een Japanse journalist, hoe he: vorige regime tekort is geschoten in de verbetering van de levensstandaard van de West-lrianezen. Het Soebandrio-regime. zegt hij, heeft geheel niets aan deze verbetering bijgedragen, met als gevolg 'n regen van klachten over slecht vervoer, gebrek aan voeding en kleding. Het nieuwe regime hoopt een en ander energiek aan te pakken. Dan komt ook langzamerhand de aap uit de mouw over de f'.uisterpartijen op het vliegveld de avond tevoren. De Indonesiërs — met inbegrip van bepaalde militairen — hadden geklaagd dat de buitenlandse correspondenten materiaal verzamelden, dat niet bepaald gunstig was voor de centrale regering in Djakarta. De informanten kregen tot hun grote schrik te horen: „Laat ze dat maar doen, want de feiten die ze verzamelen zijn in grote trekken juist. Geef de journalisten gerust de vrijheid zich onder de bevolking te bewegen". FRANK DE JONG ANP-correspondent Het bestuur over 11 est* !i;k-\w.-Guinea resi Ol de verandering van bewind in maart j.l. onder de thans gevangen tic minister van Buitenlandse /.aken, dr. Soebandrio --- Installatie commissie van onderzoek openbare orde Amsterdam Minister Sniallcnbroek (binnenlandse zaken) heeft mede namens zijn ambtgenoot ram jus! il ie de commissie van onderzoek openbare orde Amsterdam gcinslallccrd. De *********** vond plaats op het *************** Achtereenvolgens spraken zowel minister Smallenbroek als de voorzitter van de commissie, prol', mr. ( li. J. IMischede, een korte rede uit. Minister Smallenbroek zei dat van de commissie allereerst wordt verwacht dat zij het materiaal verzamelt, dat nodig is voor een verslag van de gebeurtenissen die in Amsterdam plaats vonden en de beslissingen die genomen werden. De commissie /al het bijeengebrachte materiaal echter ook moeten ordenen en interpreteren. De minister /al het evenals zijn ambtgenoot van justitie bijzonder waarderen wanneer op kore termijn reeds interimrapporten zrullen worden uitgebracht. Hij wees er VOOIiS op dat het beroep hoofdcommissaris Van der Molen bij de amb enarenrechter tegen /ijn ontslag heeft ingediend, de commissie er nie: van hoeft te weerhouden de voor bel noli'.ie-belcid in de hoofdsiad rem:e omstandigheden ook voor zover de hoofdcommissaris daarbij betrokken is in haar beschouwing te be:rekken. Immers toetsing van de rechtmatigheid van h_, verleende ontslag, zoals de ambtenarenprocedure beoogt, wordt van de commissie niet gevraagd en kan van haar ook niet worden gevraagd. De commissie uk desgewenst aan deskundigen opdrachten tot het maken van bepaalde s.udies kunnen verstrekken. Ook personen kunnen worden gehoord. Voorzover de/e rijksambtenaren zijn, zal hun opdracht worden gegeven zonder enige terughoudendheid opening van zaken en. De beide bewindslieden vertrouwen, dat dit voorbeeld door andeie autoritei en zal worden gevolgd. Indien nodig kunnen feiten en omstandigheden van een zeer persoonlijk karakter in de vorm van vertrouwelijke bijlagen worden vastgelegd. Prof. Enschede zei in zijn antwoord dat hoewel de commissie nog niet bijeenkwam het werk toch reeds is begonnen. Het secretariaat is georganiseerd. Documen:atiema;eriaal da: wordt verzameld in Den Haag. Haarlem en Amsterdam vloeit binnen en word; onder de leden verspreid en door hen bestudeerd. Volgens het ontworpen werkplan zullen er twee of drie interimrapporten worden uitgebracht, waarvan een. wellicht twee nog dit jaar zullen worden uitgebracht. Ook worden lijsten van te horen personen aangelegd. — o — — IX' regering van Tsjaad heeft besloten de grens met Soedan ie sluiten en de bewegingsvrijheid van Soedane/en tot vijf km te beperken. Di: beslui genomen in verband met het binnendringen van gewapende benden uit Soedan. --- Het nieuwe Jaarbeursgebouw Het nieuwe Jaarbeursgebouw, dat :td verrijzen aan dc oostzijde van dc CrOt laan. Lengte 131 mtr, breedte 85 mtr, hoogte 35 mtr. Bruto-inh. ca. 400.000 m waardoor het gebouw tot de grootste expositiecentra van de wereld zal behoren. ---