Indische Penkrassen. XVIII. Thans wil ik u eens een detkbaeld geven van Batavia, de Koningin van ons Oosten ! Gemakkelijk is he; niet, want de atfden hier in Ind ë zien er nu eenmaal geheel anders uit dan de Europeesche. We zullen bet echter toch maar probeeren. (Slniulinde's hoofdplaats bestaat feitelijk uit twee deelen, de beneden- eu bovenstad, of Ouden Nieuw Batavia. Oud-Batavia iigt noordelijk, dicht aan zee en heeft grachten eu straten, die ons bepaald rnn Holland zouden doen deuken, indien er riet alles even vuil en verwaarloosd uitzag. Het we.-d in 1619 op de puinhoopen van het verwoeste Jacatra gesticht en onze voorouders hebben er in die dagen een echt oud-Hollandsche stad van willen maken , een stad van groote en hooge huizen met stoepen en gemetselde banken vóór aan de straat. Z-istien kanalen of grachten verdeelden haar toen op zijn Amsterdamsch in langwerpige vierkanten. Deze grachten werdf-n de hoof Joorzaak van Batavia's verbal. Toen namelijk in het begin der 18.* eeuw de vulkaan Salak iukken kreeg en zrjn gal, pardon zijn lava bedoel ik. u;tspuwde, bracht ds rivier van Bataua, de Tji-Liwoeng zooveel vuil en slik van boven aan, dat alle grachten verstopt raakten en kwaadaardige dampen de zocsenaamde rotkoorts verwektan. Alhoewel thans gelukkig veel gedempt is, blijft de be eedenstad nog steeds zeer ongezond en wordt zij door de Europeanen daarom dan ook tiet meer bewcocd. Men vindt er in de vroegere heerenhuizen alleen nog maar handt-lska'-toren en magazijnen, waar bleeke afgewerkte dienaren van Mercurius, van acht uur 's morgens tot laat in den middag zwoegen en slaven om dan tegen den avond, afgemat naar geest en lichaam, hunne woningen in de voorsteden op te zoekeD, voorsteden, die. zooals we straks wel zullen meiken, een heel ander schouwspel dan dat Oud-Batavia opleveren. Een wandeling door de benedenstad is intusschen toch wel de moeite waard, vooral de Chineesche en Arabische Kamp (wijk) zien er typisch Oostersch uit, maar 't is er helaas altijd erg warm en het riekt hier en daar meer dan onaangenaam. Gelegenheid om naar boven te gaan is er gelukkig te over! Zoo laten de Staatsspoor en de Nederlandsch Indische Spoorwegmaat schappij elk uur een trein looppn; een stoomtram vertrekt om de tien minuten pn gaat dan o. a. voorbij ons hotel Molenvliet, terwijl er ook nog een el'ctrische dito largs den weg van Jacatra en Ooenarg Sahari loopt. Ook kan men gebruik maken van een der honderden dos, bouwvallige leelijke rijtuig twee wielen, getrokken door kleine, magere, vieze paarden. Hoewel het klimaat van Oud Batavia bepaald zeer schadelijk was, duurde het toch rog tot het begin der 19de eeuw, alvorens de Hollanders zoo slim warm om „raar boven" te verbuizen. Da zoogenaamde bovenstad tv maakt des indruk van een reusachtig, heerlijk, schcon villapark, gebouwd laigs brfede, schaduwrijke hnen. De fraaie witte buizen der Europeanen zijn er bijra zonder uitzondering van steen en één verdieping hcog. Ze liggen achter vriengroen en bloemen verscholen en zijn door ruime erven van elkaar gescheiden. Gewoonlijk hebben za een voor- en achtprgalerij, dia üoor een breede gang worden verbonden, een gang, waarin de verschillende vertrekken uitkomen. Terwijl de achtergalerij meer speciaal het huisvertrek vormt, dient de smaakvol gemeubileerde voorgalerij tot ontvangstkamer vo r avondvisites en recepties. Op htt ei f achter het buis liggen nog de bijgebouwen, die bediendetkamer?, keuken , badkamers, stallen en?, bevatta-n. Een rid door de bovenstad, 's morgens in de vroegte, of wei tegen het vallen van den avond en vooral ook 's nachts bij helder maanlicht, is in één woord verrukkelijk. Op het midden van den dag is het echter veel te warm om te genieten, dan is men blij, dat men het leven heeft en onverschillig voor natuurschoon. De ondragelijke hitte aan de kust is bepaald een groot ongemak, vooral voor den toerist, die dan tijdelijk tot werkeloosheid gedoemd is. De Nederlanders kwamen bier ooispronkelijk om handel te drijven en moesten dus wel nabtj het ongezonde z'estratd g?an wonen, dochzfi, die zich later in bet gebergte vestigden, dei planters o. a. kozen h"t besta deel en zien er dan ook heel wat flinker uit dan de bleeke zenuwachtige kooplui! Batavia is niet alleen een drukke handelsstad, doch men vitdt er ook de verschillende Departementen van algempen Bestuur. Dat dit zeer verkeerd la, om meer dan één redeD, zulleD wa later veikiareo. Verder heeft Batavia nog een groot garnizoen met al den nasleep er van. Kooplieden, ambte naren en officieren vormen dus de kern der Europeeschn bevolking en betwisten eikaarden voorrang. Men is er laDg nier. zoo prettig „onder ons" als in het binnenland an de stijve gedroDgen gezelschapstoon der Batavianen is dan ook door geheel lodië berucht. Dit wat de Europeanen betreft, die samen nog geen 9000 zielen tellen. De hier geboren en hier opgevoede Indo's van lageren stand bespreek ik later in een afzonderlijke Penkras. Indo's zijn Europeanen met min of meer Inlandsch of Chineesch bloed in hun anderen, die, voor zoover ze niet van gegoede familie zijn, der Regeering heel wat zorg en hoofdbrekens berokkenen. Behalve volbloed Europeanen en Indo's, heeft men hier op Batavia nog een zeer gemengde bevolking van inlanders en vreemde oosterlingen, die in kampongs en afzonderlijke wijken wonen. De meeste Chinezen en Arabieren wonen in de benedenstad en schijnen nogal goed tegen het slechte klimaat bestand te wezen. De inlanders daarentegen volgden mear het voorbeeld der Hollanders en hebben hunne kampnngs l tusschen de Europeor-che wijken g .b.uwJ. Het is over het, algemeen een zeer onsympathiek slag van menschen, dat allegaartje „biuine broedeis" dat hier woont. Ze zijn meestal dom, biutaal, twistziek en oneerlek en we begrijpen heel goed, dat Europeanen, die niet verder dan Batavia kwameD, later in Holland zoo weinig goeds van den inlander wisten to vertellen. Hnt schijnt, dat de voortdurende aanraking met het overbeerschende ras ui juist niet zoo bijzcnier gunsMg op den inboorling inwerkt. Ik, oi.a geduimde mijn vroeger verblijf in Indië, voornameiyk op Sumatra, met Maleiers in kennis kwam , krijg hier van het Bataviaasch gespuis al een heel onbeviediganden indruk en ben daai om maar wat blij, dat ik mrjn bediendenper.-oneel vau Padarjg meenam. Men vindt hier zoowat van alles, tot zelf* georganiseerde rooversbunden toe, en zoo kort als ik hier pas hen, zag ik reeds drie heeren boaven in de bfn;'der.stad ophangm.| M^n moet fatsceQiijKe Javanen, Soendaneezen, Maleiers en andere landaarden, dio hier in betrekking ztjn . maar eens over die „Bavianen" hooren uitpakken „Het is het gemeenste tuig, dat mcD zich derken kan, mijnheer, en de .Bavianen" zrjn acor geheel Indië als „boenja Betawi" (Bataviaascho krokodillen) bekeurt" , zeide mij o.a. een leerling der „School tot opleiding van inlandsche artsen." Behalve die echte Batavianen , inlanders van al zeer gen>engd bloed, hatfc men hier dus ook nog wel menschen van Sumatra, uit het binnenland van Java en van de Molukken en die ste ken al zeer gunstig af bij het volkje, dat hier geboren en getogen ia en ontstond uit de kruising van Maleiers. Chinezen, Arabieren , Javanen , SoecdBtieezf n, Madoereezen en . . . Europeanen. Er ztjn natuurlijk ock gurstige uitzor.deriDgpn. dcch ze zijn zeldzaam. Batavia, 22 MM 1903. Lt. CLOCKENER BROUSSON, b.d. --- BRIEVEN UIT BERLIJN. (Part. Corr.) Een ..vijftien-een'«"-Zondag in den Berlijnschen .Artis". I. BERLIJN , 9 Juli 1903 .Natura artis mai,'istra!" Wat mag :och wel de reden zijp, dat de poorten van „Artis" in Amsterdam en van „Diergaarde" iv Rotterdam, op enkele dagen in net jaar uitgezonderd, voor bet grootste gedeelte der tevilkirg gesloten blijven? - dacht ik hij me zelf, terwijl ik verleden Zondagnamiddag ouder de vrooltjke tonen der „Schoeid:ge" militaire muziek door de lommerrijke lanen van den „Zcö" drentelde, waar een onafzienbare m^niatte van opgewekte Zondag-i--meD-chen hem m weer golfde. Waarom volgen de Amsterdamsch-j directies toch niet het vooibeeld harer Berlijnsche zuster, die van exclusie niets wil weten, en het spreekwoord: „hoemeer zielen hoemeer vreut noodige linnengoed. De bewtaid gebleven stukken geven omtient den stichter, van het door den president bezocht hospitaal, dat ook zijn naam - Beoujon — draagt, eenige iDterressante mededeeliigen. Beaujon werd in Bordeaux geboren. Toen zrju vaderstad in 1748 door een hongersnood werd geteisterd, zag bij in dit tijdperk van ellende een middel om zijn slag te slaan; hij kocht alle voorraden op en dreef de prijzen ontzettend in de hoogte. Toen deze handelwijze aan de groote klok kwam, ontkwam hij ternauwernood aan da volkswoede en vluchtte naar Parijs. Daar ging het hem eerst zeer slecht, totdat hij een meisje trouwde, dat noch mooi, noch rijk was, maar uitgebreide en machtige connecties bad, want haar broer was kamerheer van Lodawijk XV. Nu kwamen Beaujon's droomen van geld en geluk tot werkelijkheid ; eerst was htj ontvanger der belastingen op verschillende plaatsen, toen bankier van het steeds in geldnood verkoerende hef, schatbewaarder, commandeur van de orde van de Heiligen Lodewijk, staatsraad etc. en zijne met de spreuk „non olet" (het ruikt niet) brjeengehoopte schatten werden verbazend groot. Toen zijn geldbuitel vol was, ging hij als een Maecenas leven, gaf aan dichters, schrijvers en kunstenaars vorstelijke gastmalen en nam in het bijzonder, kleine aardige tooneelspeelster3 onder zijne, nu juist niet al te vaderlijke, maar toch zachtaardige hoede. De gevolgen van zijn goede leven bleven niet uit; de jicht nagelde hem op zijn stoel vast, en de doctoren gaven hem in plaats van kreeft en truffels, eenige blaadjes spinazie. In de stille eenzaamheid zoo in zrjn grooten feuningstoel zittende, zal bij hem het geweten hamertje wel eens geklopt hebben. Twee jaren voor zijn dood stichtte bij eene inrichting, waarin 24 kinderen, 12 jongens en 12 meisjes, geheel kosteloos zouden worden groot gebracht, het gerucht ging, dat dit hoofdzakelijk was voor kinderen wier ouders btj geruïneerd had. Later werd dit gesticht met bögebouwen uitgebreid, naar de eischen das tijds ingericht, en is nu ean hospitaal met 600 bedden, waarin jaarlijks 1300 zieken worden opgenomen. Het in den stijl van Lodewijk XV gemaakt meubilair, in de kamer van den directeur herinnert nog aan den tijd van Beaujon, ook is er nog eene buste van hem en een rood marmpren bad uit uit éea stuk, in hetwelk eertijds het vette lichaam van den woekeraar werd gedompeld, doch dat nu voor het afwasschen der groenten dient. Driemaal ter dood veroordeeld. Door do gezworenen van Allenstein werd onlangs eene vrouw ter dood veroordeeld en dat wel driemaal. Prygoda, zoo heette ztj, had drie van haar mannen door middel van vergiftiging om het leven gebracht. Dit sensationeele proces bracht o. m. eenige merkwaardige bijzonderheden omtrent de aangeklaagde aan het licht. Op de vraag van den voorzitter of ztj hare schuld wilde bekennen ontwoordde zij met een krachtig „veen" en voegde er aan toe, dat al hare vier mannen aan verschillende ziekten den natuurlijken dood gestorven waren. Oer deze huwelijken i 8 het volgende mede te deelen. Dcii 15"' Februari 1883 trouwde de aangeklaagde, die toen 23 jaar oud was, den 21-jirigen zoon van een grondbezitter. Bacher genaamd, die van zijne moeder een aanzienlek stuk grond mee ten huwelijk kreeg. Uit dit huwelijk kwamen 3 kinderen; twee dochters leven nog, eene is gestorven. R-^eds den 26an Novembar 1888 trouwde de aai. geklaagde op nieuw met den hotelhouder Wilhelm Kempka, die vroeger bediende bij haar was geweest. Deze was 28 jaar oud. Den 28.- n Apiil 1889 stie f Kempka. Uit dit huwelijk was één kind geboren. Kempka had f 1500 en vele onroerende goederen medegebracht. Niet lang na den dood van haar tweedenman, reeds den 26 November 1889, trad zü met den derden man, Panne-k, in het huwelijk. Deze stieif den lSen Sept. 1891. Dit huwelijk werd gezegend met twee kinderer, een zoon en eene dochier. Den 19 m Aprü 1892 huwde de beklaagde reecs weder en nu met de hotelhouder Wiessollek die f 3000 meebracht. Uit dit huwelijk kwamen drie kinderen. Wiessollek stierf in diü heifst van het jaar 1895. TVn laatste had beklaagde den 3en November 1906, haar tegenwoordigen man Adam Prygoda gehuwd. Bij verschillende gelegenheden en tot meerdere personen zou de aangeklaagde gezegd hebben: „In mijne toekomst staat te bzen „dat ik zes mannen hebben moet en eerst met de zevende gelukkig worden zal". De president vraagt om opheldering en beklaagde zegt deze op de volgende wijze: Eens kwam eene zigeunervrouw in mijne woning en bood zich aan voor mi] de daart te leggen. Zij deed dit en ie „witte vrouw" zeide mij: „Gij hebt in uwe jeugd zeven geliefden gehad". Ik verhaalde het gebeurde aan andere personen en dezen hebben mij verkeerd begrepen. Ik moet iedere vergiftiging ontken- Een. Mijn gestorven man Wiessollek, zoo zeide ze, heeft zich in Rusland, twee jaren voor zijn dood, „Schweinfurther Grün" (eene zeer schoone, doch vergiftige minerale verf, die bestaat uit de verbinding van arseniczuur en koperoxydc) mee gebiacht; cok bad hij vitriool en petroleum in zijn bezit, misschien wel voor het witten der muren. Het was u bekend, dat Wi6ssollek deze zaken in sijn bezit had. D^ voorzitter deelt der beklaagde mede, dat in de weder opgegraven lichamen van hare gestorven mannen Bschor, Kempka en Wiessollek arsenicum was gevonden, en vraagt aan beklaagde of zij weet op welke wijze het arsenicum in de lijken is gekomen. Beklaagde amwoordt erg zenuwachtig: „Neer, ik weet het niet, ik kan het niet gelooven, daar iedere man aan een verschillende ziekte is gestorven." Als eerste getuige treedt haar tegenwoordige man, de hotelhouder Adam Prygoda, op. Over het algemeen was de echt niet gelukkig, dikwijls was er ongenoegen daar de vrouw vaak te veel sterken drank gebruikte. Bij zulke oneenigheden dreigde ztj hem wel eens met de woorden: „Gij zult nog wel eens aan mij decken. Je leven kost slechts 5 cent en dan zijt ge een lijk." De gezworenen schijnen in een en ander aan'eiling gevonden ta hebben om baar drie maal ter dood te veroordeelen. Dat is voldoende om te doen vermoeden, dat zij wel eer s haar bugsten tijd van leven heeft gehad. Een zonderling verschijnsel. Terwijl een electrische stroom van 5000 Volts doodelijk is voor een mensch, verdraagt hij zonder het minste bezwaar een stroom van 500.000 Volts. Pi of. Bailey heeft dit aan de universiteit te Michigan met een treffende proef laten zieD. Een stroom van 15 Ampères en 110 Volts werd in een tracsformator veranderd in een van 500000 Volts en deze werd vervolgens geleid door het lichaam van twee 3tudenten, die tusschen hen in een electiische lamp vasthielden. Het licht werd ontstoken, maar de stroomgeleiders merkten niets van den sterken stroom. Een stembus incident. Een Poolsche boer komt in Calbe atemmen. De lui die -stembriefjes uitdeelen voorzien hem van een conservatief en van een sociaaldemocratisch briefje. Onze Pool die niet lezen kan, vraagt aan den daar gestationneerden politieagent, hem de briefjes toonend: - Wie is goede man? De agent wijst hem het conservatieve briefi 3 aan en zegt: - Dat is goede man. - Best, antwoordt de Pool, steek ik goede man in mijn zak en slechte nun in de bu3. En hij deed aldus. --- LEEUWARDER COURANT van Maandag 13 Juli 1903. VIERDE BLAD. ---