RECLAMES. Voerheel jjfflM *_ MAISMCEL. j^ f©kCERSTMEEI/Qi ValLIJf-VIECLWy r^ ROGGEMEEL ~-t • (IV STOOMMUIMBRIH • FORTUNA utuwnHocw --- Brieven uit de Hoofdstad. CXCIV. De vrouw 1813-1813. L. Amsterdam, 7 Mei 1913. In ons kleine land is het nog zoo kwaad niet! Deze gedachte past ten volle daar, waar ondergeteekende geroepen is de lezers van de „Leeuwarder Courant" in te lichten omtrent de tentoonstelling van „De Vrouw" gedurende de laatst vertoopen eeuw.... Want voor we de tot een malestueuze wereldkennis herschapen terreinen van het oude „Meerhuizen" betreden, dwalen onze gedachten onwillekeurig af naar een ander koninkrijk dan dat der Nederlanden, dat van GroottSrittannië en lerland. Onder de, ondanks de heftige manier, waarop mze staatsfilosofie door allerlei nieuwere opvattingen wordt beroerd, toch steeds bewonderenswaardige wijze, waarop koningin Wilhelmina haar laak als constitutioneele vorstin opvat, wijdde de vrouw van Nederland zich aan het tot stand brengen van een grootsch werk der beschaving. Want dat toch is immers een tentoonstelling? Toont de industrie, de kunst, de wetenschap zich op een expositie niet steeds op zijn best? Is ook deze tentoonstelling aan den Amstel niet een parade, waarbij de genius van het Pubüeke Intellect haar troepen inspecteert? Dat dus in ons Nederland. Aan de overzijde van de Noordzee speelt de vrouw een andere rol. Haar verlangens, haar streven, haar verwachtingen zijn nauw verwant aan die van de Nederandsche, maar hoe brengt ze ze tot uiting? We willen niet pessimistisch wezen, en op den plicht, ons door den dichter opgelegd, op het „Ehret die Frauen" niets afdingen. Maar indien we dan de vrouw eeren, dan moge de Nederlandsche vrouw dubbel geëerd zijn, waar ze, in een zoo critiek tijdperk harer maatschappelijke ontwikkeling, zich zoo schitterend onderscheidt van haar Britsche zusteren, ofschoon ze, in dienst van een zelfde ideaal, naar een zelfde toekomst schrijdt. Aanvaard, beste lezer, deze in toaststijl gehouden bijdrage tot de feestelijke opening der tentoonstelling „De Vrouw 1813—1913" van uw vriend Jan van de Munt. En nu aan 't werk, dat waarlijk zoo heel gemakkelijk niet blijkt. Het is nu eenmaal daar aan den Amstel de taak van den man het lijdend voorwerp te zijn van de propageerende vrouw. In het huis van den gehangene praat je niet over den strop, heet 't van ouds. Helaas, het is de plicht van den journalist bij deze gelegenheid in het huis, we kunnen best zeggen in het paleis, van de zegevierster te spreken over haar lauweren. En deze zijn zoo talrijk, zoo veelsoortig, zoo welverdiend! Van andere hand dan de mijne hebben gij, lezer, en ik er al zooveel van vernomen, dat we, voor de schoone poort der tentoonstelling staande, niet anders dachten dan er als gebonden aan de zegekar der vrouw weer uit te komen. Wat zouden we dus doen? Zouden we ons als bescheiden zwakkeling, het hoofd gebogen, overgeven aan de bekoring van dit grootsche werk? —. 01, onzen voorraad ridderlijkheid, die de vrouw toch in den man wel allereerst waardeert, saamrapen en de tentoonstelling in haar hart, in de zalen 11 en 12, gewijd aan „maatschappelijk werk" en „kiesrecht", gaan tasten? Mij dacht, dat ik het laatste aan u, lezers van de Leeuwarder, en aan mij zelf verplicht was. Beladen met een catalogus, ongeveer zoo dik als een roman van Querido, stevende ik dus direct op de gevaarvolle zalen af. En bij den eersten aanblik ontwaarde ik al dadelijk aan den wand en in aardige kiosken de onverwrikbare consekwentie, waarmee de vrouw den man ditmaal in de strikken harer logica wenscht te vangen. Daar hangen plakkaten, daar dreigen spreuken aaa den wand, daar liggen stapels boeken, daar leeft het betoog, het feit, de waarheid u tegen. Laten we eens wat opsommen. Mevrouw F. S. van Balen—Klaar, presidente van de betrokken sub-commissie, zegt in de eerste plaats, ter inleiding van deze afdeeling van den catalogus, een hartig woordje. Kijken we dan eens langs de wanden. Daar hangt een kaart, 6 meter lang en 2J» meter hoog, die een beeld geeft van de oorden der wereld, waar de vrouw het kiesrecht reeds verwierf en waar niet; dan portretten van mannen en vrouwen, die voor het kiesrecht streden; gegevens over kerkelijk kiesrecht der vrouw, vijf vlaggen van landen, waar de vrouw het politi-eke kiesrecht bezit; dan het vaandel der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, propaganda. en reclameartikelen, wandspreuken, prentbriefkaarten, een schilderij van Toorop „De gekluisterde vrouw". Voorts een heele collectie uit het buitenland: plakkaten, spreuken, boeken, prentbriefkaarten, couranten uit Rusland, Denemarken, Scandinavië en zelfs uit Zuid-Afrika. Het eenige, wat we hier missen, is een bom van een Engelsche suffragette of het boetekleed, dat mevrouw Pankhurst in de Engelsche gevangenis allerminst aanstond. Nu even zien in de afdeeling „maatschappelijk werk". Met een niet genoeg te bewonderen «akelijkheid geeft de catalogus bij elk onderdeel een kort, kloek gesteld stukje ter inlichting van den bezoeker en zijn ook aan de vermelding \an de verschillende op dat gebied werkzame vereenigingen korte toelichtingen gevoegd. De manier, waarop men hier te werk is gegaan, moge blijken bijvoorbeeld uit datgene, wat de tentoonstelling omtrent „kleeding voor een arbeidersgezin" te zien en te leeren geeft. Ze is ingezonden door de vereeniging „Vakschool voor verbetering van vrouwen- en kinderkleeding". Doel van deze kleeding is: „Voor den geringst rnogelijken prijs zoodanige stoffen te kiezen dat het aantal kleedingstukken geringer kan zijn' dan bij de-gebruikelijke kleeding; dit werd bereikt door poreuse stoffen te nemen, in de eerste plaats voor bedekking der huid. Zelfs werd een gemakkelijke, doelmatige oplossing voor de be «est.Sina Av keus niet verg. ten,. _Eu .w.^iea daar^ dan als „kleeding voor de arbeidersvrouw" een gebreid hemd, een pantalon, een hemd van ongebleekt katoen, een onderjurk van katoenflanel, een schortjapon. De man van deze arbeidersvrouw wordt ook aangekleed, en haar 12- tot 15--iarig dochtertje, haar jongen van 3 tot 12 jaar, "haar meisje van 3 tot 6 èn haar „kruipkindje", terwijl natuurlijk de zuigeling niet vergeten werd. Is dat nu, om bij dit enkele voorbeeld te blijven, maatschappelijk werk of niet? Dringt dat door tot in de diepste lagen van de maatschappij of niet? Een der dames van de tentoonstelling zei het ons: „een vrouw ziet zooveel meer dan een man." We gelooven, dat het na deze afdeeling „maatschappelijk" werk met nader bewezen behoeft te worden. Men kan van meening verschillen over de vraag in hoeverre ingrijpen van „bovenaf" in de maatschappelijke toestanden van onze maatschappij geoorloofd is; men kan oordcelen, dat de maatschappelijke zelfhelp een economische factor is, verre te verkiezen boven de politieke filantropie, waarvan ook deze afdeeling der tentoonstelling een uitvloeisel moet worden geacht. Maar dat zal men erkennen: als er in ons sociaal leven een helpende, steunende, opheffende hand, geleid door de macht van het Staatsgezag of van een voorzeker schooner particulier initiatief wenschelijk is, deze wenschelijkheid een kostelijk instrument vindt in de vrouwenhand; en om dit instrument te hanteeren is bovendien voorzeker het vrouwenverstand, koel, nuchter en practisch, maar tevens verfijnd door een hoog menscheluk gevoel, te verkiezen boven elk ander. We zouden dat niet met zooveel gerustheid beweren, als we er, na een eerste bezoek aan deze tentoonstelling, niet van konden meepraten. Immers, we zouden de beproeving van de kiesrechtpropaganda ondergaan..... we zouden de zuster van de Britsche suffragette voor ons zien, gewapend met , waarmee? Ja, wat zijn de wapens der HoUandsche suffragette? Een bom, een hamer, een karwats? Nog voor we de plaats van onze nederlaag goed betreden hadden, zagen we ze voor ons, de schrikwekkende werktuigen, waarmee de opperheerschappij van den man zou worden verpletterd.... Het waren: een geurig, huiselijk opgediend 'kopje thee, zalige sandwiches en delicieuse sneedjes eiercake.... De HoUandsche suffragette weet het, de weg tot het hart van den man gaat door de maag.... Er kwam nog wat bij: een gemakkelijke sofa, een sierlijk tafeltje en tegenover ons, slachtoffers, een dame, die, als we er nu geen bezwaar tegen hadden, wel graag met ons een woordje zou willen praten over vrouwenkiesrecht.' „Ziet u", zei ze „ik ben verpleegster. Ik zie wal van de ellende op de wereld. Ik kom bij rijk en arm. Ik moet hard werken voor den kost en als getrouwde vrouw heb ik niet eens recht op 't geld, dat ik zelf verdien. Mag ik niet eens kiezen I Denk v er eens in...." Dat gaf al dadelijk een gevoel van kameraadschap. Ben je zelf een mensch, die werk heeft om aan zijn broodje te komen, die ook moet ploeteren. En zie je tegenover je een vrouw, maar vó6r alles toch een kameraad, met waar? Moet je niet een hart van steen hebben en een hoofd vol academismen om je dan nog op je verwaand standpunt van „hoogerstaanden" man te handhaven? , De directrice van het Burgerziekenhuis heeft geen kiesrecht, de portier heeft het wel Mevrouw van Loon—Egidius heeft geen kiesrecht, haar koetsier heeft het wel " Zoo klonk het van het podium, waar een statige dame juist begonnen was een kleine lezing te houden over vrouwenkiesrecht. De vriendelijke verpleegster stoorde ons verder niet bij onze sandwiches en eiercake Alleen toen lezing en sandwiches alweer tot het verleden behoorden, kwam ze weer vragen, hoe we er over dachten... over het teekenen van een lidmaatschapsbriefje van den „Bond voor Vrouwenkiesrecht"..^» En we vlogen er in. Nou ja! Wat moest ik doen?. .•.—• Ik heb me wel eens bezondigd aan een heftig artikel tegen vrouwenkiesrecht, dat ik putte uit mijn hoofd vol academismen. Maar als ze dan zoo gaan doordringen in je hart, dat niet van steen is, dan offer je je gulden, al was 't alleen maar als hulde aan deze even liefelijke als doeltreffende propaganda. Waarlijk, het is maatschappelijk diepspitten, dat ze in deze afdeeling der tentoonstelling doen! Laat ik ditmaal volstaan met deze beschrijving van het hartje der tentoonstelling, de serieuze en toch zoo gastvrije zaal 12, waar de motor van de kiesrechtpropaganda thans op vollen gang is gezet. Ik geloof dat de eerste greep, dien ik uit het overvloedige materiaal deed, geen kwade is geweest Die zaal 12 is datgene van de tentoonstelling dat leeft, en in de toekomst weer nieuw leven zal geven. : Ik wandelde nog wat rond! De ruimte ontbreekt om u nu reeds een verslag te geven van alles wat ik zag. Vrouwen natuurlijk voor alles. Een damesmuziekkapel op het ruime voorplein, dames in alle stands, dames, die betoogden, uitlegden, doceerden, dirigeerden, zorgden en schikten. ... en dames, die zaken deden. Wat zijn ze daar vaardig in! Ik kwam bij een afdeeling van de Roneo Ltd., fabrikante van schrijf-, copieer- en allerlei andere kantoormachines. „Of ik eens zien wou, hoe ze werkten?" Wat doe ik, arme broodschrijver, nu met een Ronco-copieermachine? Maar dat kwam er niet op aan, zeide de juffrouw. En ze werkte met handen, raderen, pallen en andere klein-technische wonderen; ze werkte bovendien met haar tong, dat ik onderwijl overdacht hoe zoon juffrouw nu toch waarachtig wel in staat is om aan een kaalhoofdige een kam te verkoopen. Toen ben ik maar heengegaan, in mijn hoofd het beeld van een Roneo, die zooveel kopiën, — zonder water, vlekken onmogelijk', alles automatisch — in de secunde levert, en in mijn hart — dat van een aardige juffrouw. Doe me een pleizier, Leeuwarder zakenman, als ge op de tentoonstelling komt, kijk dan eens of ge zoon Roneo niet gebruiken kunt. 't Zou zorde zijn als zooveel gracieuse welsprekendheid aan mij. armen tobber, ware verkwist. JAN VAN PE_*ïüNT_ * --- LANDBOUWKRONIEK. DCCCLV. Over den invloed der hoogte van den grondwaterstand op de grootte van den oogst aan gras of kooi. HL Wij willen nu achtereenvolgens nagaan de grootte der oogsten in den regenarmen zomer van het jaar 1911 en den invloed, dien de stand van het grondwater daarop heeft uitgeoefend. Daar de stand van het grondwater telkens in de verschillende bakken op dezelfde hoogte werd gehouden, kon er by deze proeven van absoluut gebrek aan water voor de verdamping geen sprake zijn. Hoogstens kon het de vraag wezen, of het water onder nit de bakken snel genoeg kon opstijgen om het door den plantengroei verdampende water weer aan te vullen. De cilinders, waarmede dese proeven werden genomen, kwamen in 1911 vrijwel overeen met die lagere graslanden, waar ondanks de felle droogte toch nog water in de slooten bleef, meestal doordien er telkens water kon worden ingelaten. Wanneer men in tabel I van het verslag der proefneming omtrent de grootte van den oogst, in verband met de waterverdamping, de hoeveelheden afgetapt water met die van het bijgevulde vergelijkt, dan blijkt in alle zes bakken de eerstgenoemde hoeveelheid slechts van geringe beteekenis te zijn geweest, terwijl het bijgevulde aanzienlijke hoeveelheden bedraagt. Voor den weidebak met den laagsten grondwaterstand bedraagt bijv. het afgetapte water slechts 1 liter, terwijl in den loop van den zomer 91 liter werd bijgevuld. Voor den hooibak met het laagste grondwater zijn deze hoeveelheden 1 liter en 172 liter. Hieruit volgt dus, dat gedurende den groeitijd zoowel in de weide- als in de hooibakken het gevallen regenwater bij lange na niet in de behoefte voor verdamping kon voorzien en dat het tekort door opzuiging van water uit den ondergrond moest worden gedekt. In verband met de sterkere verdamping was dit tekort voor de hooibakken belangrijk grooter dan voor de weidebakken. Het volgende staatje geeft een overzicht van de hoeveelheden geproduceerde drogestof en verdampt water in de drie weidebakken. dr.stof .verdampt water grondw. 40 c.M, 613.5 342760 id. 60 * 540.5 315760 id, 80 „ 530.-* 301760 We zien dus, dat in den drogen zomer van 1911 de hoeveelheid geproduceerde drogestof vooral beheerscht werd door den stand van het grondwater. Hoe korter de afstand daarvan beneden het maaiveld was, des te hooger steeg de opbrengst. Uit de getallen zou men geneigd zijn af te leiden, dat de eerste 20 c.M. daling nadeeliger heeft gewerkt dan de volgende, doch dit wordt door den oogst van de hooibakken niet bevestigd. Uit de totaalcijfers van het verdampte water volgt, dat deze hoeveelheid ook verminderde met de daling van den grondwaterstand. Het volgende staatje geeft aan, hoeveel gram water er in elk der drie bakken moest verdampen om 1 gram drogestof te produceeren:; grondw. 40 cM. 558.6 gr. , » 60 „ ___. 586.0 „ I » 80 „ • 569.3 „ Vergelijken wij deze cijfers met de hoeveelheden water, benoodigd voor de productie van 1 gram drogestof in den regenrijken zomer van 1910, dan volgt daaruit, dat er toen, bij aanwezigheid van overvloedig water in den bodem, om dezelfde hoeveelheden drogestof te vormen, belangrijk minder water behoefde te verdampen dan in 1911, toen er van overvloed van water in de bouwvoor al heel weinig sprake was. Ik breng deze feiten even in verband met de resultaten der onderzoekingen van Wolny betreffende het voor den grasgroei meest geschikte watergehalte van den bodem. Deze onderzoeker vond daarbij, dat zulks het geval is, indien de grond 60 4 80 % bevat van de totale hoeveelheid, die hij in zich kan opnemen, terwijl deze cijfers voor den krachtigsten groei der granen niet meer dan 40 a 60 % mogen bedragen. De gemiddelde oogst der drie greidebakken bedroeg in 1910 per H.A. 9944 K.G. drogestof en in 1911 7152.3 K.G.. Hoewel dus in 1911 door den vasten stand van het grondwater van watergebrek geen sprake kon zijn, blijkt toch de productie Ln dat jaar belangrijk lager dan Ln 1910, toen de bodem door den rijken neerslag steeds overvloedig van water was voorajen Zelfs de geringste productie der w*'^*»™8" r^BCBI3 5 ergJTin den bak met het hoogste SLlw-tec.. Hieruit volgt dus dat in een drogen zomer een hooge grondwaterstand wel ln zekere mate aan de waterbehoefte van het gras tegemoet kan komen, maar dat waterrijkdom van den bodem, tengevolge van overvloedigen neerslag, den grasgroei nog vrij wat .sterker bevordert. I Zien .we; nu Hoe..liet slaa. mei de v.oJer.* waarde van het gras in de irerschillende bakken/ Bij het daarvoor noodige onderzoek werd niet, zooals in 1910, een gemiddeld monster van de drie bakken gebruikt, maar werd van iederen bak het gras afzonderlijk onderzocht. Daardoor wordt het dus mogelijk ook te beoordeelen, in hoeverre het verschil in grondwaterstand invloed heeft uitgeoefend op de voederwaarde. De zetmeelwaarden van het geproduceerde gras in de drie bakken waren de volgende: grondw. 40 cM. 325.44 gr. id. 60 „ 283.33 „ id. 80 „ 276.43 „ Brengen we iüt in verband met de hoeveelhe den drogestof dan vinden we per 100 gram ge leverde drogestof een zetmeelwaarde bij grondw. 40 cM. 53.0 60 „ 52.6 80 „ 52.1 Een verschil in zetmeelwaarde van eenige beteekenis kon dus niet worden geconstateerd. Wel is de totale zetmeelwaarde van het gras in eiken bak te hooger, naarmate het grondwater hooger stond, maar deze meerdere voederwaarde houdt vrijwel gelijken tred met de grootere hoeveelheid geproduceerde drogestof. Het volgende staatje geeft een overzicht van de hoeveelheden zuiver eiwit, welke door de drie bakken werden geproduceerd grondw. 40 cM. 98.42 gr. 60 „ 90.67 „ 80 „ 95.96,, Wanneer men hieruit in verband met het aantal grammen drogestof het eiwitgehalte in de drogestof berekent, dan komt er grondw. 40 cM. 16.0 % id. 60 „ 16.7 „ id. 80 „ 18.1 „ Hieruit zou kunnen worden afgeleid een tendenz naar vermeerdering van het eiwitgehalte door verlaging van den grondwaterstand. Daar echter de cijfers omtrent de totale hoeveelheden zuiver eiwit in de drie bakken een eenigszins onregelmatigen gang vertoonen, acht ik deze conclusie niet vertrouwbaar. Gaan we thans over tot de bespreking van den oogst der hooibakken in 1911. Het volgende staatje geeft een overzicht van de hoeveelheden geproduceerde drogestof en verdampt water in de drie bakken dr.stof verdampt water grondw. 40 cM. 752 gr. 517700 gr. id. 50 „ 778.5 „ 466700 „ id. 70 „ 614. „ 408700 „ Ook hier is dus de productie van beic'e bakken met den hoogsten grondwaterstand het grootsi Het valt moeilijk aan te nemen, dat de lagere productie van den eersten bak in verband zou staan met het grondwater. Mogelijk is dit een gevolg van de omstandigheid, in een noot van de; tabel aangeteekend, namelijk, dat er planten waren, die door roest hebben geleden en enkele plaatsen der weide kaal waren. De gemiddelde oogst aan drogestof voor d« drie hooibakken bedroeg in 1910 per H.A. 14,394 K.G. en in 1911 9105.6 K.G. Ook hiet zien we dus, dat ondanks het feit dat in 191 L in de hooibakken van geen eigenlijk watergebrek sprake kon zijn, er toch veel minder drogestof werd geproduceerd dan in-1910, toen de bodem door overvloedigen neerslag meestal ruim van water was voorzien. Met betrekking tot de voederwaarde bleek vooi het hooi in de verschillende bakken hét volgende De geproduceerde zetwaarde was: grondw. 40 c.M. 225.78 gr. id. 50 „ 206.21 „ id. 70 „ 154.75 „ Hieruit blijkt al zeer duidelijk een daling van de voederwaarde, naarmate de spiegel van het grondwater lager was. Berekenen we de zetmeelwaarde van het hooi per 100 gram drogestof dan vinden we grondw. 40 cif. 30.0 „ 60 „ 26.5 „ 70 „ 25.2 Het verschil tusschen de zetmeelwaarden van het hooi, gegroeid bij den hoogen en bij den lagen grondwaterstand, en wel ten nadeele van den laatsten, is hier wat duidelijker dan bij de weidebakken. Het volgende staatje geeft een overzicht van de hoeveelheden zuiver eiwit, door de drie hooibakken geproduceerd grondw. 40 c.M. 70.10 gr. id- 50 „ 58.96 „ id. 70 ~ 43.13 „ De tendenz naar vermindering van de totale hoeveelheid zuiver eiwit door verlaging van deigrondwaterstand is ook hier «eer.'duidelijk. En zij komt ook en vooral te- voorschijn, als we het gemiddelde eiwitgehalte der drogestof berekenen, zooals het volgende slaatje aantoont. grondw. 40 c.M. 9.3 * id. 50 .. ™ » id. 70 „ ™ » Nemen we de zetmeelwaarde van liet hooi in de weidebakken en van dat in de hooibakken in aanmerking, dan blijkt ook*voor 1911 dat, niettegenstaande de veel geringere hoeveelheid drogestof, door de weidebakken geproduceerd, devoederwaarde hier belangrijk grooter was dan bif de hooibakken. Gemiddeld produceerden de. weidebakken aan zetmeelwaarde per H.A. 3758 K.G. en de hooibakken 2492. K.G. Ook met; hetrekking tot de hoeveelheid geproduceerd eiwit! is er een belangrijk verschil in het «oordeel van de weidebakken. Tellen we de hoeveelheden, zuiver eiwit in de drie ..ooibakken fe zamen, dan komt er 172.19 gram, terwijl ditzelfde bedrag voor de drie weidebakken is 286.95 gram Me. betrekking tot de zetmeelwaarde verhoudt ziclfi de weide tot het hooi als 10l tot 100 en ten aanzien der hoeveelheid zuiver eiwit als 165 tot 100 Ook in het droge jaar 1911 is dus door beweiding eon belangrijk grooter nuttig effect voor ,1, gevoed .ring verkregen dan door gebruik voorh°D_n'hcer Pitsch zegt aan het slot van zijnverslag „Het is aan te nemen, dat de versclnlleß belangrijk groter zouden geweest zijn, indien dc grondwater-land verder dan bO _. ÖO cM. beneden het maaiveld had kunnen dalen en de watercapaciteit van den grond kleiner was geweest dan bij den voor de.proefneming gebruikten grond. Men moet toch steeds in het oog houden, dat het resultaat der proefneming bij een andere grondsoort meer of minder afwijkend zoude geweest zijn." Bij een belangrijk gedeelte van het grasland op de klei in onze provincie is de grondwaterstand gedurende een groot deel van den zomer vrij wat lager dan 80 cM. beneden het maaiveld. En vele van die landerijen bestaan, evenals de grond, bij deze proefneming gebruikt, uit meer of minder zware klei. Van zeer veel belang zou het nu voor de productiviteit van dergelijk land zijn, indien men het in een drogen zomer in zijn macht had om den stand van het grondwater te verhoogen. A. R. --- LEEUWARDER COURANT van Maandag 12 Mei 1913. Vierde Blad. ---