Uit Vervlogen Dagen. Middeleeuwsche bibliotheken in Friesland. Onder de openbare instellingen van algemeen nut nemen onze lees- en bibliotheekinrichtingen een voorname plaats in. Wat ons gewest betreft, zijn ze als openbare leeszalen en dito bibliotheken verrezen in de steden Leeuwarden, Sneek en Franeker, in andere plaatsen verschenen ze reeds vroeger in den vorm en onderden naam van nuts-en volksbibliotheken, leesgezelschappen, leeskringen, enz. Te voren heeft de „Maatschappij tot Nut van 't Algemeen", ook mi onze provincie wijd en zijd vertakt, veel bijgedragen] tot bevordering der algemeene ontwikkeling des en niet weinig door hare oprichting der z.g. Nuts/ bibliotheken. In de laatste 25 jaren heeft men, \oojal in groote plaatsen, de behoefte gevoeld en Je beteekenis erkend van de openbare leeszalen met daarbij behoorende bibliotheken en op verscheidene pl;.al»*'ii ging men tot de stichting daarvan over. Doch men vergist zich, als men meent, dat er in de dagen van olim geen bibliotheken waren. Ook hier werden in de Middeleeuwen boeken uitgeleend. Die bibliotheken waren ondergebracht in Friesland's kloosters en kerken, het uitleenen der boeken geschiedde in hoofdzaak onder de geestelijken. Want bij wie anders berustten destijds wetenschap en kunst dan bij de geestelijkheid, wie anders hadden zich daarop toe te leggen dan haar leden? Evenwel, ook extranci, ook zij, die bestemd waren voor den niet geestelijken stand, zagen wij in Minerva's tempel, aan de Abdij Mariëngaarde en de parochie van Grijnd verbonden, aan het onderwijs deelnemen. Naast de toekomstige priesters ontvingen de „pueri saeculares" (wereldlijke kinderen) onderricht van den parochiepriester. Onder deze laatsten waren het in grootere plaatsen soms hulppriesters, vicarissen en pri'bendarissen. die de wetenschappelijke zorg voor adellijke pupillen vanwege hun vicarijen en prebenden op zich namen. Ook voor de laatsten waren genoemde bibliotheken, terwijl ze de geestelijken meest dienden voor het onderhouden der liturgische en bijbelkennis. Ongeveer 15 jaren geleden werden omtrent het Middeleeuwsche bibliotheekwezen door dr. K. O. Meinsma de vruchtbare en beteekenisvolle resultaten van het door hem op dit terrein gedane onderzoek gepubliceerd in een academisch proefschrift, dat buitengewone waarde verkreeg wegens vele nieuwe ontdekkingen. Alleen vinden wij het jammer, dat Friesland daarin niet meer dan op een enkele bladzijde werd vermeld. Het is enkel de kloosterbibliotheek van Mariëngaarde, die wegens haar ontstaan en haar rijken inhoud door hem hier en daar wordt genoemd. Evenwel meenen wij hier over iets meer te moeten zeggen. Een volledige inventaris der kerkbibliotheek van de St. Maarten te Franeker werd reeds afgedrukt in het 7e deel der „Vrije Fries" door de goede zorgen van wijlen mr. A. Telting en Friesland's kloostergeschiedenis geeft ook meer stof tot diepere studie der bibliografie, dan voorshands gedacht wordt. Waartoe diende toch de oprichting van een kerkbibliotheek in vroeger eeuwen? Elke kerk, van de kleinste tot de kathedraal, was in het bezit van de benoodigde liturgische boeken ten behoeve van den keukendienst Deze boeken werden geschreven op perkament, in houten banden gevat, die met leer overtrokken werden. Tijdens de godsdienstoefening lagen ze wegens hun aanmerkelijk gewicht op lessenaars, in kleinere kerken van hout, in grootere van latoen (een soort van geel koper). Zulk een lessenaar had den vorm van een arend, werd daarnaar „aern" — 't Friesche earn — genoemd, heette anders veeltijds lectryn, lectrien, pulviter, pulmter, enz. en was aan weerszijden voorzien van een kandelaar, waarop zoo noodig kaarsen gebrand werden. Dikwijls had men in het koor der kerk twee zulke lectrynen staan; op de eene lag het epistelbe>ek ol een „Evangeliarium", op de andere een missaal, een passionaal of een ander liturgisch geschrift. Door schenking en erflating verkreeg de kerk dikwijls ook andere dan liturgische boeken, die, wat Friesland betreft, ook zonder twijfel grootendeels in de Friesche kloosters zijn afgeschreven. Deze boeken werden dan vaak ten algemeenen nutte op een lectrijn in 't koor geplaatst, en met ketenen daaraan vastgesmeed, opdat ze niet gestolen zouden worden. Groeide de boekenvoorraad van een kerk aan. dan waren de lectrijnen onpractisch en bouwde men kasten, waaraan een of meer lessenaars bevestigd werden. Lessenaars alleen toch namen bij een groot getal boeken wel veel ruimte in beslag, doch bergden weinig werken. Deze boekenkasten in de kerken (daarom: armaria" ecclesiae; stonden onder toezicht, bewaring en verzorging van den custos ecclesiae (koster), in de kloosters onder die van den armarius (onze bibliothecaris), librarius (die de boeken uitdeelde) of cantor (leider van den koorzang), welke ambten ook dikwijls met dat van scriptuarius (die niet bet algemeene toezicht op het afschrijven der boeken in het klooster belast was) in één persoon vcreenigd waren. Is het voor de 13e eeuw niet zeker, of onze Nederlandsche kerken reeds in het bezit waren van een flinken boekenvoorraad, op het einde der 14e eeuw was dit wel'het geval. We noemen daartoe slechts als voorbeelden de St. Pancraskerk te Leiden, de Lebuinuskerk te Deventer, de Kerspelkerk van St Jacob te Utrecht, de "St. Bavokerk te Haarlem, enz. Het algemeen vermoeden is. dat de boekerij der St Bavokerk — de liberie of librye —, berustte in een verwulfd vertrek, nog op dit oogenblik aanwezig boven de sacristie (vertrek, waarin alles tot den alüiardienst benoodigd, bewaard wordt en de geestelijken zich kleeden voor het verrichten der kerkelijke-bedieningen). Wat die in de St Maartenskerk te Franeker aangaat, uit de .Articulen inhoudende den dienst en de lasten van den costerye der kereke van Franeker" is ons bekend, dat de daar aanwezige bibliotheek geplaatst was boven de köstenj, immers „dat die coster sorch drage. dat hy die hbry ende boeckery ende bancken boven die costery schoen houde", hoewel dit voorschrift eerst dagteekent van de jaren tusschen 1562 en 1565. Over.gens was het boven de sacristie de gewone plaats. Evenals de boekerijen van de Martinikerk te Groningen loöO) van de St. Walburgskerk te Zutphen (1500) van de St. Nicolaaskerk te Kampen (1526; en van de Onze Lieve Vrouwe kerk te Dordrecht (16/1) dus dagteekenen uit etc 16e eeuw. maken de eerste berichten uil het oudste kerkenboek van Franeker, da nog in handschrift bestaat, ons niets wijzer dan hetgeen de übrve van St. Maarten in die eeuw ± 1550 nezat. Niets belet ons evenwel te vermoeden dat reecis spoedig na de stichting van de omvangnjke en njie parochiekerk in het eerste kwart der 15ei eeuw (i 1420) met de instelling van de b'b'otbeek een aanvang is gemaakt, waarbij ongetw.jfeldl de kruisbroeder! van het in de stad bestaande kloosterjto helpende (schrijvende) hand geboden zullen hebben, wïertTooStaak toch bestond in de geestelijke werken, terwijl voor 't overige de parochiegeestehjken. die hier de zielzorg acMeronvdien. hebben waargenomen, door afschriiten te venaardigen langzamerhand de bibliotheek hebben verrijkt. Soortgelijke schenkingen rSogen w,j .verwachten het adelüik geslacht der «iaarderaa s. dat hier een eigen prebende had doen stichten, en van de abdij der Premonstratensers te Lidlum, dat immer in nauwe betrekking stond tot genoemde parochie. Op deze wijze zal langzamerhand do boakanschal vermeerderd en aangevuld zijn. En waar is nu die schat van Middeleeuwsche geeerdheid gebleven? Slechts een schouderophaleni kan het antwoord zijn. Welke veronderstelling be-i vat den meesten grond van waarheid, dat óf in 1572 toen Franeker beurtelings Spaansch- en prinsgezind) was, de boeken gewelddadig der parochie zijn ont] nomen en verscheurd, verbrand of verstrooid 6f ij tusschen 1578—1580. toen de Protestanten daar reed* ter kerke gingen in de Kapel van het KruisbroedersL klooster, door de Katholieken heimelijk zijn wegfiL voerd, om ze elders veiliger rustplaats te verzekeren? En mochten ze al de stormen der godsd; opwinding en omwenteling getrotseerd hebben, en in Franekers veste gebleven zijn, kan hun dan niet hetzelfde lot beschoren zijn geweest als de „Oude Sthrijfboeken". welke Nanne Hielkes den 12n October 1792 verkocht voor d«>n prijs van „4 stuyvers en 8 penningen en waaronder men verstaan moet de locale kerkelijke geschiedenis van Franeker tassseben de jaren 1639 en 1755? Dat zooveel historische schatten weggeworpen werden voor een luttel bedrag, zien wij mede bij de librye van het voormalige Dominikanenklooster te Leeuwarden, die in 1580 publiek geveild werd en de som van 3 gulden opbracht, waarvoor de edelman Jorrit Hania eigenaar wtrd van „29 olde boeeken". Thans nog een enkel woord over hartn inhoud. Wij kunnen hier niet stilstaan bij ieder nummer. dat ons de Jnuentarium van de librye van Sint Mariens Kercke" opgeeft, doch bepalen ons tot een overzicht. Omtrent de kerkbibliotheken merLcn wij op. dat een groot deel van haren inhoud bestond uil theologische werken. Onze bibliotheek was dientengevolge rijk aan: gebeden, sermoenen, cvant-'oliaria, homiliën, commentaren op bijbelboeken of gedeelten van den Bijbel, testamenten in 't Grieksch zoowel als in 't Latijn, moralisaties en arjesca. Wat de kerkvaders en hun werken betrof, wij vinden o. ra. genoemd Cyprianus en Origenes uit de 3e eeuw, Alhanasius, Basilius de Groote, Chrysostomus, Hiêronymus. Augustinus en Cyrillus uit de 4e en 5e eeuw. Latere kirkleeraars en middeleeuwsche theologen vond men er o. a. in Jacobus de Yoragine, Oliverus Maillardus, Thomas ab Acruino en Desiderius Erasmus. Op het gebied vaa het kerkrecht zocht men er niet tevergeefs naar velt- verzamelingen van het in 1483 afgesloten corpus juris c.inonici; zelfs het wereldlijk recht was er vertegenwoordigd, gelijk mode een verklaring der rechlstermen uit beide rechten blijkens het op de lijst voorkomende „Vocabiriarium utriusque juris". De beoefenaars der kerkelijke, profane en natuurlijke historie vonden er hun gading in de werken van Flavius losephns, Antoninus van Florence, de reeds genoemde Jiicobus a Voragine en Plinius van Verona. Hieruit blijkt dus, dat de voormalige academiestad van Friesland niet verstoken was van middelen, om aan de de helpende hand toe te steken, ook reeds toen men daar van geen hoogeschool droomde. Wat de Friesche kloosterbibliotheken betreft, zij zullen op dezelfde wijze als de kerkbibliothcken ontstaan zijn, meerendeels door schenkingen, ofschoon die schenkingen hier niet van builen, doch van binnen zijn gekomen; d. w. z. door de kloosterlingen zelf. Novitii werden soms naar buitenlandsche en vreemde kloosters gezonden, om afschriften te maken, welke copitën later weer aan het klooster kwamen; abten girtgen soms in persoon met een of meer kloosterlingen naar do buitenlandsche hoogescholen of moederabdijen, om de bibliotheken van hun eigen klooster te verrijken door aankoop of door afschrijving. Een voorbeeld hiervan vinden we in de Kroniek van Emo en Menco, waar verhaald wordt.' hoe Abt Emo van het klooster Bloemhof te Wittcwierum in Groningen in 121-1, vergezeld van een kloosterling uit het aanverwante klooster Mariëngaard in Friesland, naar het moederklooster Prémontré bij Laon in 't Zuiden van Frankrijk trok. waar hij met welwillende toestemming van abt Gerwasius de langwijlige taak vervulde en met nauwkeurigheid en spoed de in hun klooster gebruikte gezangboeken — Graduale, Antlphonarium en Hymnanum — in orde brachten en bovendien met behulp van zijn metgezel den Ordinarius. Capilularius en Collectaneus geheel afschreef ten dienste hunner bibliotheken. Dat ook sommige der oudste kloosters (Foswerd, St Bonifaciusklooster te Dokkum. abdij St. Odulfus te Stavoren) handschriften hebben verkregen van de eerste Evangeliepredikers (Bonifacius, Ludger) alsmede van de kathedraalschool der 9e eeuw te Utrecht, door bemiddeling van den H. bisschop Frerik, geboren Fries, en St. Odulphus, den hersteller van het orthodoxe gelcof in de gemeente van Stavoren, laat zich wel denken. Immers van Bonifacius wordt verhaald, dat hij altijd een kist vol boeken bij zich had, ook toen hij bij Dokkum werd vermoord en de Friezen, meenende, dat zij een flinken buit zouden vinden, braken die kist open en vonden slechts boeken, welke xij uit woede verstrooiden. Waar ze gebleven zijn, kunnen we uit de Vita S. Bonifacii niet gewaar worden, doch wellicht hebben ze later de bibliotheek van dei Dokkumer abdij versierd. Van de Friesche kloosters MariSngaard, Thabor.i Bloemkamp, Lidlum, Bethlehem, Anjum en het Jaco-' bijnenklooster te Leeuwarden kunnen wij achtereenvolgens aantoonen dat zij bibliotheken l>ezaten, die ontstonden, bloeiden, vervielen en geheel te niet gingen. Behalve hetgeen wij van het klooster Mariëngaard schreven, toen het een kweekschool der wetenschappen en een middelpunt van geleerdheid voor Friesland was, weten we voorts, dat de toestand der abdij ook in dat opzicht zoo veel anders en helaas zooveel slechter was. want een der eerste van de ve»ortreffelijke werken van den in het begin der 16e eeuw, 26n abt, Paulus Beekholt, was de treurig verwaarloosde kloosterbiblk-theek te restaurecren, verder een „scriptor saecularis" (wereldlijk schrijver) te huren, om den broeders te leeren schrijven■— dit kenschetst den treurigen staat van de-ontwikkeling tengevolge van den voortdurenden strijd en de verslapte tucht in de kloosters. Ook heeft hij als prior van deze abdij zelf veel geschreven, o. a. gebedenboeken, een biographie van Hermannus Jos van Steinfeld (bij de Praemonstratensers zeer geliefd) een gedeelte van het leven van Siardus, den 5n abt van M. en een uitlening van den dominikaan liumbertus de Romanis (t 1277; over den Regel van den Heiligen Augustinus, welk laatste werk bij zijn benoeming tot abt werd voortgezet door Johannes de Lynden. Hij moedigde het afschrijven zooveel mogelijk aan. om de bibliotheek te verrijken en zond broeder Hermannus van Harderwijk naar het klooster der Reguliere kanunniken te Bergum, «tn zich te bekwamen in het maken van sloten. Toen Hermannus terugkwam, knapte hij de verwaarloosde handschriften netjes op en abt Paulus richtte op den zolder van hel kapittelhuis drie vertrekken in tot bibliotheek en bewaarplaats voor de kloosterhandschriften. Om de boeken voor regen en sneeuw te beveiligen, liet hij een rieten dak tegen het steenen dak aanleggen omdat het laatste alleen het afloopende w niet kéeren kon. Petnis Venlo. de abt, die Paulu 1533 opvolgde, liet naast het kapittelhuis een werkplaats bouwen, waarin de boeken gebonden en de sloten der handschriften in orde gemaakt werden, wel een bewijs, dat men geen al te geringen dunk moet hebben van deze bibliotheek. En wat zegt ons de kroniek van het klooster Bloemkamp. geschreven door zijn abt Thoma* van Groningen? Dat er in 1480 een nieuw ziekenhuis is verrezen met een bibliotheek tijdens den 22sten abt Matthias Poertvliet. dat het klooster Thabor een bibliotheek heeft gehad wordt ons wel bewezen door de drie kroniekschrijvers Woyp, Petrus en Henn waarvan vooral de eerste er een nuttig gebruik van gemaakt heeft, getuige de groote reeks schrijvers, door hem zelf in zijn werk lang niet altijd genoemd, doch niettemin verwerkt We noemen van de velen slechts uit de klassieke oudheid: Strabo. Ptolemaeus, Caesar, Tacitus. Cicero. Livius e. a. geleerde Grieken en Romeinen, uit de Middeleeuwen de Heiligenlevens van Willebrord. Ludger. Bomfacius, Suitbert. Willehad, Odulfus. Frederik, de bisschop van Utrecht en Frederik, abt van Mariêngaard, ent, dan de Geschiedenis der Franken, den Saksenspiegel. de Divisiekroniek. Beda '.kerkgeschiedenis) en Beka kroniek) alsmede Friesche kroniekjes vóór 1500 geschreven. En dat de Reguliere Kanunniken van Thabor de calligraphie goed verstonden blijkt wel uit het werk van Egidius i Wachtendonck, van wien nog een missaal Misale Romanum) in handschrift bewaard is gebleven, dat zich thans in de Universiteitsbibliotheek te Groningen bevindt Waartoe nog meer voorbeelden van kloosierbihliotheken en hun beschrijving? Onze schels diende slechts ten bewijze, dat ook in het Middeleeuwsche Friesland nog wel met de geestelijke talenten gewoekerd werd en dat voor dit dool ook nog wel eenig materiaal voorhanden was. Het Friesland van vóór 1500 zat niet zóó vol strijd en oorlog, dat er and.rs nuts te doen viel dan vechten, moorden, eindeloos bloedvergieten, welke gevolgtrekking te vaak uit het stof der kronieken is opgedwarreld! Franeker. A HALLEMA. --- RECLAMES. jVc .;sl[ FöRTUNI K MAISMttI"?» /OICERSTMCCUfö\ 3 : tóyi.UNMCrLJ*fUS • r:v jiccY.'.-rr.virt.u • j --- LEEUWARDER COURANT Tan Zaterdag 16 Jeai 1917. DERDE BLAD. --- LANBOUWKRONIEK. MLXXI. Een kijkje in het everstroomde gebied van Noord-Holland. Op 4 en 5 Juni had ik het genoegen een tocht te maken in het overstroomde gebied van Waterland en omgeving. Zulks geschiedde op uünoodiging van de Commissie voor den Landbouw op deze overstroomde gronden, met de bedoeling een onderzoek in te stellen naar het plantenliestand der zich herstellende graslanden. De heer Smeding, directeur der Rijkslaudbouwwinterschool te Schagen, was zoo vriendelijk mü te vergezellen en verschillende andere commissieleden hebben zich ingespannen om ons in staat te stellen in den korten tijd van ons verblijf sooveel mogelijk te zien. Natuurlijk heb ik niet alles kunnen nagaan, maar ik meen toch wel zooveel stukken grasland op hun plantenbestand te hebben onderzocht, dat ik een algemeenen indruk heb kunnen krijgen, die niet al te veel van de waarheid afwijkt. Wij zijn geiietst van Purmerend door den polder Purmerland, vervolgens door dien van Oostzaan, door genoemd dorp langs de Oostzaansche Overtoom en Verder over Landsmeer naar Broek m Waterland. Vandaar ging het over Zunderdorp naar Ransdorp. ongeveer halfweg Holijsloot en terug naar Schellingwoude, vanwaar een bootje ons naar Amsterdam bracht. Mijn algeme 'ne indruk was niet ongunstig, in zoover dat over het algemeen liet land reeds weder» om mooi begroeid was. Dit bcteekent intusschen niet, dat de kwaliteit van het gewas al bijzonder gunstig kan worden genoemd. Daarop kom ik later terug. Het slechtst was de toestand in den polder Punnerland, het beste grasland vonden wij in een paar meerpolders, waarover beneden meer. Verleden jaar had ik gelegenheid 'eenige stukken grasland in Waterland te zien, namelijk in de nabijheid van het Schouw. Toen maakte reeds terstond het land op mij den indruk van hüllan, dat lang onder water had gestaan en te laat was droog gekomen. Geheele velden waren grootendeels zwart en met de bekende huid, afkomstig van verdroogde wieren, die zich in het water hadden ontwikkeld. De toen door mij waargenomen planten bestanden uit kweek (Vooral langs de slootkanten, die wat hooger waren) vlotgras, geknikte vossestaart en zilverschoon. Onder de boven aangeduide huid leek de graszode geheel dood. Ook dit voorjaar waren, naar men mij heeft verzekerd, een aantal stukken land nog grootendeels zwart. De indruk nu, dat we in dit overstroomde gebied te doen hebben met een vegetatie, die groote overeenkomst heeft met die van onze bütlanen is door mijn bezoek van dit jaar bijna in elk opzicht versterkt. Er zijn slechts twee grassen van onze butlansflora, die ik niet heb gevonden, namelijk rietgras vroggefers) en piek- of lieschgras. Wanneer men nu bedenkt, dat dit beide zeer grove waterplanten zijn. die dus naar alle waarschijnlijkheid in dit behoorlijk drooggelegde en verzorgde land niet meer voorkwamen, dan laten zich uit deze omstandigheden enkele gevolgtrekkingen afleiden. 1. De schadelijke invloed der overstroominj: beeft niet in de eerste plaats bestaan in de werfcil het zoutgehalte, maar in die van het water als zoodanig. Immers juist de planten, die blijkens haar aanwezigheid in de Friesche bütlanen. welke geregeld 's winters onder water staan, een sterk weerstandsvermogen bezitten tegen de nadeelen van overmaat van vocht, hebben zich in deze overstroomde landerijen langs natuurlijken weg ontwikkeld. Die nadeelige ir.vle-ed van het zeewater moet dan hebben bestaan in een ongunstige werking op de scheikundige samenstelling (verzuring) en in verdichting van de structuur. Dat de laatstgenoemde lactor ook wel degelijk heeft medegewerkt, bewijst in miin oog de aanwezigheid van veel geknikte staart en vlotgras. Dit zijn juist planten, die ook op onze bütlanen met gesloten structuur veel worden aangetroffen. .- Dat trouwens het zoutgehalte van het zeewater op deze veengronden geen zeer nadeeligen invloed heeft uitgeoefend, ligt wel eenigermate voor de hand. Het veen laat betrekkelijk gemakkelijk het water door en heeft geen groot vermogen om het zout vast te houden. Vangenomen dat vooral het water de nadeelige werking op de graszode heeft uitgeoefend, dan ligt het voor de hand. dat vooral de betere weidegrassen daarvan hebben geleden. Deze hebben over het algemeen weinig * . cTstandsvermogen tegen de gevolgen van verzuring. Dit wordt ook be door de aanwezigheid van betrekkelijk veel ruw bcemdgras in bet gebied. Deze grassoort is onder de cultuur;-.--.' voor de bedoelde na dat zij bij bemesting var. met terp;. kunstmest het eerst te voOTJchijn1 kamt De minder goede grassen, zooals geknikte vosséstaart en vlotgras, moeten dan wel iv zekere geringe) hoeveelheid reeds vóór de overstrooming aanwezig zijn geweest. Haar aardstammen of wortelstokken hebben den nadee'uger. invloed van bet water kunnen weerstaan en wijl de betere weideplanlcn verdwenen waren, kregen zij nu veel meer ruimte en ontwikkelden zich daardoor zeer krachtig. Naar alle waarschijnlijkheid heeft ook het zaad van deze planten krachtig tot haar sterke uitbreiding meegewerkt. Dit bewijst de omstandigheid, dat op een aantal stukken land de reden bijna uitsluitend bezet waren met een zeer dichte laag tuintje gras. Dit is een eenjarige grassoort, waarvan dus de aardstam niet kan overblijven, maar die het geheele jaar door dus verbazend veel zaad levert Dit zaad kreeg nu door het afsterven der andere planton uitstekende gelegenheid voor ontwikkeling. Ook de aanwezigheid van blaartrekkende boterbloem en melde'planten. dikwijls midden op den akker, kan slechts ekor zaad worden verklaard. Faktoren. die naar alle waarschijnlijkheid ook een niet onbelangrijken invloed hebben uitgeoefend op den to - graszode op dit oogenblik, zijn ket meer of minder snelle dreogkomen in den L tijd der bemalingen en het weer. dat na het droogkomen volgde. Als tegen het laatst der bemaling het water niet vlug wegraakt en dientengevolge het land giruimen tijd ongeveer splis staat, dan oefent dit een iillerongunsiigen invked uit op de goede weideplanbn, die nog zijn overgebleven. Ook sterk; droog stond na het droogkomen wordt gewoonlijk zeer naöeelig. terwijl flinke regenbuien of ook een donkere lucht, bij geen of weinig regen, den nadeeligen invloed van hi'. water t-epvrken. In één jjcval kenden wij den invloed van deze beide factoren zeer duidelijk bespeuren. In de nabijheid van de Oostzaansche Overtoom ligt een vrij pdderrje, dat naar men mij mededeelde, door een vrocjrere doorbraak is ontstaan, iets waarop de naam Willemke Breek ook vrij duidelijk wijst Een der commissieleden, de heer M. F. Visser te Amsterdam, had voor het droogmalca van deze kom een centrifugaalpomp beschikbaar gesteld en wis! daardoor, dat het meertje wel laat maar toch se was drooggekc-men en dat daarna vrij v.cl was gevolgd. Juist in dit pohlertje hebben we het beste pr van het overstroomde gebied gezien. Wij zijn daar ir twee stukken land geweest liet eerste stuk land v as [Tuchtig beze*. en op 4 Juni reeds zoo ver geve rderd. dat het bij terstond maaien een flinke hocvcelbeid hooi zou hebben geleverd. Geknikt vossestaart kwam hier, evenals op vele andere stukken land, ui vrij groot aantal voor, maar daarnaast waren ruw In mdgras, Kngelsch raaigras en meelraai vrij Stert boven-icn .viel feu lijke hoeveelheid beemdlangbloem waar te nemen, terwijl kweek zich tot een,ge plekjes beperkt' gtrin- was lue-r tevens het aantal bladachtige of .rap nde planten, zooals madeliêijes, veldzurinü. zilverschoon. Witte klaver was evenmin aanJ terwijl een paar roode klaverplanten werden gevonden. Wat den stand van het gewas aangaat, kwam het tweede stuk geheel met het eerste overeen en ock het plantenbestand vertoonde groote overeenkornei Alleen was kweek op dit stuk land veel veelvuldiger aanwezig, zoo dat de kwaliteit van het gewa* boduidend min.ier was dan op bet eerste Geknikte vossestaart en kweek waren op talriJKe stukken land veel voorkomende planten. Somtijds was kweek overheerschend, maar meestal vertoonde dit zich in eten vorm van grootere of kie,ner pletten, of wel als strooken langs de slootkanten. In die omstandigheden was gewoonlijk geknikte staart de overherrschende plant. Kweek geeft bij maaien nog al een tamelijke masea of bij hoogen stand zelfs vrij veel gras. De kwaliteit vult niet mee, wijl het gewas erg raaiachtig is en wenug «.wlergras bevat. Van geknikte vossestaart valt bij maaien de altijd te?en. omdat de halmen en het ondergras Ireide gedeeltelijk over den grond kruipen en dus slechts gedeeltelijk worden afgemaaid. Bij beweiding gedurende niet te nat weer is dit gras vrij goed, de>ch wanneer de bodem wat vochtig is, worden niet zelden heel wat wortels met aarde mee uitgerukt Een derde grassoort, welke in een groot aan.il stukken land vooral in de omgeving van Zunderd'>r[> Itansdorp en Holysloot veel voorkwam, was hondss-truisgras. Dit is de grassoort, welke in de Friesche bütlanen, waar zij veel voorkomt, bekend is als flünjis. Het heeft zeer fijne naboen en llCjdl Ijjliis spruiten en geeft bij sterk voorkomen aan Ie door zijn pluim een bruine kleur. In den naxotnei brengt het vooral veel fijn ondergras toert Op zich zelf acht ik dit gras niet slecht, doch het veroorztakt gemakkelijk een zeer eenzijdige bezetting, hetzij pleksgewijze. hetzij over grootere oppervlakten. Op deze plaatsen komen de andere weidt planten moeilijk weer aan elen gan>r. Dat overigens de voederwaarde niet slecht is, kan Wijken uit het volgende. In het echte blauwgras van sommige Friesche bullanen, dat door de practijk om zijn voederwaarde wordt gewaardeerd, komt altijd naast veel carex of driekant eok vrij wat lioiiJsstruisgras voor. Opmerken moet ik hierbij evenwel, dat deze grassoort een vrij groot weerstandsvermogen tegen zout bezit. Een belangrijk deel van het zuidelijke gedeelte van Ameland, dat af en toe of geregeld door het zeewater werd of wordt overstroomd, is bijv. sterk bezet met •ruisgras. Zelfs op de kwelders van de Grein, welke thans zijn ingepolderd, kwam deze grassoort in 1 HIG Bog veel voor. dikwijls zelfs overheersen. ad I>e overstrooming heeft een eigenaardigen invloed uitgeoefend op een tweetal grassoorten', waarvan men zou vermoeden, dat zij een flink weerstandsvermogen tegen het water bezitten. Ik bedoel meelraai of witbol en benle of boendergras. Meelraai kwam op deze landerijen, naar men mij verzekerde, zeer sterk voor, w;.t trouwens in overeenstemming is met den aard van elen grond veen) en ock werd bewezen door de thans reeds betere stukken, waar het weer vrij wat te voorschijn kwam. Op tal van andere was daarvan echter niets of weinig te bespeuren. De conclusie, dat meelraai dus weinig bestand is tegen hot water, welke hier uit zou kunnen worden afgeleid, gaat echter m. i. niet op. Ik vermoed dat we hier te d;en hebben met verrotting vaa de tijdens de overstrooming krachtige meelraaibosschen, zooals die ook bij ons in vochtige najaren valt waar te nemen. Ben te was vooral in Purmerland voor de yverstrooming sterk aanwezig, gelijk de half verrotte én verdroogde ovi rblijfsclen thans nog bewezen. Op dit oogenblik zijn er slechts enkele pc-llen te vinden. Ik vermoed dat wij ook hier te tlöen hebben met verstikking en verrotting van de 'tijdens de overstrooming krachtig groeiende bosschen. A. IL --- Uit onze Staatsmachine. De economische teestand. De minister van Landbouw, Nijverheid en Handel heelt eenigen tijd geleden een nota aangeboden betreffende den economischen toestand, zooals hij dat vroeger meer dan eens heeß gedaan. Deze laatste nota is gedateerd 11 Mei en geeft een overzicht van den toestand tot Maart 1917. Dat wij er eerst nu het een en ander uit aantcekesen is daaraan toe te schrijven, dat de toezending van dergelijke stukken soms heel wat vertraging ondervindt 't Is moeilijk na te gaan, wat daarvan de oorzaak is, maar "t is wel ergerlijk, dat men stukken, waarop men geabonneerd is en waarvoor het Rijk vcK>ruitbetaling vraagt, soms eerst weken aa dagteekening ontvangt. • Jeste klacht moest ons eerst van het hart, omdat wij ons wilden vrijwaren tegen het >erwijt, dat wij met onze aanteekeningen zoo laat komen. bevat allerlei opmerkingen omtrent handel, verkeer, nijverheid, arbeidsvraag en arbeidsloon en nog veel meer zaken. Wij zullen er maar enkele dingen uit aanstippen. Het spreekt van zelf. dat 't scheepvaartverkeer over onze groote rivieren naar en van Duitschland nog steeds zeer lijdt onder den oorlogstoestand; werden in 1912 te Lobith ongeveer 92,000 schepeu uiten ingeklaard, in 1916 waren er dat maar ruim 23,000, dus ongeveer een vierde gedeelte. lets dergelijks is 't geval met de scheepvaartbeweging in de groote havenplaatsen, vooral te Rotterdam, waar in 1912 nog 8645 schepen binnenkwamen, rerwijl in 1916 dat getal gedaald was tot 3102. leder zal begrijpen, dat deze toestand de oorzaak is van jjroote werkloosheid onder de havenarbeiders, maar dat ook andere takken van nijverheid, die met de scheepvaart verband houden, er zeer onder lijden. Te Amsterdam wa 3 de toestand gunstiger. Het spoorwegverkeer in ons land was in 1916 zeer bevredigend, want terwijl de ontvangsten van de i voornaamste spoorwegmaatschappijen in 1912 ruim 69 millioen bedroegen, was dit cijfer in 1916 gestegen tot bijna 92 millioen. Nu is dat niet alles ver.ineerdering van winst, want kolen, smeerolie en meer andere behoeften eischten grootere uitgaven; maar toch..™.- er kan voor 23 millioen nog al wat gekocht worden en men vraagt zich af, of de verhooging der tarieven, waartegen zoo hevig wordt geprotesteerd, wel noodzakelijk, was. Het grootere personenverkeer op de spoorwegen wa 3 gedeeltelijk een gevolg van het drukkere veryoer van militairen, maar ten deele ook van de omstandigheid, dat tengevolge van de moeilijkheden om het buitenland te bereiken, vele zomerreizigers binnenslands bleven; in 1916 werd alleen in de maand Augustus ongeveer 1 millioen meer door het passagiersverkeer ontvangen dan in 1913 en bijna i millioen meer dan in 1914, toen de oorlog uitbrak. Natuurlijk heeft het geringere vervoer naar het buitenland ook weer nadeel opgeleverd. Een" paar opmerkingen omtrent enkele handelsartikelen. De tabak steeg zeer in prijs, dat weet trouwens ieder rooker. Te Amsterdam werd in 1016 voor 114 millioen aan Indische tabak verhandeld, terwijl de opbrengst in 1914 maar ruim 61 millioen was. Deze hoogere opbrengst was niet alleen het gevolg van grootere hoeveelheden: de prijs was hooger; gedeeltelijk omdat de vrachten veel hooger waren, gedeeltelijk ook, omdat er veel tabak voor het buitenland gevraagd werd. - De suikeroogst op Java was buitengemeen goed; de opbrengst was 22 K procent hooger dan het vorige jaar en de prijzen waren ook hoog. Maar voor ons eigen gebruik gaf dat niet veel; wij waren in hoofdzaak op onze eigen beetwortelsuiker aangewezen. Ruwe suiker werd uit andere landen niet aangevoerd en daarom stonden enkele suikerraffinaderijen stil. Thee werd er minder aangevoerd dan vroeger, ook al doordat wederuitvoer moeilijk of onmogelijk werd. Bovendien is de vraag naar thee in ons eigen land sterk toegenomen, doordat thee hoe langer hoe meer volksdrank wordt; in Nederland werd in 1916 meer dan tweemaal zooveel thee gebruikt als in 1903. Onze fabrieken hebben natuurlijk ook wol noodig; die wordt van overzee aangevoerd. Maar de hoeveelheid, die hier ter markt kwam, was vrij gering. Enkele industriëelen lieten zelf aanzienlijke partijen ia Zuid-Amerika opkoopen. De wolschaarschte had tengevolge de duurte van wollen goederen en ook de wolvordering door de regeering. Ook het geld is in zeker opzicht een handelsartikel. Er was geld genoeg beschikbaar; dat bewijst de volteekening van de achtereenvolgende leeningen tegeri telkens lager rente. De houders van buitenlandsche effecten ontvingen öf geen rente óf de rente werd lager door het p*i gevolg is geweest, dat veel meer geld in de _,^,c-. landsche ondernemingen werd flet is te hoopen, dat onze de goede gewoonte zullen behouden os\ Sm da. Neelorijndsche nijverheid hun steun te verleenen, door haar hun geld toe te vertrouwen. De winkeliers hebben nogal geklaagd en sommigen hebben daartoe reden gehad, vooral de verkoopers van levensmiddelen, die door de distributie wat in het gedrang kwamen. Ongetwijfeld hebben ook b.v. de schoenenwinkels en de magazijnen van gemaakte kleeren het niet te ruim gehad, wat den verkoop aangaat; want de artikelen stegen in prijs. Daartegenover staat, dat de vroeger ingeslagen voorraden ook tot den hoogeren prijs werden verkocht. De winkeliers in weelde-artikelen hebben dank zij de oorlogswinsten van een deel der bevolking lang niet zulke slechte zaken gemaakt, als zij vreesden. In sommige deelen van ons land, o. a. in de grensstreken en in de visschersplaatsen, is veel geld binnengekomen, dat ten deele in weelde-zaken werd uitgegeven. Een goede waardemeter voor de welvaart is o. a. de waarborg op gouden en zilveren werken; het gunstigste jaar was indertijd 1912, toen de rechten op goud en zilver 510,000 gulden bedroegen; welnu in 1916 was het 640,000 gulden. Ook de bedragen, die bij de boerenleenbanken inkwamen, bewijzen den gunstigen toestand ten plattenlande en ten slotte merken we op, dat er in 1915 in de Rijkspo3tspaarbank 12,275,000 gulden meer is ingelegd dan terugbetaald. Ook de bouwbedrijven leveren een maatstaf voor de beoordeeling van de welvaart. Door de duurte der materialen werd er voor particulieren uit den aard der zaak minder gebouwd; maar toch werd er in 1916 voor particulieren nog voor ruim 25 millioen aanbesteed. Hierbij dient echter in aan- genomen te worden, dat de som lager zru zijn geweest als de materialen niet zoo duur waren geweest, maar in 1915 was bet totaal ook maar 14 millioen. Sommige takken van nijverheid — lang niet aIU — deden goede zaken en in de laatste jaren is menie nieuwe fabriek ontstaan of een bestaande uit«ebr»id Onder de straks genoemde som van 25 millioen U clan ook 8 millioen voor nieuwe of uitgebreid* fabrieken. Wij kunnen natuurlijk hier niet alle°of zelfs maar een goed deel van de nijverheidsondernemin*en nagaan. Wij willen er echter op wijzen, dat heel veel artikelen, die vroeger uit het buitenland kwamen, nu in ons land worden gemaakt. Zoo is om maar een groep van artikelen te noemen ri' fabricatie van dameskleederen, linnen ondergoed* overhemden, hoeden enz. hier zeer sterk toegenomen en daarmee houdt natuurlijk ook verband de zoogenaamde textiel-industrie: weverij en spinnerij enz. Ten slotte merken wij op, dat het publiek in dê groote steden — en in andere plaatsen zal het ook wel zoo zijn — zich niet doodkoiest, maar de uitgaansgelegenheden zelfs meer dan genoeg bezoekt In 1916 werd te Amsterdam aan entrees in schouwburgen enz. geïnd de som van 1,103,786 gulden en alleen in de bioscopen 492366 gulden. Te Rotterdam werd van 1 Maart 1916 tot 28 Februari 1917 aan entreegelden ontvangen 1,731,000 gulden. Te den Haag was het nog erger, want men mag aannemen, dat in Maart 1916 meer dan 2 millioen aan entrees voor publieke vermakelijkheden werd betaald. Men moet echter in aanmerking nemen, dat veel vreemdelingen en tijdelijk verblijvenden' een goed deel ervan bijdroegen. ---