N. V. Stoommeelfabriek ' „FORTUNAY Dir:H. A. VOSMAN, GARANDEERT voor haar LIJNMEEL, MAISMEEL en GERSTMEEL VOLWAARDIGHEID en voldoende ZUIVERHEID. Men gelieve er op attent te zijn, dat deze artikelen steeds door ons worden afgeleverd in geplombeerde zakken, terwijl zakken en plombes van onzen Firmanaam zijn voorzien. --- ADVERTENTIËN. STRANDYONDERIJ. Rechthebbenden op de navolgende aangespoelde STRANDGOEDEREN worden hierbij ter reclame opgeroepen: 1 wit geschilderde REDDINGBOOT met gelen rand, gemerkt „L. Liirssen. Leeuwarder a,. d. w.". 13 nieuwe SC'HEEPSLUIKEX, ongéjnerkt. 1 REDDIXGGORDEL. rood sesehilderd, gmorkt „Maing Hamburg". 1 houten BRUGJE of BART, ongemerkt. I SCBEEPSBOOT, gemerkt „August Mar.,. , Rotterdam, eenigszins besc*uv digd. Ameland. 20 Augustua 1919. Dê hurgpmw,ter-strand7onder, J. B. W. BOLOMEY. liet DIJKSBESTUUR van „Wijmhnlseradeels c. a. Contributie Zeedijken" roept sollicitanten op naar de betrekkina van DIJKSOPZICHTER. De jaarwedde bedraagt ƒ2OOO-met vrije woning en emolumenten, De instructie ligt dagelijks ter inzage ten kantore.van den SECRETARIS te Sneek. bij wien tevens de op zegel ge.-chreven SOllicitatiesßikken vóór den 25sten September e.k. moeten worden ingezonden. r persoonlijke bezoeken bij het dijksbestuur zal zoo noodig lp te' Belegt nheid worden gegeven. Indiensttreding 1 Januari 1920. Het uijksbestuur voornoemd. IT.* V\\ DEK WERF. dijkgraaf. E. PRIESTFR jr.. secretaris. --- Leeuwarder Courant van Zaterdag 20 September 1919. DERDE BLAD. --- Brieven uit de Hoofdstad. CXXX. irnsterua September 191*', -" Een en ander over Artis. ■ |». waereU isiivsciiouwtooieelT Fik -peelt zijn rot»?* krijgt »m deel ' Deze spreuk -i nwHlekeurig tijdens (e w unit-golf te binnea.Joenik o* een.avond LS -Wd* Zocht de bekende wijze oP aßembrandtplein. Een meisje, n kind san i «tniura.i v.raeaeU van tóen vriendinnetje een jaar Ot tien, \e. v,„-,r,lra.ht bf bever een mede- " ï oud ten beste geven van zeer rlramauscnen ïmiuu voor " ierras waar ik zat. De inhoud ging natuurlijk boven 't begrip van 't kind, maar werd met 'onvjerdienstelijk voorgedragen. Onderwijl zag de commanditaire naar rechts en links rond of er ook een „smeris" in aantocht was. De schelle kinderstem, verschrceuwd om boven het geratel van trams en 't geroezemoes van t avoittlpubliek gehoord te wotden, liet niet na de aandacht der bezoekers teArekken. Toen ze dan ook na afloop van „de voorstelling" rondging, verdwenen alle duimen en wijsvingers in vestje-zakken en werden de porfemonnaies uit de daniestaschjes opgediept Na den oogst verdeeld te hebben ging 't tweetal verder om elders 1 zelfde drama ten 'tooneel* te loerefl. 't \\ as lusschen halftwaalf en halfeen. Dit tooneeltje is niet I eenige van dien aard dat zich afspeelt m deze omgeving of -wnHéas» op 't Damrak. Andere jeugdige artisten zingen — er is zelfs een kind bij met een goede stem _ ten genoege van t publiek een of ander lied. Ook deze zijn in den reael van een commanditaire vergezeld. De onemans business is in dit vak te riskant. Wet dat ik de politie ooü heb zien ingrijpen, maar als er eentje nadert he en gelegenheid meer om een ronduanü .-rijpt uwee? En dan is alle moeite voor niks" niemendal. Voeg daarbij de k>(hie's van denzelflen leeftijd, die eveneens hunne diverse talenten bij dag en nacht ten beste geven en men mag zengen, dat de hoofdstad een heel corps jeugdartisteh „rijk" is. Treurig genoeg. Want wat van die kinderen terecht moet komen? Als ze een jaar of zes ouder zijn wandelen ze nog jnsschen tien en een op 't Rembrandtplein, "maar dan al maar om 't plantsoen heeA'ol Souden lv?.prt'feii)gen over „het leven" bij voorkeur bij de toiletten. De jochies zijn dan opgeschoten slungels, die bij plunderingen vooraangaan of de ~|>"et" vermeesteren, waaraan den volgenden dag onder „Gemengd" enkele regels gewijd worden. Ja, een groote stad geeft- niet enkel schoons te zien. Ongeveer tachtig jaar geleden en later, was, wat tegenwoordig Plantage heet, werkelijk beplant. Men schreef toen nog Plantaa ije. E_r bevonden zich daar toentertijd diverse tuinen, deels particuliere, deels voorst publiek toegankelijke zooals ook Leeuwarden er. vroeger veletelde. In een der daar aanweütp gebouwen, de btads-Hèrberg, werd in 1837 doff. zekeren Draak anatomisch museum tajr mg gesteld, bestaande uit opgezette, ijjtgels en viervoetige dieren, visschen, skeletten, o. a. van een watvisoh enz. Deze verzameling werd in 1838 aangekocht door het bestuur der pas vereeniging Natura Artis Magistra en als -permanente tentoonstelling in liet gebouw van den tuin Middenhof ondergebracht. Hieruit zou al'langzamerhand onze wereldberoemde dierentuin groeien. In den bijbehoorenden tuin vonden de dieren uit de menagerie van C. van Aken, eveneens aangekocht, een plaats in een gebouw dat den 9den September 1839 plechtig werd diverse redevoeringen en voordrachten van „toepasselijke dichtstukken" in den stijl van den tijfr; Illuminatie en muziekuitvoering sloten 't feest. Maar spoedig werd de ruimte te klein en met steun der regeering werd de tuin „Vrede is mijn lust"aangekocht, terwijl de eigenaars der tusseha*Mïezen enden tuin Middenhof gelegen gronden d*ze aan de vereeniging afstonden. Middenhof bleef sedert de verzamelplaats der doorle voorwerpen tot ep dezen dag. Aan „Vrede is mijn lust" werd betrekkelijk weinig veranderd volgens' oude afbeeldingen. Immers een beschijving van 1618 luidt: „de tuinen, die, met het tusschen h*ide stroomende water, de fc*3"l'- beplanting ltt°l 'i rn opleveren, zeifs LIJI ;,a,ri *t*.-wfcelte der Plantaadje ~, "nTkr,: ' ' ' '<«£**» gaan': -™ i #?*h') de oprichting 600 leden, hen jaareer bedroeg dit getal reeds' rt drievoudige zijn er Siert dS heel wat verandenngen en vergroeiingen- aangebracht, doch-m *elW)p%»rt ziin ieven. Met echt geeft men den heer Gerardus Frederik XV lier. an in de beschrijvingen dan ook den cc e itel van stichter, al stonden anderen hem ter zilde. Maar de groote menigte is z,jn naam verallernieuwste, maar zeker niet de minste uitbreidingen zijn hef voor enkele jaren nieuwgebouwde apenhuis en het stangenhuis en vooral in ■t eerste zal deze maand, de tradiüoneëTe kenniSmaand, tout Amsterdam zich weer kunnen amuseeren. . AMSTELODAMIS. --- LANDBOUWKRONIEK. MCLXXXVII Het Nederlandsche phosphoriet. In de kroniek van 13 Maart j.l. wees ik er op, dat de vooruitzichten voor de verkrijging van phosphorzuurhoudenden kunstmest nog alles behalve schitterend waren. Sedert dien tijd is de toestand zooal, dan toch niet in die mate verbeterd, dat voor het oogstjaar 1920 een ruime voorziening met phosphorzuur te verwachten is. De minister van landbouw heeft onlangs medegedeeld het niet waarschijnlijk te achten, dat voor den a.s. herfst een voldoende aanvoer van slakkenmeel mogelijk zal zijn, wijl in het buitenland de productie is verminderd en ook daar groote behoefte aan deze meststof bestaat. Blijft, dus voor het phosphorzuur, zooals we dat in den oorlog reeds gewoon zijn geraakt, het superphosphaat over. Voor de" bereiding daarvan is noodig de aanvoer van ruwe phosphaten en deze gaat volgens de verklaring van den minister met groote moeilijkheden gepaard, welke voor een deel haar oorsprong vinden in gebrek aan scheepsruimte, voor een ander deel in de oi regelde toestanden in de streken, vanwaar de ruwe phosphaten worden betrokken. De minister voorziet dan ook een tekort aan phosphorzuurhoudende meststoffen en het is om deze reden, dat de regeeringsbemoeiingen met superphov phaat blijven gehandhaafd, ten einde prijsopdrijving tegen te gaan. In verband met deze omstandigheden bevatte dan ook de „Staatscourant" van 5 en 6 Sept. j.l. een bekendmaking van het rijkskantoor voor kunstmeststoffen (weleer kunstmest-commissie) van den volgenden inhoud: 1. Nabestellingen van superphosphaat voor de herfstbemesting kunnen niet worden uitgevoerd. 2. Indien door wijziging der omstandigheden nabestellingen van superphosphaat voor de voorjaarsbemesting nog geheel of gedeeltelijk kunnen worden uitgevoerd, zal daarvan mededeeling geschieden. Onder deze omstandigheden blijft het phospboriet, dat thans in Overijsel in niet onbelangrijke hoeveelheden wordt geproduceerd, van eenige beteekenis voor den Nederlandselien landbouw. Voor zooverre mij bekend, zijn er geen practische proeven met het Nederlandsche phtfsphoriet genomen, ofschoon dit m. i. dit jaar nog wel had gekund en dergelijke proefnemingen het eenige middel vormen om de bemestingswaarde op afdoende wijze te leeren beoordeelen. Misschien, is op het uitblijven van deze practische proeven mede van invloed geweest de omstandigheid, dat er in het vroege voorjaar van 1911) nog tamelijk veel hoop bestond, dal voor het oogstjaar. 1920 de kunstmestvoorziening weer in haar normale banen zou zijn teruggekeerd en men dus in de meening verkeerde, dat het Overijselsche phosphoriet maar voor één jaar dienst zou behoeven te doen, en op deze gronden dergelijke proefnemingen niet noodig achtte. De feiten hebben dan nu voor de zooveelste maal geleerd, dat onder de abnormale omstandigheden, door den wereldoorlog te voorschijn gebracht, zelfs de meest redelijke verwachtingen meermalen niet worden-venvezenfijkt. Het is dan nu tijd om de noodige maatregelen te nemen om het eogatjaar 1920 een voldoend aantal proeven in te stellen'opdat wij, indien ook voor 1921 de voorziening met phosphorzuurhoudenden kunstmest te .wenschen overlaat ons een beter oordeel hebben kunnen vormen over de waarde als meststof van het Nedertondsehe pbosphórief. Intusschen heeft zich dit jaar het proefstation voor- de controle van kunstmeststoffen, namelijk dat- te -Maastricht, al "reeds met den nieuwen phospliorzuurruest bemoeid. In de „Verslagen van Landbouwkundige Onderzoekingen der Rijks.landbouwproefstations" komt een artikel voor yan rvnüttel, directeur, en Van 't Kruijs, over het-Overij-"els.che phosphoriet.' Iv het volgende wensch ik daaruit een en ander 'over-te ;rremen. • In mijn vorig artikel sprak ik over een analyse van het Nederlandsche phosphoriet, die als resul" '"at een phosphorzuurgehalte aanwees van 10.6 pc', lerkt zij hierbij, dat men voor eea dergelijk ndërzoek gebruik maakt van sterke "■•"-ren. waaruit volgt, dat het allerminst zeker is-, dat ook de plantenwortels, al is het dan ook in den loop van enkele jaren, uit de onderzochte meststof evenve. -hor/uur kunnen . • men. Hef boven aanzeduide artikel brengt gehalte onder zekere voorwaarden niet onbelangrijk omhoog. „Worden de knollen vii Twente, alvorens men zet »t poeder vermaalt," -zoo' schrijven beide genoemde heeren, „goed gereinigd, waaronder hier verstaan wordt, behoorlijk ontdaan van het aangehechte zand, enz., dan mag aangenomen worden, dat ze minstens 12 pet. iv mineraalzuur oplosbaar phosphorzuur bevatten." In mijn vorig artikel deelde ik óp 'gezag van dr. Van der Sleen mede, dal tweederde van het phosphorzuur in citraat oplosbaar is. Volgens hel liaastriehtsche proefstation is 40 ii 60 pet. van het aanwezige phosphcrzuu'r oplosbaar in een twee procentische oplossing van litroenzuur. Volgens bet• onderzoek van het proefstation te Maastricht moeten gehalte-c'jfers van 8 pet. en lager, die zijn voorgekomen, worden toegeschreven aan onvoldoende reiniging. Het belangrijkste deel van het artikel der Maastrichtsehe heeren wordt ingenomen door hel verslag van dè wijze, waarop koolzuurhoudend water inwerkt op het phosphoriet. ■ Het phosphorzuur is in de Overijselsche knollen voor een zeer belangrijk deel aanwezig als phosphorzure kalk en koolzuurhoudend water heeft de eigenschap om, zij het ook langzaam en in geringe mate, phosphorzure kalk te kunnen oplossen. Een dergelijk onderzoek heeft voor de becordeeling van.de opneembaarheid van het phosphorzuur een zekere waarde. De grond bevat namelijk ook altijd koolzuurhoudend water. De humus, welke daarin aanwezig is, ontleedt en de aanwezige koolstof verbindt zich met zuurstof tot koolzuurgas, dat inJiet vater oplost. Waar'nu al onze bouwgronden meer of minder rijk zijn aan humus en door grondbewerking en behakken de noodige zorg wordt gedragen, dat lucht en dus zuurstof in den grond kan komen, daar moet het grondwater altijd in zekere mate 'koolzuurhoudend zijn. Verder scheiden ook de millioenen levende planter.worteltjes door hun ■ademhaling voortdurend ko lzuurgas af, waardoor dus het koolzuurgehalte van het grondwater nog wordt verhoogd. Een voldoende oplosbaarheid van het phosphorzuur uit Het Overijselsche phosphoriet in koolzuurhoudend water zou men dus kunnen beschouwen als een aanwijzing, dat het ook voorde planten meer of minder goed opneembaar is. Voor de bedoelde proefnemingen werden aan het proefstation te Maastricht drie monsters van het Overijselsche phosphoriet gebruikt, metgehalten van 8.07, 13.13 en 10.20 proc. Deze Werden fijngemalen en het meel vervolgens gezeefd. Van elk der drie monsters kwam zooveel in bewerking, dat de hoeveelheid phosphorzuur telkens ongeveer gelijk was. Het gezeefde meel werd gestort in een glas, waarin zich 2 L. gedistilleerd water bevond en in deze massa werd gedurende 21 uren onder voortdurend roeren koolzuurhoudend water geperst. Na verloop van dien tijd liet-man de massa bezinken en werd de heldere vloeistof afgezogen. Na filtreering kon- dan het phosphorzuurgehalte van deze heldere vloeistof worden bepaald en daarna kon in verband met de hoeveelheid vocht worden berekend, hoeveel phosphorzuur door het koolzuur in oplossing was gebracht. Het overgebleven bezinksel werd telken- opnieuw aan deze bewerking onderworpen en dit werd 38 maal herhaald. Het volgende staatje geeft nü aan, hoeveel phosphorzuur aanvankelijk in het phosphoriet-meel aanwezig was en hoeve?! daarvan door koolzuurhoudend water na 38 bewerkingen in oplossing was gebracht. I 1108.8 m.g. 5.V2.2t m.g. II 1091.2 m.g.- 896.01 m.g. 111 1101 m.g. 960.92 m.g. ■Wij zien hieruit, dat zeer belangrijke hoeveelheden phosphorzuur door het koolzuurhoudend water zijn opgelost. Dat niet al het phosphorzuur, oorspronkelijk in de monsters aanwezig, in oplossing is gebracht, moet voor een klein deel worden beschouwd als een gevolg van verlies bij het filtreeren, terwijl voor het overige de oorzaak fe vinden is jn de omstandigheid, dat een gedeelte van het phosphorzuur gebonden is aan ijzer en aluminium, welke verbindingen in koolzuurhou'dei ter niet of zeer weinig oplossen. In het algemeen kan men dus zeggen, dat (leze proefneming een resultaat heeft opgeleverd, dat voor de opneembaarheid van liet phosphorzuur bemoedigend kan worden geacht. Immer- wanneer op kunstmatige wijze het koolzuurhoudend water daarop een vrij sterke de werkii uitoefenen, dan bestaat er een redelijke kans, dat dit op natuurlijke wijze, zij het dan ook in zwakkere mate, eveneens zal geschieden door het koolzuurhoudend water van den grond. Ten einde'de bruikbaarheid van deze pr ming, ter beoordeeling van de opneembaarheid van het phosphorzuur, eenigermate te coriroleeverd zij ooi toegepast op Algiersphospaaaf. Hierbij bleek, dat het phosphorzuur in deze meststof vrij wat sneller en veel vollediger werd opgelost dan dat in phosphorie"t. Nadat hel Algiersphosphaat 27 maal aan de inwerking van kool. zuurhoudend water w**s blootgesteld, bleek bijna al liet phosphorzuur te zijn opgelost. Bij hel begin der proef bevatte het monster, dat een gemiddeld was van 10 andere monsters, 1108 m.g. phosphorzuur en reeds na de 16de behandeling ging het phc>sphorzuur-gehalte derafgei > Stol -terk achteruit, terwijl na de 27e behandeling in het overblijfsel nog maar 9.2 m.g. aanwezig was. Practisch gesproken had dus het koolzuur» ii ii-lêikl water al het j'io-phorziiur" va"n Algierspfiöspfiaat opgelost. Nu is van laatstgenoemde meststof de werking •er bekend. Zij heeft zich doen kennen als eën ze e r "T?a ngz a a m werk e n d o oh >-■ pbörauurmest; die vergeleken met va superphosimaJrt een veel geringeren invloed mtj oefen! op uefl óögsl dan tic beide IjatstgeöOwnM meststoffen. Het feit, dat van deze traagwey lende mests ' koolzuuAoadend vvater iiet i .rzuur betrekkelijk snel en volledig in op-, bracht, maakt de door Maastricht loc-, „epasl : ■ in mijn oog mindc-T betrouwbaar ■n juiste ïling vad dt bemeslin;s-waa'rde van het Oïérijselsche'phosphorie'. te meer blijft het dus noodzakelijk om deze me?l-: stof in. de practijk 1e beproeven. A. Iï, --- Raadselhoekje. Oplossingen der vorige raadsel Voor grooteren. 1. '.Vrchimedes. 'Arm. £ora, mier, ecUub, das. C. De klinkers: a, e, i, o, u. T Tilburg. ï. k i m kin,. m o I e 11 molen. Tilburg slurf alurf. urn - urn ' 9 S 1. Amsterdam. Achillaf. Ghineexèn, Bector. 111 Lepant'j. L • Epaminondas. Sahara. Toor kleineren. 1. Konijn; kozijn." 2. Napoleon. 3. Lam, pet, kan; lampetkan. I. Maas, Mies, niec-s, muis. --- Om op te lossen. Voor grooteren. 1. Door w-elk woord wordt zoowel een geestelijke als een verwarmingsmiddel aangeduid? 2. Mijn geheel is een bekend spreekwoord, dat met 5 woorden en 21 letters geschreven wordt. 9, 4, 2, ó, 11, 1, 20 is een jongensnaam, 3. 11. 15. 21 is een edel metaal. 10, 18. 13 i? een deel van een etmaal. Een ltl, 17. IS, 19, 12 is nooit verstandig. 6, 7. S. 12 is een vreesachtig dier 1. 1. 5, 21 is een zwemvoael '-'■ "jchuilraadsel. Schrijf onderstaande woorden elk op een apart smal strookje papier, maar schrijf alle letters afzonderlijk. Leg nu deze strookjes in volg- " orde onder elkaar en verschuif ze zóó lang naar rechts of links, dat twee op elkaar volgende verticale rijen, van boven naar beneden gelezen, een bekend spreekwoord vormen. Hengelo — slof — Pieler — hardgeel —* kleedkamer — ouwel — Schijndel — inkt —i brem — oleander — Lahn— mostapijt. 1. Maak uit deze letters een slad in Nederland; h li b r s 's c e o o t 2 c n. Voor kleineren. 1. Verborgen dieren. Zij was reeds in tveesp ingestapt. ('a je met Torn lerland doortrekken? Ik zag haar dezen zomer eiken dag. 2. Mijn geheel is een koninkrijk in Europa, dar met 9 letters geschreven wordt. Een 9. 7, 8 vindt "men tusschen bergen in. De 3, i, 1. 2, 8 zijn een volk in Europa. (*, 1. 2. 5 wordt door den schoenmaker ga« bruikt. Óns bloed stroomt door onze 7. 3, 2, 5, 4. 8 3. Welk spreekwoord lees je uit: .. 0..a.. z.k.. N...n g. .n .e.r. f. Met a ben ik een metaal en met oe ziet dl winkelier mij graag in zijn winkel. ---