Stofwisseling-ziekten. Na het huishoudelijk gedeelte van deze vergadering volgde een lezing van dr. N. Samsom over „Stofwisseling-stoornissen en inwendige secretie". Dr. Samsom begon met te zeggen, dat het moeilijk is een eenvoudige definitie te geven van wat eigenlijk stofwisseling is. Men kan dan ook beter de vraag beantwoorden, waarvoor de stofwisseling dient. Zij is onmisbaar voor de instandhouding van het leven en de . uitingen daarvan, als groei, bloedsomloop enz. Voor iedere uiting is energie noodig en die wordt door de stofwisseling verschaft. Dit wordt geregeld door de centrale organen. Ook het centrale zenuwstelsel en speciaal een gedeelte daarvan, het vegetatieve zenuwstelsel, zorgt voor de stofwisseling. In nauw verband daarmee staan de klieren met inwendige afscheiding, het systeem der klieren met inwendige secretie. Deze klieren, waarvan eenige voorname zijn het hersenaanhangsel, de schildklier, de zwezerik, de bijnieren, de alvleeschklier en de geslachtsklier, hebben niet, zooais b.v. de speekselklieren en darmklieren, een uitwendige afvoerbuis. De belangrijkste beteekenis heeft het hersenaanhangsel, waaraan de andere klieren min of meer ondergeschikt zijn te achten. Verder oefenen alle klieren invloed op elkander uit en op zeer speciale wijze op de stofwisseling. Ze scheiden haar producten af naar het bloed en het bloed brengt deze naar de plaats, waar ze zulien werken. ledere klier heeft een aparte functie. Het gebied der inwendige secretie is eigenlijk eerst in de laatste tientallen jaren ontgonnen en is nog steeds terrein van onderzoek. Vervolgens behandelde de spreker de genoemde klieren afzonderlijk. Het hersenaanhangsel bestaat uit twee gedeelten, de voor- en achterkwab. De eerste beïnvloedt den groei, de tweede verzorgt speciaal de waterstofwisseling. Dr. Samsom gaf voorbeelden van een te zwakke en een te sterke werking der voorkwab, waardoor ziekten en afwijkingen ontstaan — sterke vermagering, uitgroeiing van lichaamsdeelen, dwerg- en reuzengroei — die gelukkig niet vaak voorkomen. De schildklier beïnvloedt de geheele stofwisseling, door die sneller of langzamer te doen verloopen. Bij een te sterke werking dezer klier is de patiënt zenuwachtig en snel van reageeren, bij een te zwakke werking is hij loom en reageert hij bijna niet. Om het te veel of te weinig verbruik van energie te kunnen constateeren en dus of de stofwisseling te hoog of te laag is, registreert men het zuurstofverbruik van een patiënt. De verbinding n.l. tusschen voedingsstoffen en zuurstof levert energie. (Een proces, dat eerst in de jaren 1780—'90 is ontdekt). Spreker demonstreerde hierbij het toestel voor het meten van het zuurstofverbruik. Ook de bijnieren kunnen te weinig ofte veel werking vertoonen; in het eerste geval treedt een machteloosheid op, in het tweede een buitengewone sterkte. . . . Voorts komt voor een te sterke of te slappe werking der alvleeschklier, de eerste zeer zelden; het is een afwijking die eerst ongeveer acht jaar geleden door een Amerikaan is ontdekt. Tot nog toe zijn er nog slechts een tiental gevallen over de geheele wereld bekend. J_en te lage werking komt meer voor en hiervan is de suikerziekte een gevolg. In 1890 is pas ontdekt — en wel door proeven met honden — dat de suikerziekte met de alvleeschklier verband houdt. Zoo ziet men, van hoe groot belang proeven op dieren zijn. Principieel antivivisectie zijn beteekent dus de geneeskunde achteruit zetten. In 1923 waren het twee jonge Canadeezen, die ontdekten, welke stof net is, die den lijder aan suikerziekte ontbreekt, n.l. insuline. In 1907 was het eigenlijk al gevonden, doch de uitvinder zelf was zich daar toen niet van bewust. Spreker merkte op, dat alle suikerziekten niet uit de alvleeschklier voortkomen, doch ook wel uit andere klieren der aacroü». 5Gb J*!eel smuk* in da jtriiw wijst ook niet altijd op suikerziekte. Het suikergehalte van het bloed moet de bewijzen leveren. Suikerziekte is voornamelijk een ouderdomskwaal, doch ook komt ze wel b*J jongeren voor en is dan gevaarlijker. De ziekte is vrij erfelijk. . Spreker behandelde voorts nog het dieet voor een suikerziekte-patiënt. De voedingswaarde van het dieet moet ook afhankelijk zijn van het minder of meer zware beroep van den patiënt. Ten slotte wees dr. Samsom op het gevaarlijke van het zelf verandering brengen in een dieet door een niet-intellectueel. Dr. de Bloeme dankte den spreker voor zijn zeer leerzaam, met lichtbeelden onderstreept betoog, waarvoor ook de zusters een meer dan gewone belangstelling hadden getoond. --- HET BEGRAFENISVRAAGSTUK. Een Friesche Uitvaart-Verzorgingsvereeniging opgericht. Nadat in een commissie-vergadering was besloten tot de oprichting van een Coöperatieve Vereeniging Ua. A. „Friesche Uitvaart- Verzorging", volgde gisteravond in Zalen Schaaf een matig bezochte openbare vergadering, met het doel die voorloopige oprichting te bekrachtigen en een bestuur te vormen. Na een inleidend woord van den voorloopigen voorzitter, den heer A. de Vos, was het woord aan den heer Gabel van Amsterdam, propagandist van het Centraal Genootschap voor lijkbezorging. Bij den dood, zoo begon spreker, is er een samentreffen van de smart over het geleden verlies en de noodzakelijkheid voor de nabestaanden om maatregelen te nemen voor de begrafenis, waarbij bepaalde handelingen aan anderen worden overgelaten. Hoe de uitvaart ook verzorgd wordt, steeds hangt er rondom een heilige spanning en blijft ze een smartelijke uiting onzer gevoelens ten opzichte van hem of haar, die heenging. Vanaf de jongste tijden heeft er een zekere piëteit geheerscht rondom het stoffelijk overschot van een gestorvene. By de primitieve volken merken wij op een angst voor den dood, die tot uitdrukking komt in allerlei uitingen. Enkele stammen kenden zelfs hun beroepsgeestenverdrijvers. Hoe hooger echter de trap van ontwikkeling van een volk is, hoe minder de doodenvrees is en hoe grooter de doodenvereering. Vele van de begrafenisgebruiken, die wtj nu nog kennen, vinden hun oorsprong in die angstgedachten, doch men laat ze niet los, al zijn die uitingen ook zinloos geworden. De ontwikkelingstrap van een volk weerspiegelt zich in den begrafenisvorm. Zoo hebben wij bij de Egyptenaren de pyramiden gevonden, bouwwerken vol van kunst, ondanks het gebrekkige gereedschap. De Chineezen bouwden voor hun dooden kleine heuvels, terwijl bij de Israëlieten de gestorvenen werden gebalsemd en in spelonken weggezet. Bij de Hottentotten bestond het gebruik, dat alle kraalbewoners een doode naar zijn laatste rustplaats brachten, waaruit dus een gemeenschapszin spreekt. Het verbranden van de stoffelijke omhulsels, zooais dat vooral op Bali veel voorkwam, geraakte in onmin bij het opkomen van het Christendom. Op eenvoudige wijze werden de gestorvenen in de catacomben begraven. De vijftiende eeuw bracht echter ook op dit terrein grooten opschik. Vorstelijke begraf»* nissen in die dagen waren zeer omslachtig en hadden dan ook weken na den dood plaats. In deze eeuw drong zich de doodsgedachte zoodanig op, dat men er te pas en te onpas aan herinnerd werd. In een later tijdperk zien wij de begrafenis vervuld als een burenplicht, doch daarna ging ze over in handen van particulieren, die er hun beroep van maakten. Destijds had de man, die getooid met een steek voorop liep, een taak; hij moest n.l. den naam van den overledene uitroepen. Ook nu nog kennen wij dezen voorlooper, doch een taak heeft hij niet meer. Nog wees spreker op een misstand ten aanzien van het aantal dragers. Hoe grooter de welstand is, hoe meer dragers er aan te pas komen. In het laatst van de 17e eeuw grepen de misbruiken zoo om zich heen, dat de overheid ingreep, wat het bekende oproer van 1696 te Amsferdam ten gevolge had. Uitvoerig stond spreker vervolgens stil bfl dy verschillende vormen van lijkstaties en de Ijtaats waar de gestorvenen begraven werden. De ontwikkelingsgang, die de begrafenis heetf gehad is zeer traag geweest. Bij onze tegenwoordige uitvaart treffen wij nog allerlei zinlooze vormen aan en gevoelskwesties, die door particulieren worden uitgebuit. Uit de overweging, dat het stoffelijk overschot van den mensch geen object mag zijn van winstbejag of welstandsvertoon, is een zestal jaren geleden te Amsterdam een vereeniging opgericht, die thans reeds 42,000 gezinnen omvat. Het bestaande klassenstelsel is er afgeschaft, evenals het begraven per wagen, getrokken door paarden. Voor allen, die lid zijn, geldt dezelfde uitvaart, de auto's en het aantal dragers is gelijk. Slechts de kostprijs wordt in rekening gebracht. Onze tijd is er een van nuchterheid, waarin geen droefheid meer past, die per el wordt uitgemeten. Natuurlijk heeft het de vereenigingen niet aan bestrijding ontbroken; ook hier zal dat het geval zijn. Ten slotte wees hy er nog op, dat de vereeniging algemeen wil zyn, zoodat ze openstaat voor elke overtuiging of richting. Na het beëindigen van deze met talrijke lichtbeelden verluchte rede ging de openbare vergadering over in een huishoudelijke bijeenkomst voor hen, die als lid tot de vereeniging toetraden. --- Een jubileum in de Leeuwarder Zuivelindustrie Het veertig-jarig bestaan van de Coöperatieve Zuivelfabriek aan de Emmakade te Leeuwarder De Coöperatieve Zuivelfabriek ep Melkinrichting aan de Emmakade te Leeuwarden bestaat morgen veertig jaar, een gedenking, die weliswaar in den besloten kring der ledenvergadering zal worden gevierd, maar die toch belangrijk genoeg is om er ook in de krant eenige woorden aan te wijden. De coöperatieve zuivelbereiding deed pas laat in Leeuwarden haar intrede. Als men weet, dat het in 1886 te Warga gegeven voorbeeld op tal van plaatsen in Friesland snel navolging vond en er in een paar jaar tijds tal van zuivelfabrieken verrezen, kan men niet zeggen dat er op dit gebied te Leeuwarden nu niet bepaald pionierswerk werd verricht. Maar dat de in 1896 gebouwde en in 1897 geopende fabriek inderdaad in. een behoefte voorzag, blijkt wel uit haar groei in den loop van de jaren. Men vergelijke de beide foto's, die dit artikel illustreeren en ontwaart dan, dat het eenvoudige fabrieksgebouw uit het laatst der vorige eeuw in veertig jaar tijds tot een heel gebouwencomplex is gegroeid. Zoo werd in 1904 overgegaan van het oude Schwatze-ontromingssysteem naar de meer moderne techniek en werden de vele kleine oproombakjes, die met een melklepel moesten worden afgeschept, vervangen door vier groote reservoirs, waaruit de ondermelk dadelijk naar de kaasbakken afstroomde. In 1912 werd een groote nieuwe melkinrichting gebouwd en tevens een nieuwe directeurswoning. De kosten hiervan ad ƒ 88,000 werden gedeeltelijk bestreden uit een obligatieleening van ƒ 30,000 onder de leden uitgegeven. Deze teekenden echter voor ƒ 40,000, wel een bewijs, dat zij vertrouwen in de organisatie hadden. In 1923 werd er een nieuw roomzuurlokaal gebouwd en voorts nieuwe boterkelders en een pekellokaal. De kosten ad ƒ 30,000 konden geheel uit de reserve en het vernieuwingsfonds worden bestreden. In 1936 werd de melkinrichting nogmaals onder handen genomen en geheel naar de eischen des tijds ingericht. Uit dit alles blijkt, dat de negen oprichters eer van hun werk hadden en dat zij verdienen, dat hun namen aan de vergetelheid worden ontrukt. Het waren IJnte Wypkes Tijsma, Tjerk Joutes Brouwers, Auke Dirks Algera, Douwe Ritskes Van der Kooi, Louwe Annes Kooistra, Gjalt de Wit, Klaas Oenes Hofman, Rein Petrus Brandsma en Rindert Tammes Keestra. De beide laatsten zijn nog in leven, de anderen zijn reeds allen overleden. Oorspronkelijk was de bedoeling de fabriek te bouwen bij de broodfabriek aan den Westersingel. Het tegenwoordige terrein aan de Emmakade achtte men ongeschikt, wijl het te ver uit de L .bouwde kom was gelegen. Toch is men, daar de grond aan den Westersingel te duur was, van de bezwaren afgestapt en dus verrees de fabriek aan de Emmakade, waar zij thans niet meer buiten de bebouwde kom ligt! Het eerste geld kwam binnen uit een inleg van ƒ 5 per koe, benevens uit obligaties ad ƒ 200, welke de leden verplicht waren te nemen. Tenzij de eigenaren van de belanghebbende zathen zelf obligaties namen. Vele eigenaren gingen hiertoe over. Een groot deel der obligaties werd zoodoende geplaatst bij het Old Burger Weeshuis en het Popta-Gasthuis te Marssurn. Voor de oprichting hebben zeer geijverd dr. N. Reeling Brouwer, wethouder van Leeuwarden en lid van de Provinciale Staten in Friesland, die de eerste steen legde en notaris A. Andringa, die tot 1918 als vertegenwoordiger der obligatiehouders commissaris was. In de eerste ledenvergadering in Augustus 1896 werden 59 obligaties geplaatst. De rest van de bouwkosten vond men in een hypotheek van ƒ 30,000. De fabriek werd gebouwd onder architectuur van den heer Feddema, de eerste directeur was de heer A. J. Meintema, die in 1899 overleed en werd opgevolgd door den heer H. Homstra. Na diens overlijden in 1925 kwam de tegenwoordige directeur, de heer H. Schaap in functie. Voorzitters waren gedurende dien tijd de heeren IJ. W. Tijsma van 1896 tot 1917, G. Miedema van 1917 tot 1922, J. Algra van 1922 tot 1933 en sedert 1933 de heer IJ. K. Tamminga. Werd op de oprichtingsvergadering de melk van 450 koeien toegezegd, bij het in bedrijf stellen der fabriek waren er reeds 46 leden met 890 koeien. In 1922 waren deze aantallen geklommen tot 120 leden met 2265 koeien, terwijl er thans 146 leden zijn met 2917 koeien. Thans wordt er per jaar ruim 12 millioen kg melk verwerkt, het gemiddelde vetgehalte steeg van 3.01 in 1900 tot 3.70 in 1937. Reeds onmiddellijk werd, vooral op aansporing van dr. Reeling Brouwer, die zeer ijverde voor een goede melkvoorziening van Leeuwarden, een melkinrichting aan de fabriek verbonden. In 1897 begon men met 4 distribuanten. Thans zijn er 40, die jaarlijks in Leeuwarden een omzet hebben van 3% millioen kg melk en melkproducten. De Gezondheidsdienst voor het vee begon in 1921 haar werk bij de fabriek. Destijds was het percentage niet reageerende dieren 62 procent, thans is het gestegen tot 92 procent. Het personeel is verzekerd wat betreft ouderdoms en weduwenpensioen bij het Coöperatief Verzekeringsfonds en deelt in een onderlinge ziekteverzekering van zuivelfabrieken, die veel verder gaat dan de wettelijke verzekeringsplicht. Als bijzonderheid kan worden gemeld, dat de melkvaarder Keimpe Visser te Hempens, die voor veertig jaar de eerste melk aan de fabriek bracht, nog steeds in functie is. Dat in den loop der jaren aan kwaliteitsverbetering van het product, ook op de boerderij, veel gedaan is, behoeft geen betoog. Reeds sedert het jaar 1905 trok een commissie van leden er geregeld op uit om het melken op de boerderijen te controleeren. Thans heeft men het kwaliteitssysteem van den Bond van Coöperatieve Zuivelfabrieken ingevoerd, waarbij de melk in verschillende klassen wordt geplaatst, premies worden gegeven en kortingen worden toegepast. J 1 1931 werd het geheele ledenkapitaal, dat bedoeld was om de leden als zij hun bedrijf ophieven, een spaarpotje voor den ouden dag mee te geven, uitgekeerd. Dit eischte een bedrag van ƒ 98,000, dat gevonden kon worden zonder te leenen. Thans is er een reserve van ruim ƒ 40,000, terwijl gebouwen en inventaris voor ƒ 18,000 op de balans voorkomen. Gloriedagen in het bestaan der fabriek waren het bezoek van Prins Hendrik in 1903 en het Koninklijk bezoek in 1905. Bij een dezer bezoeken kreeg de fabriek het recht het Koninklijk Wapen en het praedicaat Hofleverancier te voeren. De zuivelfabriek aan de Emmakade in 1897. Het gebouwencomplex thans. --- STADSNIEUWS. NED. BOND VOOR ZIEKENVERPLEGING. Vergadering afdeeling Friesland. In het Diakonessenhuis kwamen gisteravond leden der afdeeling Friesland van den Nederlandschen Bond voor Ziekenverpleging in een vergadering bijeen, die onder leiding stond van haar voorzitter, dr. J. de Bloeme. Er werd melding gemaakt van een ingekomen brief van de afdeeling Amsterdam van den Bond, waarin werd voorgesteld dr. Ch. W. F. Winckel, den bekenden leider van de Roode Kruisambulance naar Abessynië, candidaat te stellen voor een vacature in het hoofdbestuur. Met dit schrijven zou rekening worden gehouden. Het jaarverslag van de secretaresse, zuster S. R. Höster, getuigde van tevredenheid over het jaar 1936. Wel waren verschillende leden afgetreden, doch nieuwe waren ingeschreven, zoodat men er niet op achteruit was gegaan. Op 1 Januari 1937 bedroeg het ledental 143. De penningmeesteressje, zuster E. Kuiken, van Dronrijp, boekte aan de creditzijde harer rekening ƒ 551.79, aan de debetzijde ƒ 773.53, wat een nadeelig saldo oplevert van ƒ 221.74. Dr. de Bloeme stelde voor, de gelegenheid open te stellen tot het laten rijden van bussen naar de algemeene vergadering te Alkmaar op 29 Mei a.s., waarmee de vergadering zich in principe vereenigde. --- Huishoudelijke vergadering. Hierin werd geconstateerd, dat zich vóór en tijdens de vergadering reeds 65 gezinnen voor het lidmaatschap hadden aangemeld. De voorzitter stelde dan ook voor, gezien dit resultaat, tot oprichting der vereeniging over te gaan, welk voorstel met algemeene stemmen werd aangenomen. Voor de eerste maal werden tot bestuursleden verkozen: A. de Vos, voorzitter, M. v. d. Sleen, secretaris, S. Meinsma, penningmeester' H. Kars, B. Kleefstra, M. E. Pietersen en h! Winters, leden. In den raad van commissarissen werden verkozen de heeren ds. F. H. Bruins, dokter JL R, Bws en Kl. Toornstra. Op voorstel van Ket bestuur werd nog besloten de uitvoering van het begrafeniswerk der vereeniging in eigen beheer te doen geschieden en den aanvang der werkzaamheden te bepalen op 1 Juli, of zooveel eerder als de Voorbereidingen dit zullen toelaten ---