(Advertentie 1.M.) TUINEN 66 LEEUWARDEN O°G. ""^ --- Prediker trok eerst z'n jas uit Vóórdat Ruurd Johannes Smit begon met over: „Weest niet hoogmoedig" te preken, had hij zijn jas uitgetrokken. Het was nl. snikheet die dag. De preek duurde ook een vol uur.... Niemand van de aanwezigen zag er kwaad in, dat de voorganger niet „gekleed" voor hen optrad. Ook niet. dat de kinderen onder de preek lustig zaten te spelen. Na de preek werd er nogmaals geknield, gebeden en gezongen en daarmee was de dienst afgelopen. Er ging geen „ponkje" rond, want armen waren er niet. Na de dienst volgde er nog een gezellig samenzijn en kreeg de dag geheel het karakter van een familiedag. --- Zij wilden het zwaard niet dragen OP 26 APRIL a.s. is het honderd jaar geleden, dat de laatste groep „Fijne Mcnnisten" uit Balk vertrok naar Noord-Amerika. De achtergeblevenen sloten zich in 1854 aan bij de Algemene Doopsgezinde Sociëteit en daarmee was een einde gekomen aan het bestaan van deze uitzonderlijke gemeente, wier geschiedenis een hoofdstuk apart vormt in de geschiedenis van de Doopsgezinden in Nederland. Deze Fijne Mennisten van Balk vormden een soort Doopsgezinden, die men ook in de eerste helft der negentiende eeuw ook nog aantrof in Aalsmeer, op Ameland en in Giethoorn. Zij behoorden tot de Oude Friezen en wel tot dat onderdeel, dat zich het Pieter Jeltsjes-volk noemde. De aanleiding van de uittocht der Fijne Mennisten uit Balk was de conscriptie of loting voor de militaire dienst. Zi) weigerden te doen, wat de andere Doopsgezinden meestal deden, nl. voor geld een plaatsvervanger te „kopen". Op hun herhaalde verzoeken aan de regering om vrijstelling van de militaire dient kregen ze steeds nul op het request, waarom ze naar Amerika trokken, waar ze het zwaard niet behoefden te dragen. Deze Balkster Fijne Mennisten onderhielden een strenge gemeentetucht, ze onderscheidden zich door een eigen dracht, ze betrachtten de grootste eenvoud en soberheid en ze onderhielden het gebmik van de voetwassing. Hun oudsten traden 's Zondags op als prediker in de diensten, die volgens een eigenaardige „ritus" verliepen. De geschiedenis van de Doopsgezinde gemeente van Balk begint omstreeks het midden van de zestienoe eeuw. De „Vermaner" Leenert Bouwes doopte toen in Balk 36 personen. In 1625 kreeg de gemeente een eigen kerk aan de z.g. „Westersteken". In 1720 telde de gemeente ruim zeventig leden. Dit aantal daalde tot tien in 1763. maar nam later weer toe. In 1838 waren er 35 leden en 89 zielen. De kerk werd in 1800 herbouwd en in 1855 nog eens verbouwd. --- De „Oude Friezen" in Amerika n E FIJNE MENNISTEN. die in 1853 en 1854 uit Balk naar Amerika trokken, vestigden zich daar in Goshen en New Paris in de Staat Indiana. Toen zij in dit gebied aankwamen, was het daar nog allemaal bos. In de loop der jaren werd dit bos voor het grootste gedeelte weggebrand en gekapt om er kappen had Ruurd Jacobs Siemensma, bouwgrond van te maken. De oude Mennisten bleven aanvankelijk bij elkaar wonen. Zü hielden in het begin ook nog vast aan hun oude leer en hielden geregeld diensten in een blokhut, die zü voor dat doel spoedig na hun aankomst hadden gebouwd. De diensten werden dan gehouden naar het voorbeeld van de „vermaning" in Balk. Een van de oudsten ging voor als leraar. Het ging de emigranten voorspoedig. Ze kregen grote boerderijen. Op den duur kon echter de oude geloofsgemeenschap niet gehandhaafd blijven. De leden verspreidden zich over geheel Amerika en werden meer en meer „ver-amerikaniseerd". Zo werden de Vissers later Fishers. Wat hun geloof betreft, gingen ze langzamerhand op in verschillende secten. Alleen de oude blokhut werd nog lange tiid als monument in ere gehouden. In 1882 is een zekere Jan de Jong uit Friesland naar Amerika getrok- ken, waar hij ook een bezoek bracht aan de Mennisten uit Balk. Hij kwam daar o.a. bij Piebe Swart, bü Lysbet' Gearts Ykeona. de weduwe van de pas genoemde Ruurd Jacobs Siemensma en bij haar zoon Klaas Ruurd Fisher. De kinderen van deze emigranten spraken toen nog Fries. Jan de Jong, die onder de naam „John" artikels voor de Hepkema's Courant schreef, die later in een boek werden uitgegeven, getiteld ..Eenige jaren in Amerika", bezocht daar ook Ruurd Johannes Smit. Deze Smit behoorde tot de eerste groep, die Balk verliet in 1853. Hij was in 1882 nog prediker in de kerk van de Oud-Mennisten in Indiana. Men noemde hun kerkdiensten „Dutch meetings" of „de Hollandse Verzameling". --- Soberheid, ijver, zuinigheid, naastenliefde en tucht 7~)e Fijne Mennisten te Balk wilden zich *S vrij Iwuden van alles wat naar wereldgelijkvormigheid zweemde. Zij hadden hun eigen sobere klederdracht. Hun huizen waren uiterst eenvoudig ingericht, zonder een enkele versiering. Ze leefden zuinig en werkten hard. Een gevolg was, dat zij vaak zeer rijk waren. Zij handhaafden onder elkaar een strenge tucht. De vrouwen droegen kleren van zwarte of donkerblauwe stoffen, die uitmuntten door soliditeit en die speciaal in bepaalde fabrieken werden vervaardigd. De stof van de bovenrokken was van vele plooien, soms een 25, voorzien. Die plooien werden er 's Maandags met een rijgdraad in gelegd, 's Zaterdags werd deze draad er weer uit gehaald. Om het hoofd droeg men een blauwgeruite doek. De doeken, die 's Zondags werden gedragen, waren iets lichter van kleur dan die men in de week droeg. De mannen droegen een kamelotten buis met 24 kemelsharen knoopjes, waarvan een enkele echter maar dienst deed. Verder hadden ze een korte broek met knielinten, zwarte kousen en lage schoenen met linten aan. De huizen waren heel sober ingericht. Alles was wel fris en proper, maar er was niets dat schitterde of glansde. Drie van de wanden in de huiskamer hadden een dofblauwe onderhelft en een grüswitte boyenhelft. De vierde wand was donkergeel met donkerbruine vlammen. De zoldering was geheel zwart. --- Geen tabak en drank De Fijne Mennisten mochten niet roken en geen sterke drank gebruiken. Zy mochten geen goud of zilver aan het lichaam dragen. Trouw en eerlijkheid, spaarzaamheid en ijver, vriendelijkheid en hulpvaardigheid waren de deugden, die de oudsten de gemeenteleden in- Prentten en de gemeenteleden hun kinderen. 's Zondagsmiddags was het voor de ongedoopte jongeren „fraechlearen". De jongeren gebruikten het boekje „Schole der Deugd" van Van Braght en de ouderen de „Onderwijzinge des Chr. geloofs" van Pieter Boudewijns, een oudste van de Oude Vlamingen (ook Fijne Mennisten) in Haarlem uit het midden der achttiende eeuw. De catechisanten moesten antwoorden van buiten leren, die de oudsten dan overhoorden. Elke week weer een stuk. Wie op deze wijze Van Braght en Pieter Boudewijns had doorgewerkt, kwam in aanmerking om gedoopt te worden en aan het Avondmaal te worden toegelaten. Wanneer iemand uit de gemeente trouwde met iemand, die daartoe niet behoorde, dan kwam hij in de kerkelijke ban: hij werd uit de gemeente gestoten. De Fijne Mennisten waren zeer streng rL ï optzlFht; 2° weigerde een zekere Obe Smit in het begin van de negentiende eeuw ooit in één vertrek samen te eten of te drinken met een familielid, een zekere Rinke Baukes, die met lemand van buiten de gemeente getrouwd was. Toen Rinke Baukes begraven werd begaf Obe Smit zich direct van het kerkhof naar huis. Met afvalligen wilde hij geen gemeenschap hebben. De Fijne Mennisten in Balk vormden eigenlijk één grote familie. Ze bemoeiden zich weinig met de buitenwereld. Een enkele keer kwamen er mannen van het z.g. „zwavelstokken-geloof" op bezoek, volgelingen van Stoffel Mulder, die in Zwündrecht een gemeente hadden, waar ze de gemeenschap van goederen toepasten, maar die ook uitbreidden tot de vrouwen.... Deze heren schenen echter liever te willen ontvangen dan te geven en de Balksters weigerden elke connectie met hen. Wél bestond er een hechte vriendschap met de Aalsmeerder gemeente. Eens per jaar kwamen er enkele broeders uit Aalsmeer over en dan was het feest in de gemeente. Wanneer de oudsten uit Aalsmeer kwamen werden ze verwelkomd met de vredeskus. En voordat zij 's avonds naar bed gingen werden hun voeten gewassen als teken van liefde en dienstvaardigheid. --- Geen schoenen met hoge hakken 1. Dat een Christen behoort geen carmosyn laken of verwen te dragen of oock van dat gladde vyfschagt tot kleedinge. 2. Dat de olderen hare kinderen niet behoren toe te staan om te dragen dat de olderen niet betaemt. 3. Dat de Christen geen schoenen moogen dragen met hooge hacken of met wit garen off geset of gemest, noch oock geen twee riemen op de schoenen, oock geen spiegaten (vetergaten). 4 Dat men oock geen kleedinge na de nye moede (mode) en nye wyse oft werelts vindinge behoort te dragen maer de nedrygen r,e-lyrk; Rom 12, 2. 5. Dat oock de rocken boven soo briet of styf niet behoor den gereit (gereigd) te wezen, noch met corden (koorden) onder om beset, noch gestyfde lyfstucken. die met balynen doorgetoogen (gereefd) syn, oft oock gladde schorties te dragen en mouwen met cromme ellebogen. na de moede gemaeckt. 6. Dat een Christen behoort geen stryckizers of gleysteen (om te mangelen) op de eragen of hemden te gebruicken. 7. Geen haer met snoeren te winden off met vlechten te versyren, vrongen off ooriseren onder de huyven (kappen) te dragen. 8. Dat een Christen behoort van 't kleenste linnen niet te gebruicken ant lichaem off huyshoudinge of oock eenige pronckkussens overdaß op de bedden of snagts op de tafel of kiste te leggen, noch met eenige versyringe in de kussenteecken (kussenovertrekken), of costelycke spreetes (spreien) of deeckens op de bedden, dat toe versyringe dient. 9. Een Christen behoor i geen schilderinge of coste lycke verwen in of an de husen te laten maken tot versyringe. 10. Geen witte geschulpte of bonte schottelen (schotels) an de want of op schappen te plaatsen. 11. Een Christen behoort geen sulveren koppen, beeckers of leepels te gebruyeken. of ook (sulveren) meshechten en vingerhoeden. 12. Een Christen behoort geen dopies goet (nopjesstof) kostelyck gewrocht tot tafelgoet of anders te gebruyeken. 13. Geen blancke stangen an de toornen (van paarden) off stappen an de salen en spooren an de voeten te gebruyeken om daer meede te rydün de werelt gelvck. of oock slingertugch (bellentuig) an de oeerden te gebruyeken. 14. Een Christen behoort geen overdaat te gebruyeken aan de beslagen wagens of lodders meede na 'thoogste gemaeckt of met tweederlev verve gevarft of bont ?e maeckt. 15. Dat oock niemand behoort hoger te copen als hy moet heeft te betalen of hy behoort eerst goede raet daer toe te nemen, en een iegelyck hoort op syn tyt te betalen na de beloften of hy behoort dat tot vernoeginge weder te lossen. 16. Geen Christen behoort lanck haer te dragen op syn hooft, of de baert te laten ofsnyden of scheren, na warreits wyze (op werelds» wijze) --- Geen spiegels en beelden 17. Dat men ook geen beelden of gelyckenissen behoort te hebben in de glasen off in of an de husen. 18. Dat oock de spegelen (spiegels) an de wanden soo niet ten toon behoorden te hangen. 19. Een Christen behoort geen heertiseren (haardüzers) te gebruyeken met beelden voorgeset. 20. Een Christen behoort geep bonte floer in de deelen H leggen noch met witte 01 bpnte estrick 'n de schoor - of an de want te setten tot lust vant oog. --- De skiednis fan de lêste fan de Fine Mennisten yn Balk NOU FYFTSJIN JIER FORLYN - yn 1939 — forstoar tjn Balk de toiddou Tjiets van der Sluis—Haitjema. Hja wie de lest oerbleaune fan de „Fine Mennisten" yn Balk. Hoewoït der om har hinne net ien mear oer wie jan de dlde Balkster Mennisten, luildde hja f est oan de dlde leare fan har foaralden. Vn in wrdld, dy't mei de dei unrestioer waerd en jimmcroan mear easken stelde, libbe hja restich troch nei de ienfdldige libbenswize, dy't har alden har bybrocht hiene. Hja wie as in iensum eildntsje ut de njoggentsjinde ieu oerbleaun yn 'e wylde sé fan de tweintichste ieu, dy't har faeks net mear bigricp, maar reden hie, har to biniden. Frou Van der Sluis—Haitjema wenne midden yn Balk yn in great hüs njonken dat fan féarts Westra. Hja wie in apart minske en de measte minsken koene har net en bigriepen har net. Mar dy't har goed koene wisten, dat hja in freonlik en goed minske wie, fleurich fan aerd. Hwa't har goed yn har eagen. dy't blier ünder har wite mütske wei kipen. sjoen hie, wist, dat hja wol goed lyk gong. Hja wie altiten tige ienfaldich klaeid. Fan moaije klean moast hja neat ha. Hja roun meastal om op in pear greate toffels. Het oude Balk, waar honderd jaar geleden de Fijne Mennisten woonden en werkten, die 's Zondags naar de „Vermaning"' gingen. --- „It is oan alle kanten mis mei dizze wrald" De alde widdoufrou haldde fêst oan de alde Doopsgezinde deugden. Earlikens en oprjocntens wiene foar har alles. Hja libbe och sa ienfaldich en tige sparsum. len fan de heechste deugden wie foar har wurkje, hurd wurkie. Allinne foar lju, dy't hurd wurken. koe hja respekt hawwe. Mar hja koe om har hinne net folie minsken mear fine. dy't hurd wurken. Wol minsken. dy't klear wiene foar allerhande feesten en pretsjes en foar omfiterjen en ütgean. ..It is oan alle kanten mis mei dizze wrald", wie altiten mar wer har oardiel. „De minsken wurkje net mear". Frou Van der Sluis hie üt noch yn gjin easken foar harsels. Hja hit in great hüs. mar hja wenne altiten yn it lytse kokentsje. dat forljochte waerd troch in pear lytse rütsjes. Dêr siet hja dan as it kald wie by har üneachlik lyts kacheltsje. dér't hia it iten ek op sear, mei de fuotten oo in stove. Nofliker hoegde hja it net. Fan it iten makke hja net folie wurk. Ek Sneins net. Hwat tsiokfte süoenmoallenbrü. mear hie hja net nedich. Öm moaije dingen ioech hia neat. Hia wie tsjin op alle pronkerij. Hja kocht wolris djüre dingen, mar dat wie allinne om de lju towille to wezen, dy't hwat forlfeapje woene. De dingen, dy't hja dan kocht, kamen op 'e souder tolanne. hwant brüke woe hia se net. It alde minske hie jild by't soad. Dêrom hoegde hia net sa sunich en ienfaldich to libjen. Hja siet lykwols net fêst oan har iild as in oar minske holpen wurde moast. As hja wist. dat der earne — buten skuld — earmoede liid waerd. dan stie hja klear to helpen. Har namme stie meastentiids boppe oan op 'e listen, dy't it doarp roun gongen foar it iene of oare doel. ... De alde frou wie in tige from minske. Hja siet in soad to lézen vn har Bibel. Tsjin lju. dy't by har op bisite wiene sei hja dan. yn 'e iepen Bibel wizend: ..Nou moatte üm dit ris léze. Libje de minsken fan tsiintwurdich nou sa as it hjir biskreaun stief" Hja skreau hiele stikken op oer teksten, dy't hia vn har Bibel lies en dêr't hia har eigen tinzen oer hie. Hwant hia wie net sa min. Dat ünderfoun eltsenien. dy't mei har oan 't praten rekke oer geastlike dingen. Dat ünderfounen ek de Doopsgezinde én Herfoarme dümnys, dy't sa foar en nei ris by har op bisite kamen. As hja i* net mei har iens wie. sei hja dat rounüt en skerp. „Jim hawwe it allinne mar yn 'e müle". wie it dan Somtiden kamen de fusten der by op 'e tafel.... Vn it lést hie hja in radio-tastel. Dat foun hja wol in moaije ütfining fan 'e mie tiid. hwant se koe der preken foar heare. As der psalmen of gesangen songen waerden foar de radio song hja mei. En hja koe sionge! Hja koe ek hurd wêze foar harsels. Doet hia al ald wie briek hia it skouder Hja gong — mei har buorfrou. der t hia tige mei bifreone wie — nei it sikenhüs. Mar hja woe perfoarst net yn it sikenhüs bliuwe. ..Jo kinne wol nei hüs werom". sei de dokter, .mar it sil fan de goede soargen fan jou buorfrou en fan josels ófhingje. as it goed «ean sil" „Siz mar hwat ik dwaen moat „Jo kinne net lizze. hwant oars komt der longüntstekking fan. mar jo moatte oerein sitte op bêd". sei de dokter. „Dan dogge wy dat", sei it ald minske. Fn hja hat fiif wiken oerein yn bed sitten. mei greate wichten oan e earmen en it kaem wer vnoarder mei t skouder. In maklik libben hat frou Van der •ulsT;Ha.ltlemil net nawn- Har heit. de wie tige string Vn har ieugd moat hja ln kreaze jongfaem west ha, to sjen oan in alde foto fan har. Mar hia stie Ü ue,— mei har alderwetske, aparte dracht fan de „Fine Mennisten". dv't hja noch oan 1872 ta droegen hat. Hja troude. doet hja aerdich Sld wie mei G. Jw*d.fr Sluis-a Hia hlene Tii" bern. uoe t har man forstoarn wie. stie hia pür all.lrme- £e a,de Flne Mennisten wiene nei Amerika tem. Hja hie wol graech meigean wollen. As men har frege hwerom't dv alde Mennisten nei Amerika tem wiene. dan andere hia stéfêst en in bytsje greatsk: „Omt hia it swurd net drage woene!" Vn har eigen omlowing hie hia giln famvlje mear. Hja gong wol nei de Doopsgezinde tsjerke mar hia nearde dêr net mear de alde leare. dêr't hia by great brocht wie. Sa wie hia somtiden tige iensum. ~X.nA939,'* lier- nwervn't de wrald, der t hia altiten tan sein hie. dat it der oan alle kanten mis mei wie. weisonk yn e greate oarloch. kaem foar de alde 'FfU* ie,.e,n- Jïia,uwie al diiD vn 'e tochtten. Hja seach alhiel net op tsjin 'e dea mar woe it liien, dat oan 'e dea foarófgong ek biwust trochmeitsie. Sa bleau hja oan eein ta trou oan har oofettingen — earlik opriocht. neat enskiend foar harsels. ionMldich. Har iilrl formakke hia nan allerhande nuttin* vnstellingen De Mennlite m de Herfoarme tsjerke vn Balk kngen heide like folie Kk dl Menm.ste-ts.erke fan Aalsmeer dêr't Fine Mennisten wenne hiene. dy't t,„. bifreone wienï n*f dv fan Balk. waerd goed bltocht Hwa Her on,, it nriène Knr ,1 ,t 'c-irie. Sa u „M/r h,a ha, teutde ,oar de mikken onrdieldr. A/,, /„„ gong ~,. /,..,„ „( (/ , g Jft"""« **ft I Jolde frS. fcwflf '"" W. en <■» bbc - ■irlikens. tïprjochtens cv ienfdldigens - ~'""' rk '""'ƒ'' vi him romtiden allinne mm tkmu ut ,„ Ktycti „■, „„/ d muoite wurdich om nei «o libjen. --- Oude Friezen en Jonge Friezen De Balkster Doopsgezinden behoorden tot de z.g. „Fijne Mennisten". Zü verschilden van de „Grove Mennisten" van mening over leerstukken over de Drieeenneid, over het bestaan van de werking van de duivel en over de ban. Deze Fijne Mennisten van Balk "noemden zich de Oude Friezen, ook wel „harde", „tere" of „bekommerde" Friezen, terwül de Groven „jonge", „slappe" of „zachte" Friezen werden genoemd. De Balkster Fijne Mennisten kwamen In het begin van de negentiende eeuw steeds weer in conflict met de overheid, omdat zij „het zwaard" niet wensten te dragen. Zij schreven verzoekschrift op verzoekschrift: „Aan den Eedele heer landfoog van vrysland", — „also dat het gebruke der sweerde en pieken tegen huug mug (heug en meug) en tegen ons konsensi (geweten) strüt". Maar deze pogingen mislukten en een deel van de gemeenteleden besloot daarom naar Amerika te verhuizen. --- De Exodus Op 9 Mei 1953 vertrokken vier gezinnen uit Balk. dat van Bouke Wiebrens RÜstra, Ruurd Johannes Smit, Ruurd Jacobs Siemensma en Romke Hinnes Haitjema. Met de „Glasgow" staken ze de oceaan over naar Noord-Amerika, waar ze zich in Gosen en New Paris in de staat Indiana vestigden. Op 7 April 1854 ging een tweede groep — Ruurd Rlazes Visser. Herre Aukes Visser en Obe Meines Smit met hun gezinnen. Op 26 April van dat jaar volgde de derde en laatste groep: Klaas Haïti es Visser, Jan Jacobs Siemensma, met vrouwen en kinderen en de weduwe Martje Jans Oor met zoon en schoondochter. In totaal verlieten negentien leden en 52 zielen de Balkster gemeente. Uit de namen van degenen die vertrokken blijkt, dat het slechts enkele families betrof: Visser. Smit, Haitjema en Siemensmc. Of de kwestie van de militaire dienst de enige reden is geweest voor de uittocht, valt moeilijk te zeggen. „Wie zal de diepten van een mensenhart doorgronden", schrijft ds. D. S. Gorter, die in 1854 Doopsgezind predikant in Balk werd, in een verslag van de uittocht van de Fijne Mennisten. Uit armoede behoefden ze het in elk geval niet te doen, want de Mennisten, die wegtrokken zaten er warmpjes bij. Wel was er in die jaren een grote trek naar Amerika. De gemeente, die achterbleef, was gedecimeerd door de uittocht. Er was slechts één leraar meer over: Haitje Harutjes Visser. Deze kon alleen de gemeente niet meer bedienen. Men kwam bijeen om te beraadslagen, welke maatregelen genomen moesten worden. Het bleek niet mogelijk om uit de gemeente nog twee leraren aan te wijzen. Twee mogelijkheden bleven over: óf de gemeente opheffen, óf een predikant uit een andere gemeente beroepen. Tot het laatste werd besloten. Ds. D. S. Gorter, predikant van de Doopsgezinde gemeente Warns—Staveren werd ook predikant van de gemeente te Balk. Hij was de vader van de bekende dichter Herman Gorter. In 1855 kwam er in Balk bericht van de Mennisten uit Amerika, dat die zich daar hadden aangesloten bü een plaatselijke gemeente. Daarmee was de laatste band verbroken. De Balk9ter gemeente sloot zich in 1854 aan bü de Algemene Doopsgezinde Sociëteit. Een deel van de Fijne Mennisten ging in de loop der jaren over naar de Ned. Hervormde Kerk. de anderen gingen op in de Doopsgezinde gemeente ter plaatse. De laatst overgeblevene van de Fijne Mennisten, mevrouw Tj. van der Sluis— Haitjema. overleed in 1939 in Balk. Wat er aan documenten en boeken nog over was uit de periode der T'ijne Mennisten te Balk is verhuisd naar de Bibliotheek van het Doopsgezind Seminarium in Amsterdam. Zo zijn bijna alle sjsoren, die herinneren aan deze allermerkwaardigste episode uit Balks historie, weggewist. --- Een Zondag bij de Oude Mennisten Er was 's Zondags om de veertien dagen of vier weken dienst, zo vertelt John. Die dienst begon om tien uur, evenals vroeger in Balk zonder klokgelui. De gemeenteleden kwamen >ran heinde en ver naar de kerk, mannen, vrouwen en kinderen. De voorganger Smit en de voorzanger Klaas Haitzes Visser (vóór 1854 boer in Sloten) namen plaats achter een tafel tegenover de hoorders. De dienst begon met psalmgezang. Er werd eerst een pslam in de Nederlandse taal en daarna een in 't Engels gezongen. Hierop volgde geen stil gebed zoals in Balk, maar de voorganger sprak een gebed uit, terwijl de gemeente geknield lag. Hierna kwaom de preek, die handelde over de tekst: .Weest niet hoogmoedig", een typische tekst voor de Oude Mennisten. Want de Fijne Mennisten uit Balk trachtten ook in hun nieuwe vaderland nog zo lang mogelijk aan hun oude deugd van eenvoud vast te houden. Ze kleedden zich eenvoudig en leefden uiterst sober. --- Een Zondag in de Vermaning van Balk Aan de „Westersteken" in Balk, op de plaats waartegenover nu café Teemstra staat, was vroeger de oude „Vermaning", waar de Fijne Mennis- ten ter kerke gingen. Het is nu een wagenhok, dat in niets meer herinnert aan het oude kerkje. Alleen op het kozijn van de achterdeur staan enkele jaartallen geschilderd, nl. 1625; Herbouwd 1800; Vergroot 1855. De „Vermaning" is waarschijnlijk in 1625 gebouwd. In 1800 werd het kerkje herbouwd, nadat het afgebroken was. terwijl het in 1855 nog eens vergroot werd. De zware balken tegen de zoldering van het wagenhok wijzen er nog op, dat het gebouw vroeger een andere bestemming gehad heeft. Een van de balken is zwart geblakerd door een brand. In de achterdeur staat, dat het gebouwtje in 1934 nog eens verbouwd is. Op deze plaats hielden de Fijne Mennisten vroeger hun diensten onder leiding van één van hun leraren, een lid uit de gemeente. Ds J. J. Honig Jr. beschrijft in de Doopsgezinde Bijdragen van 1892, hoe het in zon dienst toeging vóór de grote uittocht in 1853 en 1854. lets voorbij het midden van de gang kwam men door een deur rechts in een groot vertrek, dat zn licht ontving door kleine, boven in de tamelijk lage zuidermuur aangebrachte vensters. Tegen deze muur was een kleine verhoging getimmerd, waarop een zwarte lessenaar en zes hoge stoelen (met steile ruggen) stonden, die ook zwart geschilderd waren. Deze stoelen hadden twee zittingen, een gewone houten en daarboven een van gevlochten biezen. Al het houtwerk was ongeverfd. De houten vloer was met zand bestrooid. --- „Net om de preek — mar om it fjûr" Voor het „podium" stonden enkele losse banken zonder leuning voor de vrouwen. De mannenbanken stonden langs de wester- en noordermuur. Er was ook een stookplaats, waarlangs een mannenbank doorliep. Die stookplaats was 's zomers afgeschut, maar 's winters brandde er een groot turfvuur in. De mannenbroeders zaten dan onder de preek heel genoeglük — met de rug naar de leraar toegekeerd — rond het vuur. De vrouwen kregen ook haar deel van de warmte: een kooltje vuur voor hun stoven. Omstreeks 1840 moet er een „arme griffemeerde man" in Balk geweest zün, die 's winters naar de Vermaning ging om zich wat op te warmen. „Hy kaem net om de preek, hy kaem om it fjür", wordt erbij verteld. 1711rH *7 e\.m An rtrvtmrrtrt^ AM liarfOn 11111* Elke Zondagmorgen om negen uur tegen een dertig tot veertig mannen en vrouwen naar het Vermaanhuis. Zij sloegen geen Zondag over. Zij kwamen te voet — vaak van heinde en ver — of met hun eenvoudige wagens (z.g. hout op hout) langs de vaak moeiujk begaanbare wegen van Gaasterland. De vissers stonden 's Zondagsmorgens in alle vroegte op om hun netten nog na te zien en dan liepen ze van Rüs of Tacozijl naar Balk, waar ze dan nog nauwelüks tijd hadden, zich te verkleden. Eenmaal gebeurde het, dat twee visserslui uit Balk in Zwolle zaten met hun schip en niet konden varen vanwege een storm. Zy huurden 's Zaterdags een wagen tot Kuinre en liepen vandaar, ondanks het noodweer, over Lemmer naar Balk om toch maar Zondagmorgen de „vermaning" bij te kunnen wonen! leder, die de kerk binnenkwam, groette de aanwezigen met „Moarn". Die van buiten het dorp kwamen, gaven de voorganger een hand, vroegen: „Noch goed?", waarop het antwoord altijd luidde: „Best, mei jou ek?" Nadat dit informatieve gedeelte was afgebroken, zetten de oudsten en diakenen zich op de „verhoging". Het moet zijn voorgekomen, dat één van de oudsten, voordat hij plaats nam op zn zetel, de iosse zitting er uit nam om niet „in hoogte te zijn gezeten". De voorganger zette vervolgens zn hoed af, welk voorbeeld de mannen volgden. Daarop zetten de vrouwen haar hoeden af, gaven die door van achteren naar voren en stapelden ze op de bank, de „kapebank". die speciaal voor dat doei leeg was gebleven. De voorzanger stond op en sprak in het Fries: „Hwat 't bileaft mei to sjongen, sykje op foalje sa en sa folie". De gemeente zong meestal uit. „het Kleyn Hoorns Liedtboeck". Na het gezang hield de voorganger een „voorafspraak", een inleiding op de preek, waarin hü ook de tekst noemde. Hierop nodigde hü de gemeente uit tot het „voorgebed". Allen stonden op, keerden zich om en knielden met gebogen hoofd neer voor hun bank. De oudsten knielden voor hun stoelen. Het was altijd een stil gebed. Na enige tiid stond de oudste, die als voorganger optrad, op en na hem de gehele gemeente. Het stof en het zand werden uit de kleren geslagen en daarna keerde de stilte weer, die nodig was voor het aanhoren van de preek. Die preek ging dan meestal over het kwaad van de hoogmoed en het goede van de Christelijke eenvoud, eerlijkheid en deemoedigheid. De oudsten preekten bijna nooit uit het hoofd, maar lazen een preek voor van een oud handschrift. Een oude preek wekte helemaal geen tegenzin, maar was de gemeente welkom als een goede oude bekende. Een geschreven preek werd soms wel twintig of dertig keer gebruikt. Als het handschrift wat onduidelük werd om te lezen werd de preek overgeschreven. Zo gingen de preken over van geslacht op geslacht. Buiten de preek sprak de voorganger steeds Fries. Zo gebeurden bijv. de afkondigingen na afloop van de dienst in het Fries. Na de preek volgde het nagebed De voorganger gaf voor dit stille j'oherl verschillende ..intenties" op. als tijdsomstandigheden, ziekten enz. De dienstdoende ouderling besloot meestal als volgt: „Heb ik iets gesproken, hetgeen u niet wel aanstond, gelieve het vrij mijne onperfektheid toe te schrijven: maar heb ik iets gesnroken. waaruit gij enig nut getrokken hebt. geeft niet mij. maar den God des Hemels de eere. Gaat in vrede; dient malkanrleren en houdt mij het woord der prediking ten goede; het is met een goede meininge geschied" De gemeente zong nog een gi slotrang uit het ..Klevn Hoorns ; boeck". Daarop stonden allen op. de vrouw '">or 'n omgek' l>torde ali aan hei bef** van de preek De dienst was afvrelonen --- „Geen hooge hacken, spegelen en lanck haer, niets tot versyringe en tot lust vant oog" '"pot de „Fijne Mennisten", zoals die tegen het midden van de vorige eeuw nog in 1 Balk woonden, behoorden behalve de z.g. „Oude Friezen" ook de „Oude Vlamingen". Er zullen enkele verschilpunten tussen deze beide richtingen hebben bestaan, maar in hun sobere levenswijze kwamen ze toch overeen. De „Oude Vlamingen" hielden zich aan het „Reglement omtrent de kleeding, huissierraden enz., ontworpen te Loppersum, den 10 April 1659". Dit reglement gold ook voor de Balkster Mennisten. Men kan er het volgende in lezen: ---