(Advertentie i.M.) ( I Ik wist niet.... jf' m~ \ .. _____ —__^_^_fl mw^^^iij^ AT*vr ' *"^iH ___T __« » 1 ___■__> ""ii ii in :.. >lg____ m\Y%\\S&mcv® --- (Advertentie IM.) GA FLITSEN --- SALOMON LEVY Nij hoek oer de Westerein en de stamheit fan 16½ persint fan de Westereintsjers TN 1948 hie 161/* persint fan de Westereinder bifol- I king noch bloed fan Salomon Levy yn'e teren: fan de 3529 ynwenners fan doe wiene 586 öfstammeling fan de He'ssyske Joad, dy't yn maert 1798 op it Ljouwerter skafot üntholle is om't er ien fan de foaropmannen west hie yn it Kollumer Oproer. It is lykwols net sa, dat de vnfloed fan Salomon yn it doarp noch sterk to merkbiten is* net yn it uterlik, net yn it halden en dragen en ek net yn de handelsgeast, dy't yn de Westerein bisünder great is. Uterlik en aerd fan de Westereintsjers, it keapmanskip foarop, binne yn it earste plak ta to skriuwen oan it feit, dat de Westerein in heidedoarp is en wol in bi- treklik si-d heidedoarp. Dat milieu hat forskate foarmen fan oanliz en forskate eigenskippen in kans jown, binammen ek oan it krudicn aerd, dat Salomon Levy yn to bringen hie. It is wol net to üntstriden, dat syn neiteam inkelde eigenskippen fan him oerkrigen hat — en dat Salomon sa bydroegen hat ta de fierdere üntjowing fan de Westerein —, mar it is like wierskynlik, dat oaren syn neiteam mei biynfloede hawwe; oaren, mei foar in part in oar, mar faek ek mei itselde aerd as Salomon, dat — alwer — troch it milieu fierder kultivearre waerd. Dat is de konklüzje fan in yngeande stüdzje, dy't de hear H. de Haan fan Stienwyk yn opdracht fan de Waldekommisje fan de Fryske Akademy makke hat fan Salomon Levy en syn neiteam. Oanlieding dêrta wie it boek fan de Sikkema's oer de Westerein: Zwaagwesteinde, het ventersdorp op de Friese heide". Dy founen fit, dat in Westereinder in greate rolle spile hie by it Kollumer Oproer fan 1797: Salomon Levy, dy't nei it mislearjen fan it opskuor finderdükt wie, mar in jier letter dochs pakt waerd en krekt as Jan Binnes fan Aldwald syn holle forlear op de skandesteger. Hja fintdieken ek, dat Salomon de foarfaer wie fan in great tal De Bruins yn de Westerein en fan de Lourens', de Elzinga's en de Heidstra's, dêr't syn dochters mei troud wiene. In ütwurke genealogy lei buten it bistek fan harren boek, mar, seine hja, „wij zijn geneigd aan Salomon Levy een grote invloed toe te schrijven op de verdere ontwikkeling van Zwaagwesteinde". Sykje dat ris üt, sei de Fryske Akademy tsjin de hear De Haan en hy hat it dien. Hy hat in folsleine genealogy fan de neiteam fan Salomon Levy makke (tominsten foarsafier dy yn NederlAn tah&ldt, hwant der wenje ek al ,JSalomonnen" yn Dütskldn, Kanada, Amearika en Australië); hy hat neigien hoefoïle der noch yn de handel sitte, hoefoïle yn biroppen dy't der in bytsje mei anneks binne en hoefoïle yn „net Salomonseftige" biroppen; hy hat har eigenskippen en uterlik ündersocht, ü.o. oan de han fan de signaleminten fan Westereinder rekruten, om koart to gean: hy hat de hiele famylje oerdl skuord en syn bifiningen dellein yn it boek ..Salomon Levy", dat nou krekt as tsiende diel yn de Wdldrige ütkomd is by de Fryske Akademy. In boek fan 316 siden (by Fedde Dykstra printe yn offset, ynboun f 8.50), dêr't grif wol 3000 ófstammelingen oant yn it njoggende geslacht fan Salomon Levy yn steane en dêr't De Haan syn ündersiik yn in rige tige nijsgjirrige konklüzjes yn gearfette hat. In boek, dêr't yn de Westerein wol wer sleet yn sitte sil mei al dy nammen en famylje-relaesjes! —: Eartiids rounen de Westereintsjers — mei in bakje; doe kaem de hou*•***: nekarre en noch letter de fyts=_ mei-de-koffer. De Westereintsjers i_E folgen de moade op forkears= gebiet moai gau: doe 't de auto — kaem, waerd dy ek fuortendaliks EE j/nsJcea/cele by it sitteïjen. (Foto = üt it boek „Salomon Levy") --- Tredde boek J~Vr sille yn Fryslan net folie plak*-? ken wêze, dêr't de skiednis sa wiidweidich en yngeand fan bistudearre is as fan de Westerein. Nei en foar m part ek nei oanlieding fan it boek fan „master Sikkema" en syn pakesizzer, yn 1954 fan de Fryske Akademy ütjown, het Spahr van der Hoek syn „Heidedorpen in de Noordelijke Wouden" skreaun (1960), dêr't hy binammen ek omtinken yn jowt oan de Westerein en oan Salomon Levy. En nou hat De Haan dan de hiele Salomon-skiednis ütpluze. Vn harren boek seine de Sikkema's doedestiids al, dat der grif noch wol in hiele rige like tsjokke boeken oer it doarp ütkomme koe as sosiologen, anthropologen, ekonomen, boumasters, folkloristen en oare skriuwers ris oer de Westerein en de Westereintsjers to set giene. It bigjin fan dizze „follow-up" is der; der bliuwt foar oare stüdzjes noch ge- | noch materiael oer. De fierdere stüdzjes fan Spahr en De Haan biwize, dat Salomon syn ynfloed yn de Westerein net sa great west hat as de Sikkema's yn 't earstoan oannomd ha. Fan alle biropsminsken, dy't fan Salomon ófstamme, siet yn de tredde generaesje 57 persint yn de handel; yn de sawnde noch mar 4 persint. By de oantrouden wie dat 17 en 2 persint. Sjocht men allinne nei de regelrjochte ófstammelingen fan Salomon yn de Westerein, dan lizze de sifers hwat mear de kant nei de handel üt: yn 1939 (de tiid fan de sawnde generaesje) siet noch goed in tredde part fan al dy ófstammelingen, dy't in birop hiene, yn de handel; 22 persint wie arbeider of hie in oar .■heidebirop", 8 persint foun wurk yn de agraryske biroppen en 31 persint hold der in oar fak op nei Bliken die, dat der noch al hwat keaplju, dy't men mei rjocht en reden foar echte „Salomonnen" forslite mei, düdlik ek °ar „keapmansbloed" yn de ieren hawwe. It hat mear it milieu fan de heide as in erflike oarliz west, dat it hege persintage yn de Westerein bi- Paelde, seit De Haan. Oer de ynfloed fan Salomon op it uterlik fan de Westereintsjers: „Soms liket it, dat Salomon frijhwat ynfloed op de Westerein hawn hat, mar efkes fierder fait it slim óf — en by alles hat men to krijen mei forskate faktoaren fan buten óf, dy't ien en oar nuod»k fest to stellen meitsje". De njog- Oentjinde-ieuske signaleminten fan ie rekruten pleitsje net foar Salomon syn ynfloed, mar ek net — seit De Haan — foar de dlde-restbifolkingstheory, nammentlik dat de donkere heidebiwenners yn it casten fan Frys- Idn mei it opkringen fan de Saksen fan de Hondsrug ófskoud wêze soene nei de feangebieten oan wjerskanten, oan de westkant nei de Fryske Walden. --- Hwa wie Salomon? SALOMON LEVY is om 1750 hinne berne yn it lan Hessen yn Dfitsklan; in brief derhinne om hwat oan de weet to kommen oer syn Slden, iere omstannichheden ensfh. hat neat opsmiten, seit De Haan. It stiet wol fêst dat hy fan joadsk komóf wie en dat hy libbe fan de handel. Troch it Paderbornske en Munsterske moat er swalkj endewei yn Grinslan bidarre wêze en dêr sette hy him ta wenjen yn Nijesyl (tusken Fiskfliet en Gryptsjerk). Hy libbe dêr mei in net-joadske frou, Fokje Theunis, yn 1759 berne to Bfirum as dochter fan in net neijer oantsjutte Theunis en Aaltje. De ban tusken Salomon en Fokje is net yn de tsjerke of foar it gerjocht bifêstige; it wie in houlik „oer de putheak". Trije of fjouwer jier hawwe hja yn Nijesyl wenne en dêr is yn 1788 de fildste fan harren neiteam berne: de soan Theunis. Hwerom't Salomon en Fokje yn 1789 nei de Westerein forhuzen is net mei wissichheit to gizzen, seit De Haan. Oft de groun him yn GrinslSn to waerm finder de fuotten waerd sadat er earne oars minder opfalle woe, of dat er him better tbüsfielde op de heide finder de Westerein mids oare keaplju? Vn desimber 1789 smyt er it foar it Höf fan Frysl&n op it léste: „als slachter en koopman in Zwaagwesteinde beter kunnende bestaan". Vn de Westerein krigen Salomon en Fokje noch twa bern: Ytje (1792) en Aaltje (1793). De Sikkema's tochten dat der noch in tredde famke wie, Tietje, mar — seit De Haan — dat is deselde as Ytje. Ytsje troude mei in Lourens, Aeltsje mei in Elzinga. De Haan giet wiidweidich yn op it aerd fan Salomon Levy; de kriminele sintinsjes fan it H6f fan Frysldn wiene dêrta in wichtige boarne, hwant Salomon syn „handel en wandel" hat him mear as ienris foar de hearen yn Ljouwert brocht. Syn eigenskippen moatte wol west ha, seit De Haan: aktiviteit, frijmoedigens, hannelssin, yntelliginsje, praetformogen, toanieltalint, net al to greate earlikens, oanpassingsformogen en swerflust. It stiet to bisjen, oft Salomon in foarbyld west hat op it stik fan keapmanstrükjes en fierdergeande ünearlikens, hwant syn persoanlik oansjen skynt net yn alle opsichten great west to hawwen, al is der reden om oan to nimmen, dat hy mear primair en ek redder yn syn praet wie as forskate oaren yn de Westerein. Giet men syn üt de prosesstikken óf to lieden eigenskippen nei by de Westereintsjers, by syn hiele famylje en inkeld by syn ófstammelingen, dan liket it derop, dat de ófstammelingen mear yn de handel sitte — dus nei alle wierskyn mear keapmanssin hawwe — as de oantrouden of de buten de famylje steande Westereintsjers, wylst dochs de öfstammelingen net san great part fan de Westereinder bifolking ütmeitsje dat hja dit doarp in bipaelde styl oplizze koene. Dit namstominder meidat der yn de rin fan de generaesjes noch al hwat ófstammelingen üt de Westerein nei oare plakken forhuze binne, hwat wolris op de swerflust by Salomon syn neiteam wize koe. De Haan konstatearret dat it oanpassingsformogen fan de ófstammelingen fan Salomon óffalt as it der om giet hwat oars to finen yn foar de handel minne tiden; hja bidarje dan op in harren ófstamming net weardige wize to slim yn de „passive" biroppen yn forliking mei Salomon syn aktiviteit. Fan in opfieren fan de Salomonsoanliz foar bg. toanielspylder, politicus, finansier of yntellektueel fynt men praktysk neat by de neiteam; hwat der op dat mêd noch al to finen is yn de genealogy skfilet meast finder de oantrouden. De finearlikens fynt men, buten de keapmanstrükjes, net folie fan werom, seit De Haan. De Sikkema's hiene mei harren boek al in ein makke oan de moaije mythe, dat de krolhlerrige en trüneagige Westereintsjers ófstamme soene fan Zoeloes of Kaffers, dy't mei harren skip op it Fryske stran slein wiene. fan ünderdükte Spanjoalen üt de Tachtichjierrige Oarloch of Fransen üt Napoleon syn tiid. Abc Brouwer syn mearke fan „Marja, de sigeunerprinsesse," dy't mei Folmer fan de heide boaske, hie ek al gjin funilamint mear. De Haan hat de sêge noch fierder forsteurd en sa bliuwt der fan de Westerein yn dit forline net mear oer as in heidedoarp, dat der yn it patroan fan de Walden net iens sa fier ütkypte — ütsein dan dat de handel der san hege flecht nimrae koe om't it fan alle heidedoarpen it aldste wie. En dat hjoed de del in „gewoan" doarp is; krekt as de Sikkema's konstatearret De Haan: it karakter fan heidedoarp giet der hurd óf; de Westerein en de measte heidedoarpen binne allyk as normale oare Fryske doarpen. --- Aan de vooravond van New Delhi (I) Probleem van de kerken: hoe blijven wij verstaanbaar voor de man op straat? Rev. Garrett: Kerken moeten gedurfd gebruik gaan maken van moderne massa-media (Van onze kerknieuwsredakteur) IN NEW DELHI IN INDIA wordt van zaterdag 18 november tot woensdag 6 december a.s. de grootste en belangrijkste kerkelijke conferentie van dit jaar en één van de belangrijkste kerkvergaderingen van deze eeuw gehouden: de assemblee van de Wereldraad van Kerken. In de Indiase hoofdstad zullen meer dan duizend kerkelijke leiders, die 175 leden-kerken van de Wereldraad met in totaal 315 miljoen zielen vertegenwoordigen, bijeenkomen: afgevaardigden van presbyteriaanse, lutherse, orthodoxe, anglicaanse en oud-katholieke kerken, van doopsgezinde en baptisten gemeenten, van het Leger des Heils en van de Quakers, kerken uit Oost en West, ..jonge kerken" uit Azië en Afrika en „oude kerken" als de Koptische Kerk van Ethiopië. Dit zal de derde assemblee van de Wereldraad van Kerken zün —na de eerste in Amsterdam in 1948 en de twee in Evanston (VS) in 1954. Voor het eerst zal ook de R.K. Kerk met waarnemers vertegenwoordigd zün. Thema is: „Jezus Christus — het Licht der wereld." Wat betekent deze grote, indrukwekkende en voor de toekomst van de Oecumenische Beweging uiterst belangrijke kerkvergadering voor het gewone kerklid? Zégt het hem wel iets? Leeft hij mee met de dingen, die daar ginds in New Delhi gebeuren? Voelt hij er zich werkelijk bij betrokken? Of is New Delhi niet alleen aardrijkskundig, maar ook kerkelijk ver, ver af? Wordt deze vergadering weer niet te veel een zaak van de specialisten, van de vaktheologen, van de kerkelijke leiders? Begrijpen de gewone gemeenteleden de taal, die daar ginds gesproken wordt in de commissies, de rapporten, de resoluties en de boodschappen? Zijn de gemeenteleden reeds zover als in New Delhi? Of is deze assemblee een zaak van de voorhoede, de avant-garde? --- Zal New Delhi „gewone man" iets hebben te zeggen? Al deze vragen zijn even zovele vragen aan de afzonderlijke kerken, die in New Delhi vertegenwoordigd zullen zijn. Eén van de acute problemen, waarvoor de assemblee in New Delhi zich gesteld zal zien, is het falen van vele kerken om in voor buitenstaanders en gewone mensen verstaanbare taal te spreken. Rev- John Garrett, hoofd van het Congregationalistisch Theologisch College te Sydney in Australië en voormalig directeur van het departement voor nieuws en informatie van de Wereldraad van Kerken, heeft een artikel gewijd aan dit vraagstuk, speciaal met het oog op New Delhi. Hij schenkt daarbij vooral aandacht aan de vraag, hoe de kerken gebruik kunnen en moeten maken van de massa-media: „We geloven allemaal in het vertalen van de Heilige Schrift, in het Oerdoe en het Hottentots. Maar we moeten zélf worden vertaald in de talen van de straat, de sportpagina en de dorpspomp", aldus Rev. Garrett. Krantenmensen kennen dit probleem. Na de een of andere kerkelijke vergadering zitten ze te puzzelen over wat ze hebben opgeschreven: De ene kerkelijke leidsman heeft gezegd: „Wij moeten de verzoening prediken". Een ander heeft zijn goedkeurend knikkende vrienden verteld: „De mens moet worden veranderd door een levende confrontatie tussen het Evangelie en zijn eigen existentiële situatie". Er was ook een toespraak, die veel applaus oogstte, welke de volgende zin bevatte: „Wü kennen allen de reeks opmerkelijke, oecumenische uitspraken, die over deze aangelegenheid gedaan zijn, van Lake Mohonk via Willingen' tot Bad Boll." De apostel Paulus klaagde tegenover de gemeente van Corinthe al over hetzelfde verschünsel. „Indien gü met uw tong geen verstaanbare volzin spreekt, hoe zal men het gesproker-* begrijpen?" zo schreef hü aan de Corinthiërs. „Indien ik de betekenis van een klank niet ken, zal ik voor iemand, die spreekt, een vreemde zyn en de spreker zal voor mü een vreemde zijn". Geen wonder, dat een krantenman wel eens zegt: „Ik vraag me af, wat dit alles onze melkboer wel te zeggen zou hebben". --- „Moderne schriftgeleerden" Uet jargon van de theologen en com•*• * missies past niet bü de smaak, de belangstelling en het dagelijks leven van het merendeel van de wereldbevolking meent Rev. Garrett. De meeste mensen zün eenvoudig niet geïnteresseerd. Het zijn geen mensen, die abstrakt denken. Zij werken met hun handen en gaan met machines en allerlei werktuigen om. ZU verkiezen films en verhalen boven algemene ideeën. Zij voelen zich verlegen worden door woorden als „confrontatie", raken helemaal in de war door woorden als „verzoening" en moeten lachen bij de gedachte, dat Lake Mohonk „een uitspraak" is „Het lijkt onwaarschijnlijk, dat er ook maar iets van wat er in New Dehli gedaan wordt om in levend kontakt te komen met de Islam, het Boeddhisme, het Hindoeïsme en andere wereldgodsdiensten diep zal doordringen, tenzij men begrijpt, dat de wereld snel veranderd is door de opmars van wetenschap, techniek en de massa-communicatie-middelen", zegt Rev. Garrett. „Nog in deze eeuw zullen mensen, die pas hebben leren lezen en schrijven, in Afrika, Azië en Latijns-Amerika, werken in industrie en landbouw volgens het westers patroon. Maar heel weinig van hen zullen de bijbel willen lezen. Nog minder zullen naar predikanten komen luisteren. Zü zullen hun televisie hebben en hun geïllustreerde bladen in hun eigen taal, stijl en volgens eigen nationaal karakter. Waarom zou je naar een christelijke kerk gaan als je thuis een wereld hebt, die heel wat meer ontspanning en variatie biedt?" „Films, afbeeldingen, toespraken en verhalen betekenen voor het merendeel der mensen meer dan gedrukte lektuur. Wanneer wij literatuur en lektuur gaan verspreiden, moet dat meer in de verhalende trant zijn, direkt aansprekend en eenvoudig. De gelijkenissen van Jezus zijn een voorbeeld van wat vandaag op nieuwe wijze gebruikt zou kunnen worden als wij zouden willen proberen in werkelijk kontakt met de mensen te komen. De boodschap blijft dezelfdezij is geen mythe. Maar dit verhaal van Gods daden moet met verbeeldingskracht worden verteld. De saaie, zelfgenoegzame taal van de schriftgeleerden en tempelschrijvers staat ve_- af van de levende werkelijkheid van de bijbel. De moeilijkheid bij vele Christenen is, dat zij in hun hart als de schriftgeleerden willen zijn, terwijl Jezus hun gezegd heeft, als de kleine kinderen te zijn". --- Nieuwe strategie Rev. Garrett meent, dat de kerken een gemeenschappeHjke strategie moeten opstellen om de mensen in de Stad en op het platteland te bereiken via de moderne publiciteitsmedia. Er moeten goede films worden gemaakt, dóór inheemsen vóór inheemsen. De zending moet tegelijk met de radio ook steeds meer gebruik gaan maken van de televisie De kerken moeten meer zenders krijgen. Zij moeten grote bedragen investeren om teams samen te stellen, die intervieuws, nieuws- en documentaire programma's en ook toneelstukken kunnen maken voor radio en t.v. Voor dit werk en voor christelijke journalistiek moeten er in ieder continent opleidingscentra komen. Er moeten onafhankelijke kranten komen, die in de uitoefening van hun werk ook onafhankelyk van de kerk zün, maar die geleid worden door mensen, die loyale leden van de kerk zün. Zü zullen zowel de kerk als het publiek schokken door de openhartige en gedurfde wijze, waarop zij een christelijk standpunt innemen inzake de politiek, sexuele vraagstukken, andere godsdiensten, sport en handel. Dat ral hun functie moeten zijn. De mensen, die in dit soort werk bezig zijn, zullen vaak populariseren en „onpopulair" zijn bij de officiële leiding der kerk. Zij zullen „in toom" worden gehouden door de gemeenschap van gebed en eredienst, waarvan zij deel uitmaken. Zij zullen financieel op de been geholpen moeten worden door Christenen, die geld en visie hebben en die van risico's houden. --- Kunstenaars inschakelen! llet is fataal om de diep ingrijpende *' macht van de massa-media te onderschatten, zegt Rev. Garrett. Het zijn zaken, die blijven. Het is nonsens om te zeggen, dat zij onpersoonlijk zijn en dat zij onvermijdelijk de mensen gaan inpalmen. Alleen zij die er bang voor zijn en die ze niet kennen, zeggen zoiets. Radio en vooral televisie zijn zeer indiindttele media. Hier kan men van man tot man spreker. En de ontvanger kan altijd het toestel afzetten; wat méér is dan men gemakkelijk kan doen wanneer men bewerkt wordt door een of andere autoriteit, die een preek brengt in een kerk. Natuurlijk krijgen degenen, die met deze media voor de kerk werken, vuile handen. Dat geldt voor alle „leken." Maar velen werken daarin reeds als eenzame pioniers. De kerken moeten nog een andere bondgenoot opnemen in haar arbeid in de pers, film, radio, televisie en het medogenloze circus van de moderne publiciteit, vindt Rev. Garrett: „Dat is de kunstenaar. Vele schrijvers, schilders, toneel-, film- en televisie-regisseurs, verlangen ernaar van het sentimentalisme en moralisme, dat vaak voor de christelijke boodschap doorgaat, af te komen. Deze mensen zijn niet werkloos; zij worden eenvoudig door de kerken werkloos gelaten. Hun artistiek vermogen is nooit aangevuurd door de kerkelijke leiders, die zeggen: „Kom een paar maanden bij ons en laten we samen eens uitzoeken, hoe aan de verschrikking en de schoonheid, de diepten en de hoogten van de bijbel in de moderne wereld een nieuw leven kan worden gegeven door geluid, beeld, dans, toneel, zang, mime, kleurschakeringen en perioden van stilte " Deze mensen zitten te wachten op werk. Zij hebben christelijke vrienden nodig, die begrip hebben voor creatieve vrijheid, die weten dat ondanks de schriftgeleerden het Licht van de werelé doorbreekt." ---