Veel 'gezwager' in de Westhoek Foorheen eene zeer armoedige plaats", zo wist de Friese medewerker (Eekhoff?) van Van der Aa's Aardrijkskundig Woordenboek" in 1845 van Kollumerzwaag te vertellen. Weliswaar vonden van de 510 inwoners de meesten hun bestaan in de landbouw, maar ook — en dat klinkt toch wel wat minder florissant „in het snijden en verkopen van dekriet, het verkoopen van jonge stoppel-, els- en berkenboompjes, het maken van roop- of strootouw, van. roggestroo gedraaid, hetwelk zij bij de bind verkoopen en op hunne hoofden „gelijk heide-bezems en schrobbers, door geheel Groningerland dragen." Maar er woonden volgens dezelfde bron ook veel handelaren in grove Friese kaas, die zij op wagens in Groningen verkochten. Wie hierbij aan welvaart denkt, wordt teleurgesteld door de mededeling, dat de wagens „veelal met oude afgeleefde paarden bespannen" waren. Trouwens, de bewoners kochten ook oude paarden in of ruilden ze voor kaas(!), welke dieren ze in het najaar doodden en vilden (allemaal nog in 1845). Maar het Woordenboek was het er niet mee eens, dat de Kollumerzwaagsters „als paardenvillers en roopendraaijers in minachting waren": dergelijke bijnamen stamden namelijk uit de „tijden van vooroordeel." Toch vermeldt de correspondent nog wel lekker even: „de kinderen loopen hier des zomers meest allen barrevoets", wat blijkbaar iets bijzonders schijnt te zijn geweest en ook al niet op welstand duidt. --- Armoede Trouwens, Spahr van der Hoek maakte uit de cijfers op, dat in 1749 bijna de helft van de bevolking in armoe leefde. En aangezien armoe gemakkelijk tot delicten leidt, moet hij toegeven, dat in de jaren 1700--1810 wat de categorie diefstallen buiten eigen dorp betreft Kollumerzwaag van alle heidedorpen in de Wouden „de kroon spanden." Wie anno 1970 door Kollumerzwaag en omgeving wandelt, kan zich moeilijk voorstellen, dat de term „heidedorp" eenmaal óp deze nederzetting van toepassing was. Men vergisse zich niet: er is een tijd geweest dat die term (nog) niet opging, maar in de tweede helft van de achttiende eeuw (wat later dan het naburige Zwaagwesteinde) ging volgens Spahr deze karakteristiek gezien het grote aantal arbeiders, de armoede en de criminaliteit ter plaatse toch wel degelijk op, al moet niet worden vergeten, dat beide dorpen toen ook nog een „niet onbelangrijke boerenstand" bezaten. --- 103 bedeelden Een dikke tien jaar later (1857) brengt de plaatselijke schoolmeester J. T. Beerda verslag uit. Hij prijst de aanblik van dit streekdorp: „De boerenplaatsen en ook andere woningen ter weerszijden van den hoofdweg in eene zeer geregelde orde in dezelfde richting op dikwijls geringen afstand met de daarachter liggende tuinen, hoven en landerijen maken een schoon geheel uit." Er stonden toen 14 boerderijen en 107 woonhuizen en er woonden 650 mensen, van wie er 630 hervormd waren. Meester zegt niet veel over de sociale en economische toestand, maar wie tussen de regels doorleest, begrijpt wel, dat het niet allemaal rozengeur en manenschijn was, want van die 630 hervormden werden er niet minder dan 103 bedeeld. En de mededeling „Alhier wordt 's winters in een braakhok aan een 25tal armen werk verschaft door het braken van vlas. De gegoede ingezetenen zijn verpligt des zomers het benoodigde vlas daartoe te verbouwen", wijst ook niet bepaald op welvaart. --- „De Noarger rún" Het is ons niet duidelijk geworden hoe Kollumerzwaag twee eeuwen geleden zo „yn de nederklits" is geraakt en een dorp werd waarvan J. H. Halbertsma in zijn verhaal over „De Noarger run" kon schrijven: „twa dingen binne ünder dat foltsen ünbikend: it houwelik en de godstsjinst". Overdreef hij niet een beetje? In ieder geval logeerde de Deventer dominee-auteur wel op het slot te Veenklooster en zo zal hij ook uit eigen aanschouwing de Kollumerzwaagster hebben kunnen beschrijven, die in Bergum de laatste koper van de ruin werd: „in lyts keardeltsje mei in skieppegrouwen baitsje en in foerlekkens broek oan; in eintsje reap hie er om de hoed boun, en dêr siet in prikke op. Vn de rjochterhan hie er in skyld iken stok en yn de lofter in stót: de heidetükjes sieten him jit yn syn skiere hoazzen." --- 'Zwagers' Voor wij dit historische praatje beëindigen nog iets over de ouderdom en de naam. Kollumerzwaag komt oorspronkelijk kortweg als Zwaag of Swaech voor, eigenlijk een naam voor een, laag weidegebied, die ook elders voor kwam: Beetsterzwaag, Langezwaag, Snikzwaag enz. Kennelijk ter onderscheiding van die dorpen werd het al gauw Kollumerzwaag genoemd, vanwege de nabijheid van Kollum. Maar daarbij bleef het niet. Het westelijke deel (nu Dantumadeel) werd Kollumerzwaagwesteinde genoemd, waarvan Zwaagwesteinde (de Westerein) nu nog resteert. Maar er kwamen meer „zwagers". Het al dan niet vergraven veen (hoogveen) werd Zwagerveen gedoopt (al hoorde het dan onder Westergeest) en toen zich langs de Swadde enig bos ontwikkelde of werd aangeplant, ontstond de naam Zwagerbos. Zandbulten (Sanbulten) tenslotte is duidelijk als „heidedorp" ontstaan en blijkbaar voldoende lang geleden om de klemtoon van het zand naar de bulten te verleggen. Het zou immers, als het goed was, Sdnbulten moeten heten! --- De 'Heyde' Maar waar was die heide dan, zo vragen wij. Op de kaart van Schotanus van 1718 bestaat het dorpsgebied van Kollumerzwaag voornamelijk uit weilanden (aan de noordzijde van de weg; daar was het ook 'zo laag, dat er een „oude vogel kooy" — een voormalige eendekooi dus — kon worden aangegeven) en uit bouwlanden, ten zuiden van de bebouwing. En alleen helemaal in het zuiden, langs de Swadde (de grens met Achtkarspelen), wordt een stukje „Heyde" aangegeven. Maar dan zonder een enkel huis! Op de kaart van Eekhoff (1847) zien wij ook al geen heide noch heidehutten en maakt alleen Zandbulten (bij de kruising van Wyldpaed, Damwedze en wat nu de Achterwei heet) de indruk van een verzameling los neergestrooide heidehutten, wat het dan ook waren. Maarrr: „Sanbulten" behoorde tot het dorpsgebied van Westergeest, evenals trouwens het toen ook al bestaande Zwagerveen gelegen in de omgeving van de Kruisweg, die nu de Triemsterloane heet. --- States en stinzen Zo werpt de historie van deze westelijke uithoek van Kollumerland nogal wat vragen op. In de late middeleeuwen schijnt er namelijk van armoede en heidehutten geen sprake te zijn geweest. Wij krijgen zelfs de indruk, dat Kollumerzwaag evenals „'t Feen" (Zwagerveen) een gegoede boerenstand bezat, gezien het aantal met name genoemde „heerden" en states. In Zwagerveen (toen dus geen zelfstandig dorp) waren dat volgens Andreae: 1543 Sije Buma op 't Feen 1579 Ipemastate, 1587 Sybemastate, 1603 Oentzemastate, 1620 Hoppemastate. En in Kollumerzwaag woonden in een iets vroegere periode zulke voorname boeren, dat zij zich als de hoofdelingen op de Klei zelfs naast hun huis een stins (versterkte stenen vluchttoren) konden permitteren. Dit blijkt uit het feit, dat toen in 1468 de Groningers (uit „Stad") een expeditie naar Kollumerland-Dantumadeel ondernamen, waarbij zij de strijd wonnen, zij als voorwaarde stelden, dat „de Luiden selves" (de bewoners dus) moesten afbreken „de drie Steenhuisen staende op de Zwaagh". Stinzen toen en heidehutten later, het zijn wel uitersten! --- GROOT KOLLUMERZWAAG Op geen enkele kaart zal men de naam 'Groot Kollumerzwaag' vinden en het Kollumerzwaag, dat er wèl op staat is helemaal niet groot. Na 1 juli volgend jaar, zal de naam Kollumerzwaag echter een veel groter gebied omvatten en met de naam „Groot Kollumerzwaag" denken we dan ook aan de drie dorpen Kollumerzwaag, Zwagerveen en Zandbulten, die over ruim een half jaar samen Kollumerzwaag zullen heten. Zo heeft de raad van Kollumerland en Nieuw Kruisland op 1 oktober besloten Op slechts enkele kilometers afstand brachten in het naburige Dantumadeel de plannen tot samenvoeging van dorpen de gemoederen in heftige beroering. Niet alzo in deze drie dorpen. Als we op een aanvankelijk nogal mistige en ietwat trieste zaterdag met veel inwoners van Kollumerzwaag, Zwagerveen en Zandbulten praten, dan blijkt, dat de samenvoeging hen over het algemeen wel goed is. Dat er tegen die samenvoeging geen of vrijwel geen tegenstand is, is eigenlijk een vrij logische zaak. Immers, het hiervoor genoemde raadsbesluit is genomen op verzoek van Plaatselijk Belang en het bestuur daarvan heeft bepaald niet op eigen houtje gehandeld-. Deze zaak is meer dan eens op ledenvergaderingen besproken. Juist ten tijde van het hevige rumoer rond do samenvoeging van Akkerwoude, Murmerwoude en Dantumawoude werd een suggestie tot samenvoeging van het reeds genoemde trio in de westhoek van Kollumerland afgewezen. Een jaar later is deze zaak weer aan de orde geweest en toen heeft burgemeester Doeke Bekius de aanwezigen duidelijk gemaakt, dat samenvoeging wel degelijk voordelen kan hebben. Tijdens die vergadering was er een duidelijke meerderheid voor samenvoeging, maar het bestuur wilde het op dat moment hete ijzer toen niet smeden. Integendeel, men wilde de mensen gelegenheid geven, zich eerst nog eens op deze zaak te bezinnen en bovendien ook de „zwijgende meerderheid", die niet aanwezig was, er in betrekken. Dat is toen gebeurd in de vorm van een enquête en de uitslag daarvan was zeer positief: van de 600 enquêteformulieren kwamen er bijna 400 terug, 379 daarvan waren ingevuld met „voor" en slechts 17 met „tegen". Ook wat betreft de naam van het nieuwe dorp was er grote eenstemmigheid. Maar liefst 282 inwoners spraken zich uit voor de oude naam Kollumerzwaag en 56 wilden de naam Zwagerveen na de samenvoeging als dorpsnaam gebruikt zien. Eén geënquêteerde sprak zich uit voor de naam Zandbulten en verder was er nog een hele reeks andere namen verzonnen, waarbij Zwagerzande met dertien inzenders de meeste bijval kreeg. Andere variaties: Zwagerwouden, Zwagerkollumerbulten, Zwagerveenwouden, De Zwaag, De Sweach, Fogelsangoord, Kollumerzwagerzande, Driedorp, Zwagerkollumerzand, Nieuwezwaag en Zanderzwaag. Eén inzender was gekomen op de naam Zuidgeest, een van de zes namen, die ook genoemd waren door de Fryske Akademy, die echter, evenals het bestuur van Plaatselijk Belang, de voorkeur gaf aan de aloude naam Kollumerzwaag. --- sneon & snein wekelijks bijvoegsel Leeuwarder Courant 12 december 1970 ---