Langs onze oude Friese kerken (5) Buitenkant maar weinig aantrekkelijk in Buitenpost Uniek doopvont uit tijd gothiek (Van een onzer redacteuren) Het is met de kerk van Buitenpost al net zo als mei veel kerkgebouwen, die er van buiten weinig aantrekkelijk uitzien: „je ziet het er niet aan". Het belangwekkende interieur namelijk. Want de zware toren mag dan een vrij markante indruk maken, al heeft hij dan geen zadeldak (maar een spits), het gepleisterde kerkgebouw is bepaald niet fotogeniek. Toch is het een laatgotisch gebouw blijkens een rechts van de ingang ingemetselde sleen, die in gothische Letters de namen Jezus Maria vertoont en in dito cijfers het jaar 1496. Maar in 1594 is de kerk door brand gehavend doordat er in het kader van de tachtigjarige oorlog (eigen) soldaten in waren gelegerd, die misschien wat slordig met vuur zijn omgegaan. Hoe dit zij, in 1611—1613 volgde (ook blijkens een memoriesteen) herbouw. De toren was blijven staan en wijst met zijn „alde friezen" mogelijk op een bouw in het laatst van de twaalfde eeuw. Dat de kerk in onze tips voor trips is opgenomen, vindt zijn oorzaak in het feit, dat het inwendige vooral vanwege het gave „protestantse" kerkmeubilair de moeite van het bezichtigen waard is. Wie dat wil doen, moet zich even in verbinding stellen met koster H. van der Veen, Julianialaan 4, telefoon 05115— 1590. Die heeft de (zware) sleutel onder zijn hoede. Wie de deur van he. schip opent, wordt aangenaam verrast door het vele dat er te zien is. Misschien vallen allereerst de rouwborden op, 'die in twee rijen in het koor zijn opgehangen en waarvan er vier uit eenvoigSige ruitvormige bestaan (het oudste type) en zes in de vorm van druk-versierde decoratieve rouwkassen, die een later stadium van deze deftige in-memoriamtraditie vertegenwoordigen. Maar al gauw valt ook het Oog op de familiebanken, die als het ware gegroepeerd zijn rondom de op de oude plaats (aan de zuidzijde) opgestelde preekstoel. Wij rullen ac kort bespreken, maar wijzen eerst nog op het in het koor geplaatste doopvont. In de kerk te Buitenpost staat één van de zeer weinige middeleeuwse (tweede helft 15e eeuw) doopvonten, die in Friesland bewaard zijn gebleven. Het it notfaJ beschadigd. Op de rand ziet men Petrusmet de sleutel. Van buiten biedt de kerk in Buitenpost ondanks de veel oudere toren weinig bezienswaardïgs. --- DOOPVONT Wel is dit vont nogal beschadigd, maar het vormt toch een van de zeer weinige middeleeuwse vonten die in Friese kerken bewaard bleven. Eigenlijk is dit niet helemaal juist, want het stuk — gothisch van stijl — is destijds uit het museum dat het in bruikleen had, weer naar de kerk teruggekeerd en het wordt nu, als vóór vijf eeuwen, weer gebruikt. Het grote, fors-gehouwen kunstwerk toont aan de bovenzijde de volgende afbeeldingen: Petrus met sleutel, Paulus met zwaard, het Godslam met de kruisvlag en de zichzelf in de borst pikkende pelikaan als zinnebeeld van de zich opofferende Christus. Aan de voet zijn duivelskoppen aangebracht als uiting van de middeleeuwse opvatting, dat door de doop de duivel werd uitgedreven. Overigens zien deze koppen er niet zo bijster angstaanjagend uit; wij hebben wel eens gruwelijker maskers in dit genre gezien. Dr. Bouvy plaatst het ontstaan van dit doopvont in zijn inventariserende dissertatie (1947) in de periode 1450—1500 en meent, dat hier van Fries werk kan worden gesproken. Met het in het Fries Museum geplaatste zandstenen vont uit Tjalhuizum uit dezelfde periode, dat ook met -iguraal beeldhouwwerk is versierd, vindt Bouvy het de vermelding waard: ~over het algemeen komen zij weinig voor, zeker in verhouding tot het aanzienlijk getal der romaamse vonten in de Nederlanden". Is het doopvont uiteraard (ook) gebruikt èn de tijd vóór 1580, toen Buitenpost een r.k. parochie vormde, de preekstoel is evenals de familiebanken in de „protestantse tijd" ontstaan. De kuip vertoont snijwerk, maar speciale aandacht vragen de welgevormde koperen lezenaar, die in spiegelbeeld de letters F. R. vertoont (ds. Franciscus Rondaan hield 28 mei 1769 een preek naar aanleiding van de vernieuwing van preekstoel en doophek, die de kerkvoogden 450 caroli gulden aan de maker, Egbert van Hoek, kostte) alsmede de koperen doopschaalhouder, die zich bij de trap bevindt. De ornamentiek van koper en hout is die van de achttiende eeuwse rococo. --- BANKEN Wat de banken betreft, anders dan in de Grafschriften (deel Achtkarspelen, 1950) is de volgorde van west naar oost: Epeus è Meinsma en Auckien Brants a Boelens („Brantsum"), uit de tweede helft van de zeventiende eeuw; Cornelius Livius van Bouricius en Elske van Vierssen (omstreeks 1750: engeltjes houden de wapens vast); Tierck Boelens en Maeyoke Pietersdochter (zeventiende eeuw?); familie Jeltinga (1614); Scheltinga-Kinnema, terwijl aan de zuidmuur ten oosten van de preekstoel de bank is geplaatst met de letters F.V.H, en W.V.H., die betrekking hebben op Feycke van Herbranda en Wypck van Hettinga, welke bank ook kort na de herbouw van de kerk zal zijn vervaardigd. Rouwborden en rouwkassen verhalen eveneens van voorbijgegane aristocratische glorie. De vier ruitvormige wapenrouwborden zijn van noord naar zuid voor: Fecco van Jeltinga (1636), Wisck van Kinnema (1668), Livius van Scheltinga (1670) en Eelckjen van Haersma (1643). De hoge rouwkassen bewaren de herinnering aan Baudima Lucia Aebinga van Humalda (1777), Martinus van Acronius (1780), Catharina Wiskia van Haersma (1794), Gaius van Scheltinga (1730), Wia Catharina van Broersma (1720) en Cornelius Livius van Bouricius (1757). Die van Magtinus van Acronius (luitenant-generaal, kolonel en chef van een regiment) draagt een bijna agressief karakter door zijn versiering met krijgsattributen zoals handschoenen, helm, sporen, degen en met eigen wapen versierde wapenrok. --- ZERKEN Tenslotte wijzen wij, om een indruk te krijgen van het oude Buitenpost als trefpunt van regenten en andere hoogwaardigheidsbekleders, op de vele grafzerken, waaronder fraai gebeeldhouwde exemplaren, in de vloer van het kerkgebouw. Wij lazen de namen van onder meer grietman Livius van Boelens, Petrus Mejontsma (eveneens grietman), Livius van Scheltinga (alsvoren), Tierck Boelens (idem), dr. Menelaus a Gerroltsma (secretaris der grietenij), Lieuwe Boelens (alsvoren). Ook echtgenoten en kinderen worden in de soms Latijnse opschriften genoemd. Een zerk voor Benne van leltinga (1577) en zijn vrouw Eene van Tyaersma (1575) voert ons terug tot de tijd vóór de reformatie en kan op die manier een trait d'union vormen met de oude altaarsteen, die in het koor op een gemetseld voetstuk is geplaatst en nu wordt gebruikt bij de bediening van het avondmaal. De vi'f ingebeitelde kruisjes hebben betrekking op de vijf wonden van Christus. Ook dit Is een stukje rooms-katholiek verleden van Buitenpost. --- fries mozaiek Hobby werd onderneming Handel en wandel van Sikke Doting Landschap DE SECRETARIS van de vereniging Het Groninger Landschap, S. M. S. de Ranitz te Winsum, vertelt in een ingezonden stuk in NCR Handelsblad, dat hij dertig .aar lang zitting heeft gehad in „commissies, waar kwetsing, schending dan wel vernietiging van ongereptheden in natuur, landschap en milieu moeten worden afgewogen tegen de zegeningen van de komende werken". Hij vat zijn oordeel als volgt samen: ~De praktijk wijst uit dat de voorbereiding van werken te lang in het geheim gebeurt. De diverse overheden en commissies, die vlak voor de openbaarmaking en uitvoering hun fiat moeten geven, staan doorgaans onder de zweepslag der urgentie, zodat alternatieven niet meer in beschouwing genomen (kunnen) worden. Een belangstellende leek als ondergetekende kan zich niet aan de indruk onttrekken, dat die tijdsdrang onderdeel van het systeem is en dat alsdan soms de beperktheid van blik, soms de machteloosheid of de gebondenheid van de beoordelaars op dat moment te klem- Ti? end is De fout van het systeem schuilt in de feitelijke omstandigheid dat de overheidsdienst die het werk wil uitvoeren, lang van tevoren zowel de plaats als het toe te passen procédé kiest, zonder aan enige andere instantie verantwoording te behoeven afleggen over die bijkans voorlovige, maar doorgaans definitieve keuze." Zijn betoog mondt tenslotte uit in een pleidooi voor een ministerie waarin ruimtelijke ordening met milieubeheer en rijksplanologische dienst worden onder gebracht. „Een departement, dat zelf geen werken uitvoert, doch alleen waakt voor de integriteit van milieu en ruimte." * Sikke Doting in zijn showroom, gewapend met een Indiaas zwaard. --- Vernielzucht HET SNEKER gemeentebestuur mag dan heel wat te stellen hebben met de vernielzucht (zie Fries Mozaïek van maandag) in Achtkarspelen kunnen ze er ook over meepraten. Over de maanden november en december ontving het gemeentebestuur va-i het PEB- een rekening voor vernielde lampen van de straatverlichting ten bedrage van f 857,76. NOG NIET zo veel jaren geleden was Sikke Doting een officieel erkende en gediplomeerde commissionair in vee. Toen door een explosie van mond- en klauwzeer de export stagneerde, is hij ermee opgehouden Van de handel in koeien stapte hij over naar de verkoop en gros van kerstversieringen. Het spul kwam uit Polen en er zat wel avontuur in die grossierderij. Maar aan het artikel is buiten de kersttijd niet zon erg grote behoefte. Daarom zocht Sikke Doting iets anders. Hij vond het in Indiase snuisterijen, die door schoonvader Homans uit Sneek'werden geimporteerd. Het Indiase zilver en al die andere spullen, die in het oosten door onderbetaalde mannen en vrouwen ten gerieve van het rijke westen worden gemaakt, zijn nogal in trek. Sikke Doting had er redelijk succei mee, maar als hij op de beurs stond, vroegen ze hem vaak naar Fries aardewerk, Makkumer wandborden en tegels en Workumer kannen en kruiken. D* ondernemende Doting zocht en vond fabrikanten en verkecht voortaan ook die Friese producten. De vraag nam toe en Sikke vond, dat hy het spul eigenlijk zelf wel kon maken. Dat heeft hij teen maar gedaan. In zijn huidige woonplaats Workum heeft hij nu een eigen fabriekje, waar vijf mannen en vrouwen de hele dag niks anders doen dan aardewerk beschrlderen, glazuren en bakken. --- Nieuwe meester (I) Meester Wijbenga gaat weg er is heel veel muziek. Dat was mooie muziek. We vinden het wel jamer maar hij moest voor de amdacht omdat een andere meester van de amdacht. Toen kregen we een nieuwe meester het was meester de Boer. Dat was een heel aardige meester hij kon een paar uit zijn hooft. Dat was een heel paar maar. Dat was bonne, peter, ady wand die zitten op het voetbalen, rnise zit niet op voetbalen we hoefden niet op het voetballenen. jappip kent hij ook en steffen ook wand die zit weer op het voetbalen. Die op het voetbalen zit die kan meester. We kregen direkt gemestiek dat was mooi van de de nieuwe meester. De nieuwe meester was ketsen er een heleboel doorheen Dat was meester niet gewent hij heeft ergens ander op een school gezoden in harkema of zo. En we leren heelveel van de nieuwe meester. De nieuwe meestr is lief. Dat had ik niet gedacht. (De Draei, 0.1. school Surhuisterveen) --- Nieuwe meester (II) Wij hadden in de vijfde klas eerst meester v.d. Wal. Toen hadden we meester Daggers en die is ook weggegaan. En nu hebben we meester Koopman. Meester v.d. Wal is weggegaan omdat hij voor de hoofdakte leren gaat. En meester Daggers ging altijd naar vreemde landen. Meester Koopmans vind ik een aardige meester. Bij meester Daggers kregen we haast nooit rekenen. Misschien één keer in de week. Maar bij meester Koopmans krijgen we nu heel vaak rekenen. (Lyts Bigjin, skoalle De Feart, Jobbeyea) --- Vrij en toen was de hond maandag weg en toen was de hond helemal in hatem en toen kaden we zeven uur weer. ik weet wel wat juf budoelt. het was van de voluksteling en toen was ik mee de hond even weg en toen hep ik juffrouw ge zien. en toen moest de hond in de huis en toen moest ik straaf op bed en hij heet pukikie en het is spinser. en toen was het negen uur. doen moest ik op bed en doen die smorges ging ik van bed en doen was de hond weg. (Us Oaljekoeje, 0.1.5. Bolsward) --- Toen hield vader haar stokvis voor de neus De stokvis uit de schoolkrant geklapt Vader had vrijdag een stokvis meegenomen want dat vindt hij lekker. Mijn Moeder zat onder de droogkap en zij had nog nooit een stokvis gezien toen hield Vader haar zomaar een stokvis voor de neus. Ze schrok haar half dood, omdat ze dacht dat het een geitepoot was. Moeder zou de stokvis woensdag koken. Zaterdag zat er al een plastic zak om om de stank. Woensdag was het dan zo ver, Moeder moest Beppe bellen om te vragen hoe ze de stokvis koken moest. Ik moest even het kussen dat op ouderavond had gelegen naar huis toe brengen (in speelkwartier), en toen ik in de keuken kwam waar Moeder aan het stokvis koken was, vond ik het wel een beetje een stank maar ik dacht het zal we lekker zijn. En ik ging maar weer naar de school. En toen we eten moesten schepte ik een hele boel op, maar toen ik wat op had, vond ik het niet zolekker meer. En moeder ook niet want die had het met een lik mosterd doorgekregen Klaas vond het afschuwelijk. Maar Vader vond het heerlijk en die heeft de hele stokvis alleen opgegeten, want Moeder heeft vlug een blik appelmoes opengemaakt en we hebben toen nog wel lekker gegeten. (Spuonnefjür, i.l. skoalle Winsum) --- Klei Handbeschilderd Workumer en Delfts aardewerk volgens Makkumer majolica -techniek, zo omschrijft hij zijn business. Achter zijn historisch huis (het staat op de monumentenlijst en wordt in de komende jaren gerestaureerd) in het centrum van Workum, heeft hij op de zolder van het koetshuis het atelier ingericht, waar het aardewerk wordt geschilderd. De grondstof wordt uit het buitenland aangevoerd. De buitenlandse klei bakt wit uit in tegenstelling tot de Friese, die na het bakken geel of rood wordt. Friese klei is wel geschikt voor het bruine en sober versierde Workumeraardewerk, waarvan Sikke Doting de productie te zijner tijd ook ter hand hoopt te nemen. Hij heeft dan echter een draaier nodig, want de Friese klei laat zich niet gieten. Draaiers zijn schaars en Sikke Doting denkt erover eens in Spanje uit te kijken naar een goede draaier. Daar wordt nog veel aardewerk gemaakt en moet wel iemand gevonden kunnen worden, die zijn vak in Workum wil uitoefenen. Het is als hobby begonnen, die fabricage van Makkumer en Delfts aardewerk, maar het is nu al het belangrijkste onderdeel. De vraag stijgt nog steeds en na de beurzen van Frankfort en Utrecht heeft Sikke Doting afnemers verworven in Canada, de V.S., West- Duitsland en op de Nederlandse Antillen. Het is de bedoeling, dat binnenkort in de ruim bemeten tuin achter de woning een loods wordt gebouwd, waar de zaken fiks zullen worden aangepakt. --- Burgemeester Op een middag gingen we met zijn drieën naar de burgemeester. Voordat hij hier burgemeester werd, is hij dat geweest in West Dongeradeel. De koningin heeft hem hier benoemd. Dat doet de koningin trouwens altijd. Als je burgemeester wil worden, hoef je eigelijk geen speciale opleiding te hebben. Het is natuurlijk wel prettig als je middelbare school hebt gehad, maar belangrijk is, dat je met mensen om kunt gaan. De burgemeester vindt zijn beroep prachtig, hoewel hij eigenlijk veel vergaderingen heeft (ook 's avonds). De burgemeester moet voor vergaderingen naar Leeuwarden. Hij probeert zo veel mogelijk op het gemeentehuis te zijn, maar dat lukt niet altijd. Met de burgemeester werken samen: de gemeente-secretaris, afdeling financiën en ambtenaren, afdeling algemene zaken en ambtenaren, afdeling sociale dienst en ambtenaren en zo nog veel meer, maar dit zijn de belangrijksten. De burgemeester vindt Kollumerland erg mooi; het is een prachtige gemeente met veel variatie, hier weer eens water, daar weer vlak; een aardige bevolking en een mooi landschap. (De Kattebel, o.ljt. Kollum). --- Collectie Met de verkoop van het Indiase spul — zilverwerk, maar ook messen, zwaarden, mandjes, wandversiering, houtsnijwerk enz. — gaat hij ondertussen rustig door. In de showroom toont hij zn collectie. Er staan ook artikelen uit andere Oosterse landen: steendrukken van Forrruosa, houtsnijwerk uit China en Tibet en zelfs „Saksisch" porcelein, made inHongkong, maar van echt Saksisch porselein bijna niet te onderscheiden. Sikke Doting is een veelzijdig man. Vandaar dat hij ook experimenteert met estrikken en wandtegels, al zal hij aan het maken van die veel gevraagde artikelen waarschijnlijk nooit beginnen. En in de vrije wen schrijft hij aan zijn verhalenboek, shortstories in het Fries. Het wordt een co-productie, want Sinte Wilman, de vermaarde prediker uit Tjerkgaast. werkt er ook aan mee Er is een tijd geweest, dat ze iedere week bijeen kwamen teneinde de literaire bezigheden te bespreken. De laatste tijd komt het er niet meer van wegens drukk-- werkzaamheden op anc'ert terreinen. We maken het wel af, verzekert Sikke. Maar eerst moet de nieuwe aardewerkfabriek even op poten worden sazet. " ---