Langs onze oude Friese kerken (12) Anjum: grote kerk met „gereduceerd westwerk" Sacramentsmis en „hounegat" bleven bewaard „De grootste en uit architectonisch oogpnnt belangwekkendste kerk van Oostdongeradeel zou bij een restauratie, waarbij de gotische steunbeerserie hersteld werd en het euvel van verzakking op grondige wijze verholpen werd, aanzienlijk winnen en de van ouds leidende plaats van Anjum in dit gebied opnieuw kunnen innemen. Het interieur is ruim genoeg voor grotere bijeenkomsten waarin het grote orgel en de zeventiende eeuwse banken en preekstoel de hun toekomende rol zouden kunnen spelen. Ook het z.g. sacramentshuisje dat nog vrij gaaf in het koor aanwezig is, behoort in Nederland tot de zeldzaamheden. De rijke versiering van het booggewelf boven de eigenlijke kastruimte wijst op een hoog cultureel peil in deze plaats in de vijftiende e,euw". Deze van lof een waardering voor het kerkgebouw van Anjum getuigende woorden schreef Henna M. van den Berg al weer een aantal jaren geleden (1964) dn het speciale nummer van „It Beaken": Dongeradeel byda aestersida der Pasen, waarin een beschrijving van haar hand van de kerken van Oostdongeradeel is opgenomen. Toch zal het aantal „culturele toeristen", die het gebouw wel eens van binnen hebben bekeken, niet zo groot zijn, ook al kan men de sleutel van de kleine deur( in het voormalige koor, noordzijde) zonder kosten even vragen bij de naastgelegen pastorie. De kerk van Anjum bezit namelijk geen opvallend interieur, al mag de preekstoel van rond 1700 er zijn, hangen er langs de wanden vier gesneden psalmborden met het jaartal 1745, staan er vier banken in (twee overhuift!, twee open, waarvan de noordelijke niet de in lofwerk gevatte wapens van I. v. Eizenga en J. Sinia) en trekt aan de westzijde een groot orgel — welgelukt werkstuk van de Leeuwarder orgelbouwers Van Dam en Zonen, uit 1875 — de blik. Maar de herebanken en de andere banken zijn allemaal, zij het keurig, geschilderd. De edkr_houten preekstoel is geplaatst in het midden van een houten wand, die het koor van het schip scheidt ln het koor is (als zeldzaamheid) het in gotische trant versierde voorreformatorische sacramentshuisje bewaard gebleven. Het deurtje ontbreekt. In Anjum staat de toren niet vóór, maar in de kerk, aan de westzijde. --- SACRAMENT In dat koor nu bevindt zich het hierboven al genoemde sacramentshuisje. Het is een nis in de muur met een versiering in gothische stijl en onder het witsel komen' hier en daar de rode bakstenen bloot (de versiering zal wel van natuursteen zijn). Een zeldzaamheid noemde Henna van den Berg dit onderdeel en is het ook. Zoals de naam aangeeft werd hierin eenmaal het sacrament opgeborgen. De oudste fase van deze gewijde „bergplaats" was een eenvoudige nis in de noordzijde van het koor met een ijzeren deurtje er voor. Zon nis is nog aanwezig in Bozum. De tweede fase was die van een versierde nis zoals dus in Anjum, waar echter het deurtje inmiddels helaas verdwenen is. De derde fase betreft de plaatsing van een vaak rijk versierde torenachtig „huisje", zoals er bijvoorbeeld in Oostfriesland (Jeverland) nog enkele bewaard zijn gebleven. En de slotontwikkeling betekende de plaatsing van het sacrament in een tabernakel op het altaar. Dit gebeurde nog vóór de reformatie, zodat het niet te verwonderen valt, dat het aantal bewaard gebleven sacramentsnissen en „huisjes" niet groot is. Een reden te meer om dat in Anjum eens goed te bekijken. Wij moeten de hele kerk — en die is lang! — door om een tweede bijzonderheid te ontdekken, namelijk de toren. Aan de buitenkant is al te zien, dat deze niet vóór de kerk is geplaatst, maar daar binnen is opgetrokken en dan niet in de vorm van de bekende dakruiter (torentje in de kerkkap ongebouwd). Nee, deze toren loopt tot onderen door en hij is tot ongeveer aan de nok van de kerk in romaanse stijl opgetrokken. Het bovenste gedeelte is gotisch en bezit onder de spits een levendig fries van korfboogjes. Dit deel is van kloostermoppen gemetseld, de rest van de oudere tufsteen, die wij ook terugvinden in de noordmuur van de kerk en wel in de westelijke helft. Wie de moeite neemt zich van de kerk uit in deze toren te begeven — als er geen begeleiding is is het wel even zoeken en tasten naar knopjes voor het licht, maar ze zijn er gelukkig — zal iets merkwaardigs ontdekken. --- „HOUNEGAT" Op de begane grond blijkt de toren drie rondbodig gesloten doorgangen te vertonen: een naar het schip en een aan beide zijden, dus naar „buiten" de toren. Oorspronkelijk moeten deze ruimten alle drie ook naar het schip geopend zijn geweest, wat eveneens geldt voor de ruimten op de verdieping, die men langs een karakteristieke vroeg-zeventiende eeuwse trap bereikt. Het geheel vormde eenmaal een driedelige galerij, waarbij het de vraag is, of het gedeelte op de begane grond ooit een functie bij de eredienst heeft gehad. In elk geval kwam men na 1580 op de lumineuze gedachte de noordelijke ~buitentorenruimte" als cachot te gebruiken. Op menig Fries dorp leeft nog de herinnering aan het beruchte „hounegat", maar ln Anjum is deze primitieve cel niet alleen nog geheel aanwezig, maar zit de oorspronkelijke, zeker drie en een halve eeuw oude met ijzer beslagen zware deur (waarin een getralied minuscuul venstertje) er nog voor: een bezienwaardigheid, die wij alleen in de Voorlopige monumentenlijst in het voorbijgaan vermeld vonden. Als men even het electrisch licht uitdraait, waardoor in de middenruimte alleen het daglicht door een venstertje binnenvalt, ontstaat er een schemering, die de ongelukkige bewoner van de ■ cel weinig soelaas zal hebben verschaft... --- „WESTWERK" De gedachten van de bezoekers nemen een hogere vlucht als zij zich verdiepen in de liturgische functie van de open galerij in de tijd toen de Anjumers nog Sint Michael (de kerkpatroon) in dit godshuis vereerden. Bij een situatie als hier spreken deskundigen namelijk van torenkapellen of gereduceerde westerblokken. Zij komen niet alleen (schaars) in het Noorden en langs de IJssel, maar ook langs de Rijn (en daar veelvuldiger) voor en vormen een late en zeer vereenvoudigde vorm van de grote westwerken, die werden aangebracht in de machtige abdijkerken van Corvey (Duitsland) en St. Riquier (Frankrijk), waar deze traditie al in de tijd van Karel de Grote ontstond. Zij verbreidde zich weldra sterk en meer dan één Friese kerk heeft zon gereduceerd westwerk bezeten. Wij denken aan Hijum, Foudgum en Wierurn, waarvan Henna van den Berg veronderstelt, dat zij gebouwd zijn naar het voorbeeld van de elfde tot twaalfde eeuwse kerk van Anjum. Dr. Regn. Steensma lichtte ons welwillend toe, dat in de Stille Week (tussen graflegging en opstanding, dus van Witte Donderdag tot Paaszondag) in de kerk het hoofdaltaar als regel niet gebruikt werd en de dienst verplaatst werd naar een kapel aan de westzijde. Was er geen torenkapel, dan paste men een andere oplossing toe. In Anjum nu heeft vóór de hervorming een Sint Michael-altaar gekend in de middenruimte van de hier besproken galerij. Er kan nog aan worden toegevoegd, dat in de middeleeuwse geloofswereld Sint Michael een belangrijke plaats innam bij de Wederopstanding en het Laatste Oordeel. De opmerkzame beschouwer zal buiten constateren, dat de toren niet in het midden van de westgevel staat. Dat klopt want de tufstenen kerk waartoe de torenpartij behoord heeft, is smaller geweest dan de tegenwoordige, die grotendeels gotisch is. Bij de uitbreiding in laatstgenoemde stijlperiode, toen het koor moest aansluiten bij een verbreed en verhoogd schip, zijn steunberen toegepast en wel rondom. Zijn ze aan de zuidzijde later weer afgebroken, aan de noordzijde zijn ze, weinig fraai, met vele lagen metselwerk van kleine baksteen verzwaard om verzakkingen tegen te gaan. Het ziet er daardoor allemaal wel erg „bolwerkachtig" uit, maar eigenlijk moeten wij ons de oorspronkelijke situatie minder robuust voorstellen. Wat niet wegneemt, dat de kerk van Anjum voor de „fijnproevers" eigenlijk een „must" is. Men moet dan niet te lang wachten, want er bestaan plannen voor de restauratie (gelukkig!) van de interessante toren(partij). --- fries mozaiek Peuter-parkeerplaats Handleiding voor gesprekken met de pommeranten MEJ. DRS A. Feitsma, een bekend dwarsligster in de Friese beweging verschaft in een artikeltje in de Stiennen Man een handleiding voor het gesprek met Friese voormannen. Want ook al spreken beide partijen Fries, zo schrijft zij, er is toch een taai-barrière en het is erg moeilijk om daar doorheen te breken. Zij vertaalt de meest gebruikte argumenten als volgt: Hy is fiersto recalcitrant __ hy hat hyltyd wer krityk dêr't ik gjin wjerwurd op ha. Hy is altyd sa skerp __ hy hat oare opfettingen as wy, wol net ynsjen dat wy gelyk ha, en brükt boppedat net de wenstige beleefdheitsformules as er syn miening seit. Hy is in trochdriuwer = hij hat oare idéën as wy, en bisiket dy to forwêzentlïkjen. Der is mei him net to wurkjen = as hij derby is, wurdt it in hiele toer om myn eigen sm troch to setten. Hy is lêstich, en oaren ha dat ek al tsjin my sein __ tfc wit it sels net by ünderfining, mar as dy oaren it sa sizze, dan sil er wol lêstich wêze. Hy docht ófbrek oan de ienriedigens = hy is it net mei üs iens en dat seit er ek noch iepentlik... Hy forbrekt de solidariteit = hy akseptearret de fryske propaganda-slogans net, en wol oan op in heger nivo fan wurk en diskusje as goed is foar Fryslan (= foar üs). Dat is yn it bilang fan de fryske saek is op san manier kinne wy it beste de eigen doelstellingen bifoarderje. Dat is hiel hwat oars = it „Kaltstellen" fan outsiders is, moreel sjoen, fansels sa slim lang net als polemyk dy't autoriteiten op it sear komt. Jo moatte it net sa swart-wyt sjen .- Jo moatte de yntriges fan lju fan kwizekwansje ünder alle omstannichheden opfetsje as earlik spul. Wy ha bisocht to bemiddeljen ■__ wy ha bisocht om oan üs yntriges in uterlike rjochtfeardiging to jaen. Dat wie mar in ynsidint = wy ha him op net san moaije manier dwars sitten, mar dat nimme wy him net mear kwea óf. * Ook de kleuterschool heeft zo zn parkeerproblemen. De tijd dat het jonge goed aan moeders hand naar de juf werd gebracht is voorbij. Het volkje komt nu per autoped of fiets. In De Knipe hebben ze het keurig opgelost, zoals uit deze foto blijkt. --- Gurbe Amorus ONZE Gurbe is vernoemd, al is het dan ook op hondse wijze. Mevrouw Van der Veen-van der Liefde uit Wolvega, bekend fokster van schapendoezen, geeft met blijdschap kennis van de geboorte van vijf jongen vier teven die de namen Gloria, Gerda, Gonda en Geke hebben gekregen met allemaal als tweede naam Amorus, en een reu en dat is dan Gurbe Amorus. Amorus is de naam van de kennel en het is is kynologische kringen gewoonte, dat zulks er bij komt. Vader is Iram van de Warwinckel en moeder heet Aukje Amorus. Voor leken: schapendoezen zyn honden van een oud-hollands ras dat erg in de belangstelling staat. --- Skoalreiske En du gongen wy nei de bwarterstün. Dü gong ik fon de glydersbaan ó. En dü sei Ineke: dit is wot fon mij. En dü sei Ineke: Geke giest mei mij op de wipwap. Ja, sei ik. En dü sei Ineke: wij matte f wort. En dü gongen wij nei it swimbad. En Ineke sei: ik spring der mei de klean yn. En dü sei ik: don matst it ek dwaan. Ja, sei Ineke. En dü sei Ineke: nee jer. En dü wiene wij der. En dü dwarde Ineke net. En dü sei ik: it wetter is net kód. En dü sei Frits: do meist der wol yn gean. Wêrom?, sei ik. En dü gongen wij nei de auto ta. En dü gongen wij wer nei in bwarterstün. En dü gong ik fon de glydersbaan ó. En dü gong ik nei de dieretün. En dr wie vn aap. En vn pauw. En nog folie mear bisten. En nog vn woskbear. (De Krielhin, i.l. skoalle Ried) --- Bruiloft Donderdag toen zijn wij om half vier naar Ylst gegaan. Want ik heb een tante en een oom, die zondag 16 mei 25 jaar getrouwd waren. Het zilveren bruidspaar. Toen kregen we ook een roos. Toen zijn we half 12 op bed gekomen. Er waren ook muzikanten, twee speelden accordeon en één trommel. We kregen ook papieren, waar versjes op stonden. Toen kwam er een toneelstukje. Een van de muzikanten was verkleed als een boer. Hij vroeg of er een meisje wilde komen. Daarna gingen Liskje en Klaaske en een nichtje Betty en ik op het toneel. Toen gingen we zingen: „Moarn sille wy de hjouwer slaen". Toen mochten wij papieren uitdelen. En toen we het vers uit hadden, deden we de polonaise. Dat is een lied en dan gaan ze achterelkaar aan de zaal door en op de stoep. Toen we telkens zongen van het briefje, toen zong Anneke boven alles uit van tra, la-la. Eén keer heeft de man die op het toneel stond, gezegd: „Dat iamke fan twa jier song moai." ('t Skippers-pypke, i.l. skoalle, Koarnjum-Jelsum) --- Toen zag ik bij de jonge proters en kreeg ik een verstoepte hand Praters uit de schoolkrant geklapt Ik zou op dak en toen zag ik onder een pan. En toen ging ik naar de andere kant. En toen zag ik bij de jonge proters. En toen zou ik naar het andere nest en toen ging de lader naar beneden en daar lag ik en toen had ik een paar dagen later een verstoepte hand. Ik kon nift mee de seeri van het korfbal en toen heb ik het opgezegt. Wij zijn bij bebbe geweest. Ik ben met arme naar het kanaal geweest daar was loewe ook en toen schreeuwde hij een dikke blij maar die was nog maar klein en die jongen op de andere kant vlak Dij ons die vong allemaal snotterpauzen. maar wij konden geen visje vangen, en die ene jongen zat met zieke wormen te vissen en toen hij een keer beet kreeg haalde hij veel te laat op en hij had ook vaak de haak door. Toen mijn vader kwam vong ik er nog 4 en toen zijn we weer naar bebbe gegaan. (Lyts Bigjin, skoalle De Feart, Jubbega) --- Terhorne en de hengelaars „Ik ben zelf ook 'n Groninger, maar wat ze hier doen..." ER KWAM dode vis vanuit de Home de Zandsloot in Terhorne binnendrijven, eerst enkele tientallen vissen in alle maten, daarna nog een paar keer zon portie. Is het water vergiftigd? vroegen ze zich in de jachthaven af« Toen kwam er een plasticzak aandrijven, gevuld met zeker dertig kilo dode vis en darna nog één. Het was wel duidelijk, dat de oorzaak ergens andennoest worden gezocht. Richard R. van Kempen heeft er in Brio, het maandblad van Terhorne, een stukje over geschreven. Die vis, zo deelt hij mee, is gevangen door z.g. sportvissers. Na afloop van hun wedstrijd kieperen ze vele kilo's vis in het water. Soms nemen ze niet eens de moeite de plasticzak, waarin de vis tot ma de meting bewaard wordt, leeg te schudden. Ze gooien de vangst met zak en al in het nat. In sloten tref je ook vaak zakken vis aan. Moet dit nu zo. vraagt hij zich af. Deze mensen verspelen alle sympathie, 's Nachts komen ze, lopen over andermans eigendommen, vertrappen bloemen en planten bij het zoeken naar wormven, maken de toeristen die in hun boten liggen te slapen wakker en gedragen zich aan de waterkant eng luidruchtig. Het resußaiaft ia, dat overal bordjes met „Verboden voor sportvissers'' verschijnen. Ook de hengelaars die zich fatsoenfli.jk gedragen, worden er dus <_• dupe van. --- Groningers Het is geen nieuw probleem. Er wordt sandis jaar en dag gekiaatgd over het gedrag van bepaalde groepen, sportvissers. Met die bepaaiLde groepen worden vooral — vooruit het moet maar weer eens gezegd worden — de Groningers bedoeld. Richard van Kempen: „Ik ben zelf een Groninger, maar wat die lui hier uitspoken..." De Groningers hebben weinig viswater en dus komen ac waar Friesland. Nachts rukken ze in autobussen uit en om twee, drie uur vind je ac al aan de Friese waterkant. Als ze in groepen uit hengelen gaan hebben ze de nare gewoonte wedstrijden te houden. Het aantal gevangen vissen teüit en de totale lengte van dat aantel ook. Het gevolg is, dat de vissen bewaard worden tot na de meting. Het gaat meestal om witvia, eetvoor de consumptie zo goed als waardeloze vis. Daarom wordt de vangst meestal in het water teruggegooid. Op zich zelf is dait voor de niet-hengelaar al een ergerniswekkend gedoe. Voor de ware hengelsportliefhebber trouwens ook. Als hij meedoet aan eea wedstrijd, wordt elke via, die een kana maakt op een prijs voor het zwaarste exemplaar meteen gemeten en gewogen en daarna bewaard voor thuis of teruggezet. Een fatsoenlijke hengelaar ia trouwens een bescheiden mens. Hij zoekt een rustig plekje en bezorgt anderen zo weinig mogelijk overlast. --- Verboden Natuurlijk komen er ook uit Groningen ieder weekend talloze hengelaars naar Friesland, die de regels van het spel kennen, maar die goede hengelaars moeten het dan inderdaad met de kwade broeders in Petrus ontgelden. In veel Friese dorpen aan de waterkant ziet men de Groningers niet graag meer komen. Sommige café's zijn voor hen gesloten en in Woudsend heeft iemand een paar jaar geleden zelfs het plan gehad op zijn grond bordjes aan te brengen met de tekst „Verboden voor Groningers". Twiee jaar geleden is er ook in Akkrum hevige ontetemming geweest over het gedrag van de Groninger horden. De hengelsportvereniging Groningen heeft zich dat toen aangetrokken en in Akkrum een feestje voor de jeugd georganiseerd. Dat gebaar is erg gewaardeerd en sindsdien wordt in Akkrum onderscheid gemaakt tussen Groningers en Groningers. In Tei-horne, zo verzekert Rdcbard Van Kempeni, gaan ze voortaan de hengelaars in de gaten houden en op deze manier proberen een paar boosdoeners te pakken. Als het dan lukt deze knapen voor de een of ander* overtreding veroordeeld te krijgen, dan zal dat de anderen misschien tot inkeer brengen. ---