Prins Bernhard in boek over slag om Arnhem: „Mijn land kan zich zo'n succes niet nog eens permitteren" Ryan sprak met 600 mensen en werkte 7 jaar aan boek (Van onze correspondent) LONDEN — Ais het in september 30 jaar geleden is dat de slag om Arnhem gestreden werd, verschijnt het grondigste boek dat tot nu toe over de Moedige debacle geschreven werd. De vroegere oorlogscorrespondent Conelius Ryan publiceert dan „Een brug te ver" (Hash Hamilton, Londen). Ryan verwierf faam o.a. met zijn „De langste dag", een minuut-totminuut-verslag van de eerste invasiedag. Nu zegt Ryan: „De slag om Arnhem eiste meer mensenlevens dan deze eerste 24 uur voor de kusten van Normandië". Hij werkte zeven jaar aan het Arnhem-boek en hij noemt het „de eerste volledige versie vanuit het standpunt van alle betrokkenen". Hij kan gelijk hebben. De Arnhem-literatuur bestaat grotendeels uit de memoires van de hoofdrolspelers, Vooral van de geallieerde kant, en alle min of meer in zelfverdedigende stijl. Ryan paste zijn oude formule toe, en hij sprak met alle partijen. Van 600 interviews werd de tekst van 400 interviews direct in het boek verwerkt. Daaronder zijn heel wat Nederlanders, uit de burgerbevolking en de toenmalige „ondergrondse". Onder hen treffen we niet alleen Piet Kruyff, maar ook prins Bernhard aan die zijn oorlogsdagboeken (in miniscuul handschrift zeer zorgvuldig geschreven) aan Ryan ter inzage gaf. De voor de lezer aantrekkelijke en voor de historicus nuttige formule van het directe interview begint voorzover het de tweede wereldoorlog betreft, zijn kracht te verliezen. Ryan vertelt dat „de sporen uitgewist beginnen te raken". Het merendeel van de overlevenden heeft zich — dertig jaar later — in de rijen van de doden van toen geschaard. De geestelijke vader van de operatie „Market-garden" was de toen al legendarische Britse generaal Montgomery, die de steun voor het plan had gekregen van de geallieerde opperbevelhebber, de Amerikaanse generaal — en latere president — Eisenhower. Na de geallieerde landingen in Normandië op 6 juni 1944 en de razendsnelle opmars door Frankrijk en België, was er begin september aan de noordflank van het invasieleger een zekere stilstand ingetreden. Antwerpen was veroverd, maar de Scheldemonding was nog in Duitse handen. De haven bleef onbruikbaar. KONINGIN WILHELMINA . . . gramschap . . . VELDMAARSCHALK MONTGOMERY . . . psychopaat? . . . --- „Verbrand ze" Prins Bernthard kreeg het ook nog met zijn schoonmoeder, koningin VVilhelmina. ,aan de stok. In de eerste opwinding over een mogelijke snelle bevrijding van Nederland had de prins zün schoonmoeder gezegd dat er nu ook wel gauw enkele van haar landgoederen bevrijd zouden zijn. De koningin riep daarop vol gramschap uit: „Verbrand ze allemaal!" Op de verbouwereerde vraag van de prins waarom dat dan wel moest, antwoordde de koningin: „Ik wil nooit meer een voet zetten op de plaatsen waar de Duitsers in mijn stoelen en in mijn kamer hebben gezeten!" De opzienbarende onthullingen in Ryans boek hebben echter betrekking op relaties tussen generaal Eisenmower en veldmaarschalk Montgomery. Eisenhower barstte tenslotte in een (op de band opgenomen) gesprek met Ryan over de recalcitrante Brit los en liet Ryan beloven deze dingen niet voor zijn dood te publiceren. Eisenhower noemt in dit gesprek de held aller Britten ronduit een „psychopaat". Hij vervolgde letterlijk: „Het kan me niet schelen als hij de historie ingaat als de grote soldaat van de wereld, en dat is hij niet, maar als het dan moet kan het mij ook niet schelen. Hij werd zo verdomde persoonlijk dat hij er voor zorgde dat de Amerikanen en ik persoonlijk geen enkele lof kregen alsof we niets met de oorlog te maken hadden, zodat ik op een gegeven ogenblik opgehouden heb met hem overleg te plegen. Ik had er geen zin in om te praten met een man die eenvoudig de waarheid niet kon zeggen". (Na het bekend worden van deze gesprekken in een voordruk van „Een brug te ver" gaf de broer van de veldmaarschalk, kolonel Brian Montgomery, de meeste van de beschuldigingen toe. Brian schreef zelf een boek over zijn broer, die nu op zijn 81ste niet meer aanspreekbaar is). De bevrijding van Arnhem liet nog tot april '45 op zich wachten. De eerste brug over de Rijn die dan toch overschreden werd was die bij Remagen in Duitsland. Het was toen 7 maart 1945. --- Koel na onweer Eerst dicht tegen middernacht verdwenen de laatste onweersrestanten en daarmee ook de warme lucht, via de Gronings-Duitse grens uit ons land. Van 's morgens zes uur (Zeeland) tot 's nachts twaalf uur (Duitse grens) heeft het onweersfront nodig gehad om ons land te passeren. Op de meeste plaatsen is 2 tot 6 millimeter regen gevallen, in kleine gebieden ook stortbuien met hagel. De Bilt kreeg 27, Twente 12, Munster 10 millimeter regen. Groningen met 28 graden haalde gistermiddag de hoogste temperatuur. Vanmorgen brak de zon al weer door, al was het merkbaar frisser geworden. Een rug van hogedruk die vanmorgen Zuidwest-Emgeland bereikte (luchtdruk 765 millimeter) zal bij ons de barometer ook weer doen stijgen. Vandaag op enkele plaatsen nog een bui, morgen overwegend droog met meer zon. De stroming zal voorlopig zuid tot west blijven. De temperatuur gaat geleidelijk weer boven de 20 graden stijgen. Hoog op de lijst van het mooiste zomerweer blijft geheel Scandinavië staan. Rond de Poolcirkel om zeven uur vanmorgen al weer temperaturen rond 25 graden, overdag 27 tot 30 graden. Waarnemingen Gorredük vanmorgen acht uur: barometerstand 1010 millibar (758 millimeter), tendens stationair. Temperatuurmaximum 25 gr. (26), minimumtemperauur 13 gr. (14). Neerslag: 2 millimeter. Wind: zuidwest 2 Beaufort. Weer: zonnige perioden. Ballum: maximumtemperatuur 24,5 gr., minimumtemperatuur 13 gr. Weer: half bewolkt. Wind: WNW 3 4 Beaufort. Neerslag: 0,2 millimeter. Onweer boven 't Wad. Koudum: maximumtemperatuur 24,8 gr., minimumtemperatuur 9 gr. Wind: veranderlijk 2 a 4 Beaufort. Weer: eerst nevelig en zonnig, later zwaar bewolkt, onweer op afstand en 's avonds regen. Gemiddelde vochtigheid gisteren overdag 77 procent. Neerslag: 3,5 millimeter. --- OTTAWA — Ministers van de Navo-landen zijn bijeengekomen in Ottawa (Canada). In de tuin van zijn ambtswoning bood de Canadese premier Truae ministers een drankje aan. Mevrouw Margaret Trudeau begeleidt hier de Navo-secretaris-generaal mr. Joseph Luns. --- Gestorven bij bezoek aan strip-danseres Na dood Franse kardinaal episcopaat in verlegenheid (Van onze correspondent) PARIJS — Door middel van een uitvoerig communiqué waarin helemaal niets wordt opgehelderd, heeft het Franse episcopaat zondag eindelijk gereageerd op de onthullingen die het satirische weekblad Le Canard Enchainé in zün twee laatste nummers deed met betrekking tot de dood van de bekende kardinaal Jean Danielou. Deze kerkvorst, die ook nog lid van de Academie Francaise was, had zich in de laatste jaren van zijn leven onderscheiden door de felheid waarmee hij de nieuwere denkbeelden in de rooms-katholieke kerk bestreed. Over de omstandigheden waaronder de kardinaal gestorven is, gaven de diverse Franse kranten echter afwijkende lezingen. Volgens Figaro was de kerkvorst, die tot de vaste medewerkers van die krant behoorde, op straat door een beroerte getroffen, terwijl een ander eveneens rechtszinnig dagblad verzekerde dat hij bij ongenoemde vrienden de laatste adem had uitgeblazen. De spitse speurneuzen van Le Canard wisten echter tenslotte het naadje van de kous te ontdekken via een politierapport dat vaststelde dat de hoge prelaat het tijdelijke met het eeuwige gewisseld had in het kamertje van een strip-danseres in Montmartre. Volgens een communiqué van het Franse episcopaat trachtte kardinaal Danielou zijn herderlijke zorgen altijd tot alle kringen van de samenleving uit te breiden en dat was natuurlijk een streven waarvoor alleen maar bijzondere eerbied past. Doch waarom dan die plaats waar hij afscheid van dit tranendal genomen heeft, aanvankelijk te verzwijgen? De Italiaanse kardinaal Garrone, die na de dood van zijn Franse collega in Rome een mis ter ere van Danielou's zielerust opdroeg, sprak in elk geval een duidelijker taal dan het Franse opiscopaat. Want hij smeekte, Gods vergiffenis af voor de schaduwen en de zwakheden waaraan het menselijke bestaan helaas niet altijd weet te ontkomen". --- Vijf miljoen guldens voor Indo-China DEN HAAG — Via particuliere organisaties heeft de minister voor Ontwikkelingssamenwerking drs. J. P. Pronk vijf miljoen gulden beschikbaar gesteld voor Indo-China. Dit heeft het ministerie van buitenlandse zaken gistermiddag meegedeeld. Eén miljoen van het beschikbaar gestelde bedrag was al eerder ter beschikking gesteld voor het Medisch comité Vietnam voor het ziekenhuis project Bien Vinh Halan, Een miljoen gulden komt via het Rode Kruis ten goede aan de noodlijdende bevolking van geheel Indo-China. Via de Nederlandse particuliere medefinancieringsorganisatie Cebemo, Icco en Novib die zich bezighouden met ontwikkelingssamenwerking wordt tweeëneenhalf miljoen gulden beschikbaar gesteld voor een aantal hulpprojecten. --- OVERZICHT VAN HET WEER Onze weerkundige medewerker meldt: verwachting voor het Noorden, geldig tot woensdagavond: plaatselijk nog een bui. Morgen droog met meer zon. Matige zuidwestenwind. lets warmer. Overdag 20 tot 22 graden. Strandverwachting Waddeneilanden voor woensdag: wisselend bewolkt, geleidelijk meer zon. Matige westenwind. Overdag 18 a 20 graden, zeewater 14 graden. Speciaal aanbevolen badrijden Ameland (Nes, Buren) voor morgen: bewaakt strand 8 tot 9 en 17 tot 18 uur, onbewaakt strand 17 tot 20 uur. Verdere vooruitzichten: geleidelijk weer enige stijging van temperatuur. --- Zon en maan 18 juni zon op 4.19 onder 21.03 maan op 2.35 onder 19.24 --- Hoog water Hoog water Harlingen, juni 17 7.03—19.29 18 8.16—20.36 19 9.17—21.34 20 10.12—22.31 Terschelling (haven) 24 min. vroeger; Vlieland (haven) 58 min. vroeger; Ameland (Nes) 25 min. later; Schiermonnikoog (west) 43 min. later; Lauwersoog 21 min. later. --- euroweer Overzicht van het weer en de temperatuur in Europa volgens het KNMI-rapport. In de eerste kolom de maximum-temperatuur van gisteren; in de laatste kolom de neerslag van het afgelopen etmaal. Aberdeen motregen 14 C 5 Athene licht bew. 30 C 0 Barcelona onbewolkt 25 C 1 Berlijn zwaar bew. 26 C 0 Bordeaux zwaar bew. 21 C 0 Brussel geheel bew. 22 C 9 Frankfort regenbui 27 C 7 Genève regenbui 22 C 15 Helsinki onbewolkt 22 C 0 Innsbruck regen 22 C 3 Kopenhagen onbewolkt 23 C 0 Lissabon onbewolkt 25 C 0 Locarno geheel bew. 27 C 5 Londen licht bew. 22 C 0.6 Luxemburg zwaar bew. — Madrid onbewolkt 27 C 4 Malaga zwaar bew. 32 C 0 Mallorca licht bew. 25 C 0 München regen 23 C 0.4 Nice half bew. 22 C 0 Oslo licht bew. 28 C 0 Parijs licht bew. 21 C 0 Rome zwaar bew. 25 C 0 Split onbewolkt 27 C 0 Stockholm onbewolkt 22 C 0 Wenen onbewolkt 21 C 0 Zürich regen 24 C 3 --- boeken Om niet te vergeten of los te laten ROB NIEUWENHUYS „Het laat je niet los" en „Om nooit te vergeten", Nederlandse letterkunde over Indonesië van 1935 tot heden. Uitgave E. M. Querido's Uitgeverij BV, Amsterdam, in de Salamanderreeks. Ing. 190 resp. 176 blz. Prijs per deeltje f 4,25. ir, 1960 stelde Rob Nieuwenhuys een u,^Hel samen uit de Indisch-Neder- Wse letterkunde van na 1935. De titel j orvin was „Bij het scheiden van de ,-kt" Dit boekje, dat al geruime tijd "ïifverkocht is, wordt nu vervangen ÏSl- twee deeltjes, die tezamen ongeil de dubbele omvang hebben van Vo;f het scheiden van de markt". In een ;;snrvroord zegt Nieuwenhuys dat hij i»t heeft kunnen volstaan met een "tbreiding en een aanvulling Hij is Lihpel opnieuw begonnen, al is hij êj£r dan eens op zijn eerste keuze twuggevallen. In het. eerste deeltje hracM hij verhalen bijeen,, die uiting «Jrf-n aan een tropische nostalgie en Saan gaf hij de tftel „Het laat je niet mc" Het tweede deeltje gaat over de ia oorlogse tijd, om revolutie, geweld "„" gressie en draagt de titel „Om nooit ti vergeten". Beide bloemlezingen kunnen worden gezien als een soort vervolg en toelichting op zijn „Oost-Indi- She Spiegel', waarin meer personalia THn opgenomen dan in deze deeltjes aan de verhalen of gesloten fragmenten voorafgaan. Het laat je niet los" bevat stukken .«"«edichten van o.a. Du Perron, Wal' L Maria Dermoüt, Alberts. Hella Haasse en Aya Zikken. Van Reesink, Se Indonesisch staatsburger is geworden is een handvol prachtige gedichten nnsénomen, waaronder het verterenen Baboe Han" en het schitterende Uit 'zee", een erotisch gedicht, met een riike en exotische natuursymboliek. E. du Perron is vertegenwoordigd met het bekende „Dubbelportret van Arthur Rille" Willem Walraven met het verhaal ',De clan" uit 1941, waarin hij vertelt over de familie van zijn SoedaneSe vrouw Itih en over Itih zelf: Haar koelheid is schijn, zij dwingt zich daartoe om haar sedert vele gedachten ingeboren wantrouwen teoen de man, die zij als minnaar altijd onbetrouwbaar blijft achten, tenzij ze in bijzondere gevallen en na jaren geraakt tot een volledig begrip van het karakter van de onschuldige partner, hetgeen vermoedelijk in de praktijk zelden voorkomt". Een sterk verhaal is dat van Lm Scholte, over het drama van een aan een Indische familie geparenteerde Indonesische, die graag naar Nederland wilde, maar wie het inreisvisum werd geweigerd. „Om nooit te vergeten", bevat o.m bijdragen van Joke Muliono een Indonesiër, die Nederlans-talig werd opgevoed. Hij was Republikein, maar zat met veel persoonlijke en culturele banden aan de vijand vast. Een gedicht dat in 1947, dus in jaren van strijd in „Criterium" verscheen behelst de overpeinzing van een Pemoeda, een vrijheidsstrijder. Er komen o.a. deze regels in voor: „Wij dobbelen om 'n beter lot met de wereld en God doen zij niet ingelijks van Stalingrad tot Trumanstown? L'apres-midi' dun faune dit vreemd gevoel te zitten zonder doel en zonder haat. Verder het boeiende „Het regenhuis' van F. van den Bosch, die nooit iets anders heeft gepubliceerd, en het spannende, knappe, ingehouden en ondanks alle gruwelijkheid toch humoristische verhaal uit Nieuw-Guinea van F. Sprenger, die als controleur m de Baliem-vallei in Nieuw Guinea heeft gewerkt. Van Albert van der Hoogte is er „Het einde van Pak Romat', de executie van een moordenaar, die de schrijver als auditeur-militair bijwoonde. Het fragment is genomen uit het boek „Het laatste uur". In beide delen had de pas overleden Tjalie Robinson thuisgehoord, maar die was dwars in zijn laatste jaren, zo dwars dat hij geen teksten meer voor bloemlezingen wilde afstaan. Voor degenen, die Indië of Indonesië hebben gekend, doen deze Salamanders de wereld van toen weer opengaan, voor anderen betekenen zij een kennismaking met een departement in de Nederlandse letterkunde, dat een eigen kleur, een eigen toon en een eigen nostalgie bezit. Die nostalgie is er niet alleen in het eerste deel, zij spreekt ook uit ieder verhaal uit het tweede, al draagt dat dan als ondertitel „Bezetting en revolutie". --- Vijf bruggen Een speciaal gevormd luchtlandingsleger wachtte in Engeland op emplooi. Het kon nu worden ingezet. Een snelle doorbraak over de Rijn in de richting van het Roergebied diende te geschieden terwijl de Duitsers nog in verwarring verkeerden. Vanuit Nederland werden de eerste V-2's op Londen afgeschoten. De lanceringsplaatsen dienden te worden veroverd. Het luchtlandingsleger zou vijf bruggen bezetten bij Son over het Wilhelminakanaal, bij Veghel over de Zuid-Willemsvaart, De Maasbrug bij Grave, de Waalbrug bij Nijmegen en de Rijnbrug bij Arnhem, een corridor formeren en aansluiting zoeken met vanaf de Belgische grens via Eindhoven oprukkende tankeenheden. Na de consolidatie van de corridor en van het bruggehoofd bij Arnhem zou, na de oversteek van de IJssel, vanuit het Noorden op het Roergebied worden aangetrokken. Toen één van de commandanten van de luchtlandingstroepen door Montgomery over de plannen werd ingelicht, wees de officier op de brug bij Arnhem. „Hoe lang zal het duren voor de tanks bij ons zijn", vroeg hij Montgomery. „Twee dagen", antwoordde deze. Waarop de officier weer antwoordde: „We kunnen de brug vier dagen houden. Maar ik vrees, sir, dat we wellicht een brug te ver gaan". Aan deze vooruitziende opmerking ontleende Ryan de titel van zijn boek. Operatie „Market garden" begint op 17 september met de grootste luchtlandingsoperatie aller tijden. Negen dagen later is ze ten einde. Montgomery vindt dat ze „voor 90 procent succes heeft gehad". De corridor Is er, maar ze houdt ten zuiden van Arnhems Rijnbrug op. Het bruggehoofd is niet tot stand gekomen. De debacle bij Arnhem noemen de Britten een tweede Duinkerken. Doden, gewonden en vermisten aan geallieerde zijde belopen 17.365 man. Onder de Nederlandse bevolking vallen 20.000 tot 30.000 slachtoffers, afgezien van de tienduizenden doden als gevolg van de gedwongen evacuaties en de hongerwinter", aldus Ryan. Prins Bernhard vertelt Ryan: „Mijn land kan zich nooit meer de luxe permitteren van nog eens zon Montgomery-succes". Wat er allemaal in het Arnhemse deel van Market Garden verkeerd is gegaan wikt en weegt Ryan opnieuw. De weersomstandigheden worden altijd als eerste factor genoemd. Ryan gaat echter uitvoerig in op nonchalance waarmee op het Britse hoofdkwartier berichten van de tafel werden geveegd die melding maakten van (later zo beslissend gebleken) herformatie van Duitse tankeenheden even ten noorden van Arnhem. Hoewel de tanks op luchtfoto's duidelijk zichtbaar waren, waren de aanvoerders van het luchtlandingsleger zo blij dat ze eindelijk de handen uit de mouwen konden steken, dat ze alle waarschuwingen in de wind sloegen. De officier die opdracht tot het maken van de luchtfoto's had gegeven — omdat hij als veiligheidsofficier al lont had geroken — werd met „ziekteverlof" gestuurd. --- BALTIMORE — De jaarlijkse strijd om de fraaiste snor is weer in Baltimore, in de Amerikaanse staat Maryland, gestreden. Jay Nestle (rechts) uit Broomfield (Colorado) trad zegevierend uit het strijdperk met een snor ,:«» tiO.9 cm. Naast hem poseert de winnaar van verleden jaar Ed Hook. --- Pontveer voer nog Ryan vertelt ook van het onwaarschijnlijke feit de bü de voorbereidingen voor de verovering van de brug bü Arnhem het pontveer bü Driel geheel over het hoofd gezien was. Terwijl bü de striid om de brug kostbare levens verloren gingen, zette het veer net als in vredestijd rustig zijn burgerpassagiers over. De geallieerden lieten het ongebruikt. Wel was er 'een storende fout gemaakt dat de pas gelande troepen een radiowagen niet konden gebruiken om met de ondersteunende jachtvliegtuigen te communiceren. Bovendien weigerden de Britten zo goed als iedere medewerking met de Nederlandse verzetorganisaties, wier waardevolle rapporten met een schouderophalen van de tafel werden geveegd (dit verschijnsel deed zich overigens niet alleen in de slag om Arnhem voor). En dat de tankeenheden die vanuit Nijmegen tenslotte het laatste traject naar .Arnhem aanvingen, bij Eist op ondoordringbare Duitse tegenstand terechtkwamen, was een omstandigheid die had kunnen worden vermeden als de plannenmakers naar de Nederlandse officieren van de prinses Irene-brigade geluisterd hadden, die bij de opmars betrokken waren. Ryan vertelt van een wanhopige Nederlander, die de Britten en Amerikanen om hem heen in de officiersmess toeriep: „Jullie zijn allemaal voor je examen gezakt. Op de stafschool leerden we al welke van de twee manieren de verkeerde was om Arnhem van Nijmegen uit te veroveren. En jullie hebben precies de verkeerde gekozen", (door namelijk de grote weg — met de dijk aan de ene kant — te kiezen in plaats van een omtrekkende beweging te maken). Ryan citeert prins Bernhard, die hem vertelde hoe hij tenslotte woedend op het hoofdkwartier van Montgomery had uitgeroepen „Waarom willen jullie Britten toch nooit naar ons luisteren!" ---