Jongen van acht verdwaalde in sneeuwstorm onder Edens (Van een onzer redacteuren) Piet Idzinga had mij er eens wat over verteld. Maar dat was zeker al weer een jaar of vijf geleden. Later hebben we het er nooit weer over gehad, hoewel ik naderhand verscheidene keren opnieuw in Edens ben geweest. Het dorpje trekt je. Er moeten de eeuwen door mensen van karakter gewoond hebben. Anderen zouden het er in het verleden geen veertien dagen uitgehouden hebben. De natuur is er onverbloemd, uitgezonderd in het voorjaar. De regen en de sneeuw, het onweer en de hagel, de harde wind. maar ook de eenzaamheid, men ontvangt er alles uit de eerste hand. Nee, Piet had de feiten toen ook niet precies geweten. Terwijl hij anders altijd op de hoogt is van alles wat er zich in Edens en omgeving heeft afgespeeld. Vaak tot in de kleinste details. Piet Idzinga is vergroeid met zijn dorp. Hij woont in de kosterswoning vlak bij de kerk. En hij is ook de koster. Eén van de kamers van zijn woning doet dienst als consistorie. Daar komen op zondagmorgen de predikant en de ouderlingen en diakenen bijeen voor de dienst in het romaanse kerkje uit de dertiende of veertiende eeuw begint. Het is de mooie kamer van het huis. Keurig ingericht. Er staat ook de fraaie boekenkast, afkomstig uit de state van Van Weideren Rengers te IJsbrechtum. En de stuk of zes encyclopedieën, onder meer het Aardrijkskundig Woordenboek van Van der Aa uit 1845, dertien delen, indertijd voor één tientje, nu vele honderden en honderden guldens waard . Maar 't was niet ln de mooie kamer, rechts van de gang, dat Piet Idzinga er over had zitten vertellen. Links is ook een kamer, een kleinere, dat is de werkkamer. Wie daar binnenstapt treft Piet Idzinga aan, zittend achter zijn schrijfmachine, met dunne, smalle velletjes papier in de wagen. Daar schrijft hij zijn gedichten op, voor huwende paren en jubilerende vrouwenverenigingen. Want Piet Idzinga kan men op twee manieren ontmoeten. Achter de schrijfmachine en fietsend. Op sandalen. Al is het naar Leeuwarden. Al is het door de sneeuw. Misschien, dat hij 's zondags op zwarte schoenen kostert. Dat zou best eens kunnen. Maar zo ken ik hem niet. Althans niet in werkelijkheid. Maar in dat ene verhaal, waarvan Piet mij fragmenten leverde, daar zie ik Piet Idzinga duidelijk op zwarte schoenen. Dat komt, omdat het grote indruk moet hebben gemaakt. Wie zou daar ook aan kunnen ontkomen? Een vader trekt in de winter met zijn zoontje door de wijde velden tussen Edens en Spannum. Hij is slager van beroep en is onderweg met een dier, dat naar de slachtbank geleid zal worden. Het dier is lastig. Het wil niet mee. Het wordt donker. Met zijn drieën worden ze overvallen door een sneeuwstorm. De vader raakt zijn zoontje kwijt. Hij zoekt. De moeder zoekt. De kinderen zoeken. De buren zoeken. Het hele dorp zoekt. Maar de jongen wordt niet gevonden. Ja, weken en weken later. Dood. En in mijn verbeelding heb ik de begrafenis gezien. De dominee en de ouderlingen en de diakenen voor de rouwdienst bijeen in de kamer bij Piet Idzinga. Het gebed voor de dienst. En dan in een rij naar buiten, op weg naar de kerk, die op enige afstand staat. Over de Friese geeltjes, voorzichtig schuifelend over de gladde steentjes — het drama speelde zich immers af in de winter — om niet uit te glijden, door de koude wind, de dominee met de toga breeduit waaiend om de benen. In de voorkerk, waar Piet Idzinga staat in zijn kwaliteit als koster — op zijn zwarte schoenen — buigt zich het hele gezelschap voor het klokketouw, dat daar los heen en weer bengelt. Het orgel zwijgt als Gelf Eringa zijn handen van het klavier trekt. Er valt een eerbiedige stilte. Het kerkje is klein. Het is letterlijk een verheven punt temidden van duizenden hectaren vlakke weilanden. Aan de wand hangt een enorm bord met daarop in sierlijke letters de namen van alle predikanten, die er gestaan hebben sedert de hervorming. Alleen de laatste paar missen. Spannum. kerkelijk gecombineerd met Edens, heeft geen schilder meer. die kan calligraferen. De lijst is indrukwekkend. Van toen tot dan. De jaartallen staan er achter. En: Vertrokken naar Maar in twee gevallen staat er: AFGEZET. In grote letters. Ook de waarheid is in Edens onverbloemd. Ook de harde waarheid van deze begrafenis. Maar is het wel allemaal zo gebeurd? Nee, dat zal niet. Het kan trouwens ook niet. Het is allemaal zo lang geleden. Zo lang, dat zelfs Pieter Idzinga er niet meer uit eigen herinnering over kan vertellen. En hij is al over de zestig. Zo lang moet het dus al geleden zijn hoewel hij een jongere indruk maakt. Piet Idzinga is later op zoek gegaan naar meer gegevens, die ingepast zouden kunnen worden tussen de bekende feiten om zo een stuk geschiedenis te reconstrueren. Och, in Edens zelf woonde niemand meer, die ooggetuige had kunnen zijn. Er wonen nog wel familieleden in de buurt, onder meer in Spannum. Maar zouden ook oude wonden opengereten worden als hun naar de toedracht zou worden gevraagd? Piet Idzinga heeft op een gegeven ogenblik zijn stoutste sandalen aangetrokken. En is op de fiets gestapt. Ditmaal was het doel van zijn reis Bolsward. Daar woonde in een renteniershuis Simon van der Woude. Hij was indertijd, toen het ongeluk met het jongetje gebeurd moet zijn, inwonend boerenzoon in Edens. Op Unga State, de plaats waar nu Tj. Lettinga woont. Simon van der Woude leeft inmiddels ook al niet meer, maar hij heeft nog tijdig verslag kunnen uitbrengen van wat er gebeurde op de elfde februari 1909. Want dat werd de fatale dag in het leven van de achtjarige Hette. Hij was het zoontje van slager Lieuwe Eringa en van Aukje van de Lageweg. Lieuwe en Aukje woonden in de voormalige pastorie van Edens. Eertijds woonde de dominee van Spannum en Edens in dit laatste dorp. En dus niet in Spannum. zoals tegenwoordig het geval is. De oude pastorie, die er nu nog staat, vlak naast de kosterswoning van Piet Idzinga, werd toen in drieën bewoond. Aan de kant van de kosterswoning woonde de familie Eringa. Bij het huis was geen plaats voor een slagerij. Maar van Lieuwe Eringa woonde er in het kleine Edens nog een broer. Dat was Hette Eringa. Op de boerderij, waar nu Jorrit Noordmans woont. En op het erf bij de boerderij van Hette stond een wagenhok, dat als de slagerij van Lieuwe dienst deed. Later verhuisde de familie Eringa naar Spannum, waar men naast een slagerij de beschikking kreeg over een winkel. Bovendien begaf Lieuwe Eringa zich meer in de handel. Hij stond bekend als een puike slager en was een man van weinig woorden en ophef. Zijn voorganger in de slagerij te Spannum had in gothische letters op de winkelruit laten zetten: Sjouke de Groot. Mr. Slager. Maar Lieuwe Eringa volstond gewoon met: Slager. Het leed was Lieuwe en Aukje al niet bespaard gebleven. Hette. genoemd naar zijn oom op de boerderij, op wiens erf in de Edenser tijd dus het slagershok stond, was de tweede van de in totaal tien kinderen, die Lieuwe en Aukje op jeugdige leeftijd moesten afstaan. Hun derde kind. de kleine Gerben, werd namelijk maar vijf jaar. Hij was geboren op 12 mei 1899. In maart 1905 had hij een paar konijntjes gekregen, die hij verzorgde in een hokje achter de oude pastorie. De diertjes kregen van hun kleine baas niet alleen gras en „tiksels", zoals de bladeren van de paardebloem door de Edense jeugd nog steeds genoemd worden, maar ook karnemelk. Dat moest gehaald worden van de boerderij van omke Hette. Moeder Aukje had Gerben vaak gewaarschuwd: niet om en niet langs het hek. maar óver het hek klimmen als je naar oom Hette gaat of er vandaan komt. Maar die ene keer. op de tiende maart 1905. toen'de vijfjarige Gerben uit zorg voor zijn karnemelk, uit zorg voor zijn konijntjes, geen kans zag. met zijn volle kannetje over het hek te klimmen en toen toch maar langs het hek wilde gaan . . Die ene keer werd hem noodlottig. Vier jaar later werd de elfde februari een ongeluksdatum in de familie. Het ging om een varken, dat van de boot gehaald moest worden, van de boot, die vrijdags van Wommels naar Leeuwarden voer en dinsdags naar Sneek. Ongeveer in de buurt van Spijk, waar nu een weg de Bolswardervaart kruist, daar legde de boot aan. Zo goed als elke vrijdag. Lieuwe Eringa wist de weg door de weilanden. Hoe vaak liep hij niet het stuk tussen Edens en Spijk? Zijn kinderen trouwens ook. Heel wat kc en al waren ze meegeweest, slootjenet, eierzoekend en bloemenplukkend. Dat kon die keer natuurlijk niet. Het was winterig weer, maar verder niet slecht. Hette ldn wol even mei, had Mem gezegd, die het wel een uitje vond voor haar zoontje van acht. Het was op de namiddag, toen vader en zoon er op uit trokken. Ze namen een dik varken in ontvangst van de beurtschipper. En toen werd ook meteen de terugreis aanvaard. Inmiddels begon het donker te worden, maar dat niet alleen: er kwam meer wind en de sneeuw viel in dikke vlokken. Het werd kouder. In het gezelschap van drie was er maar één, die daar helemaal geen last van scheen te hebben. En dat was het varken. Die had niet alleen geen maar werkte uit alle macht tegen. Het was voor Eringa een heel karwei het dier voorwaarts te doen lopen. Hette kreeg het koud. En klaagde bij ziin vader. „Draef mar in eintsje foarüt", zei hii tegen zijn zoontje. En die woorden zullen Eringa nog lang beschuldigend en als mokerslagen in de hebben geklonken. Had hij dat maar nooit gezegd.. Hette draafde een eindje vooruit. En vader en zoon zagen elkaar nooit terug. Volgens de lezing van boer Van der Woude maakte zich daarna tijdens de tocht door de sneeuwstorm grote ongerustheid van Eringa meester. Normaal bij goed weer en goed zicht en zonder zon lastig dier, was het misschien tien minuten lopen, van huis naar boot en omgekeerd. Maar nu, in de duisternis en tijdens de sneeuwstorm, als men .'ich in de wijde velden tussen Edens en Spijk nergens op kan oriënteren, voelt men zich totaal verlaten. Vader Eringa riep: Hette! Maar er kwam geen antwoord. De vader vergat zijn varken. Hij had nog één hoop: Hette kende de weg door de weilanden anders op zijn duimpje. Misschien was de jongen wel doorgelopen naar huis en zat hij daar inmiddels bij de warme kachel te spelen met zijn oudere broertje en zusje. Van der Woude heeft verteld, dat Lieuwe Eringa bij het huis aangekomen nog een ogenblik voor de blinden heeft geluisterd. Of hij misschien de stem van Hette ook hoorde temidden van de andere kinderstemmen. Of vader Lieuwe daarvoor nog het geduld kon opbrengen is niet waarschijnlijk. Hij zal snel naar binnen gegaan zijn. Hoe zal de ontmoeting tussen Lieuwe en zijn vrouw Aukje geweest zijn? Welke pen zou dat durven beschrijven? Was één kind verdronken in een sloot nog niet erg genoeg? Meteen nadat er nu zekerheid was, dat er met Hette wat aan de hand was, werd alarm geslagen. Vader en moeder trokken er op uit, de buren, het hele dorp. Met storm- en stallantaarns. De sneeuwjacht duurde voort. Men zocht bijna de hele nacht door. De jongen had door de koude bevangen kunnen zijn en stervend in de wijde velden hebben kunnen liggen. Men zou hem kunnen redden als men hem vond. Maar dat gebeurde niet. Ook de volgende dagen werd gezocht. Maar van kleine Hette geen spoor. De winter werd strenger. De weilanden lagen overdekt met sneeuw, de vaarten raakten toegevroren. Vader Lieuwe zocht dag ln dag uit wekenlang langs het pad, dat hij met Hette had gelopen. Hij was van aard een evenwichtige man. een rots in de dorpsgemeenschap. Hij was ouderling in de hervormde gemeente van Edens, maar hij kwam na de vermissing van Hette niet meer in de kerk. De burgemeester van Hennaarderadeel loofde een prijs uit voor diegene, die aanwijzingen zou kunnen geven die zouden leiden tot het vinden van Hette. Op 31 maart 1909 voer turfschipper Spieksma uit Wommels over de Bolswarder Trekvaart. Het was 's middags omtrent twee uur. Simon van der Woude was aan het werk in het land. Opeens hoorde hij roepen. Het was de schipper, die Hette zag drijven. Behoedzaam tilden ze het jongetje uit het water. Hette had zijn klompjes nog aan. Hette had zijn wantjes nog aan. Zijn jasje met het bontkraagje zat nog stevig dichtgeknoopt. Het lichaampje, dat bijna tien weken verborgen was gehouden tussen sneeuw en ijs, zag er nog helemaal gaaf uit. Het werd gevonden op een plaats, die waarschijnlijk maar twee- tot driehonderd lag van de plek, waar Hette te water moet zijn geraakt. In de vaart, waar het beurtschip had gelegen, toen hij samen met zijn vader het varken ging halen. Het stoffelijk overschot werd op een boerenhek naar het baarhokje op het Edenser kerhof gebracht. Vader Lieuwe en moeder Aukje werden op de hoogte gebracht. Ze kregen hun gemoedsrust terug. Er werd een begrafenis gehouden. Niet vanuit de kerk. Er was ook geen orgelspel van Gelf Eringa uit Spannum, die oom tegen Hette had moeten zeggen, als die nu op 73-jarig» leeftijd nog zou hebben geleefd. Er waren maar een paar mensen bij. D« Spannumer dominee Jacobus Schuurman Stekhoven kon niet voorgaan in d« begrafenis. Hij was ernstig ziek en overleed een paar dagen later, op 10 april 1909. Er kwam een dominee uit het naburige Kubaard, ds. W. Timmermans Paguy, die de begrafenis leidde. Er kwam een klein kruis op het Edenser kerkhof te staan. Met de namen en data, die begin en einde van het leven van de beide kinderen markeren. Gerben 12-5-1899 — 10-3-1905 en Hette 22-1-1901 — 11-2-1909. Later, in 1958 en 1960, overleden ook Lieuwe en Aukje. Het kruis van da kinderen is er niet meer. Maar hun namen werden bijgeschreven op de grafsteen van hun ouders. Hette kreeg als datum, waarop zijn leven officieel eindigde, de 31ste maart. Want toen werd hij gevonden. Toen was men zeker, dat hij dood was. Tot die datum was hl] immers vermist geweest? In Spannum woont Hendrik Eringa, da vader van Gelf. Hij is 72 en ook een zoon van Lieuwe Eringa. Van de tien kinderen, die er uit diens gezin werden geboren, leven er nog zes.- Hendrik werd geboren ln 1902 en volgde op Gerben en Hette. Wat hij zich herinnert van het tragische gebeuren komt ln grote lijnen overeen met wat Piet Idzinga en Simen van der Woude vertelden. Elke vrijdag haalde vader Lieuwe zijn slachtvee van de boot. Als de boot, komend van Leeuwarden, ongeveer ter hoogte van Spijk was, dan gaf hij een fluittoon. Vader Eringa wist dan, dat hij op stap moest om zijn slachtvee te halen, dat hij meestal zelf 's vrijdags op de markt had gekocht. Het moest gebeuren in de zomer, maar ook bij onweer en ontij. Het was voor het dagelijks brood. Moeder Aukje was een zorgzame moeder. Ze was, na de dood van Gerben, erg bang, dat nog eens één van de kinderen mogelijk zou verdrinken. Zwemmen in de grote vaart had ze daarom verboden. Ze stond het de kinderen nauwelijks toe met een hengel te gaan vissen in de vaart. Toen Hette zoek was, kwam de deur 's nachts niet op slot. Mem zelf was op sokken de weilanden in geweest om te helpen zoeken. Toen het jongetje tenslotte gevonden werd maakte zich van zijn ouders — hoe vreemd het ook mag klinken — een zekere dankbaarheid meester. En vader Eringa ging na tien weken benauwende onzekerheid en mogelijk ook gewetenswroeging weer naar de kerk. Volgens kranten van vroeger is het ongeluk gebeurd op een donderdag. In de verhalen in Edens en omgeving meent men van op vrijdag. De krant schreef. „Het vermissen van het achtjarig knaapje te Edens is een te treuriger geschiedenis geworden, nu men nog steeds het lijkje van de knaap niet heeft gevonden. Moeite is hiervoor trouwens genoeg gedaan. Toen den bewusten donderdagavond op den landweg tusschen Hennaard en Eden» de vader zijn zoontje slechts een oogenblik uit het oog verloor, is de man dadelijk op onderzoek uitgetrokken, onmiddellijk daarop gevolgd door tal van dorpsgenooten. Den daarop volgenden Vrijdag en Zaterdag is bijna de gansche mannelijke bevolking van het kleine dorpje op pad geweest om den knaap te zoeken. Alles vergeefs. De arme ouders doorleefden met hun overige kinderen en familie een zeer treurigen Zondag. Maandagmorgen reeds in de vroegte trok de Wommelserboot er op uit om ln de nabijheid van Spijktille over een aanzienlijke lengte het ijs van de Leeuwarder Trekvaart te breken. Van gemeentewege werden dreggen verschaft en mannen aangewezen, die den gansenen Maandag en Dinsdag hebben gedregd. Toen men Dinsdagavond niet alleen een groot deel der trekvaart, maar ook de Spannumer Langedam en de Hennaarder Opvaart had afgevischt. heeft men voorlopig de pogingen om het vermiste kind te vinden, opgegeven. En zoo zitten ook thans nog de bedroefde ouders te wachten, steeds ln spanning, wanneer en waar men ten langen leste hun lieveling zal vinden. Vier jaar geleden moesten ze ook een kind in het water verliezen." De feiten in dit bericht wijken in details af van de daarboven vermelde lezingen. Waarbij aangetekend dient te worden, dat de Bolswarder Trekvaart ook Leeuwarder Trekvaart genoemd wordt. Op 8 april plaatsten vader en moeder Eringa een Dankbetuiging in de krant. „Aan allen, die op eenigerlei wijc hun hulp hebben verleend, of die zoo onvermoeid hebben gezocht of helpen .eken. betuigen wij onze oprechte erkentelijkheid, inzonderheid aan de Edel. achtb. Hee- Burgemeester onzer gemeente, voor zijn bemoeiingen in dezen. L. ERINGA en Echtgerioote." De naamlijst van de Predikanten De grafsteen van de familie Eringa Piet Idzinga Het baarfwkje is aangebouwd aan de toren. De voormalige pastorie. Links woonde de familie Eringa Het kerkje van Edens ---