Proza van J.J. Peereboom, Gerrit Jan Zwier, Willem Brakman en Nicolaas Matsier Vraag naar helderheid Men kan zich afvragen in hoeverre men helderheid inzake personages (wie is wie) en situaties in een roman of verhaal mag verlangen. Een auteur hoeft niet per se alles haarfijn uit te leggen en te verklaren, hij mag suggereren en aanduiden, maar dan toch in die mate dat hij nog voor de lezer verstaanbaar blijft en niet slechts voor zichzelf of een handjevol adepten. Ik las een aantal verhalen van talentvolle auteurs die ondanks dat ze goed geschreven zijn, toch hier en daar aan helderheid te wensen overlaten en, het spijt me dat te moeten zeggen, ik kan dat niet juist vinden. Ik heb er een hekel aan, om iets twee of drie keer te moeten lezen voor ik snap wat er staat, of terug te moeten bladeren omdat ie plots niet meer weet wie wie is. Dat verstoort de (ont)spanning waarmee een verhaal gelezen moet worden. Klassieke verhalen vertonen dit manco nimmer. J. J. Peereboom verzamelde in de bundel De gravin van Loosdrecht (De Arbeiderspers, Amsterdam) een zestiental verhalen die hij voordien in Maatstaf en Hollands Maandblad publiceerde. Zijn verhalen hebben de gewenste helderheid die het lezen veraangenaamt. Het zijn geen verhalen die rond spectaculaire, actievolle of exotische gebeurtenissen cirkelen. Integendeel, net zijn verhalen waarin vaak zo goed als niets gebeurt, handelend over dingen die zich dagelijks rondom ons afspelen. Ze gaan over gewone mensen en herkenbare situaties. Bijvoorbeeld: een man pikt de vrouw van zijn vriend af, maar de vrouw keert terug naar haar man. Een ander voorbeeld: twee vriendinnen keren, na een bezoek aan hun ouders, over de Veluwe terug naar huis en vinden onderweg een man die langs de weg ligt. Of dit: vier vrienden en oorlogsveteranen (Djakarta) houden een reünie en ontdekken hoezeer hun politieke ideeën en meningen veranderd zijn: ze krijgen ruzie maar leggen het weer bij. Men ziet: allemaal doodgewone thema's in verhalen die nauwelijks een intrige of verrassende ontknoping hebben. Daarin zit de kracht van deze verhalen dan ook niet. Die schuilt in de koele, ironische behandeling en de uiterst efficiënte, knap gehanteerde dialogen. Ja, veel van deze verhalen berusten op de voortreffelijke dialogen; vaak valt een verhaal er meteen mee in. Verder zijn het kleine misverstanden die een rol spelen. Soms een komische rol, maar er zit ook wel eens een element van kalme gruwel in zoals in dat van de vriendinnen die de man langs de weg vinden. Alle verhalen staan, in hun soort, op een behoorlijk peil. maar bovendien zijn er nog enkele uitschieters onder. Zo b.v. „Ecoute ma chansons" waarin de ik-figuur vertelt hoe hij, wandelend in een Londens parkje(kerkhof) het idee van een Franse chanson krijgt. Hij* geeft dan het bizarre thema voor het lied prijs en hij doet dat op een hoogst originele manier. Een uitsehietertie is ook ./Hotel Oud-Haerlem", waarin de manager van het hotel een aantal herinneringen uit de dertiger jaren ophaalt en die in een brief aan een vroegere rijke cliënte schrijft. Men krijgt een triest-ironisch, maar ook helder beeld van de hotelsituatie in de crisisjaren. Het titelverhaal „De gravin van Loosdrecht" wordt door de auteur „een ouderwetse vertelling" genoemd. Het handelt over een student die opdracht krijgt het familie-archief van een rijke edelman in Loosdrecht te bestuderen. Hij trekt daartoe in bij het adellijk echtpaar, ontdekt het slechte huwelijk van de echtelieden en begint een voorzichtige affaire met de gravin. Het is bijna een parodie op Courths- Mahler. Tijdens een zeiltocht op de plassen verdrinkt hij, nadat hij de gravin nog heeft kunnen redden. Aan helderheid laten de verhalen van Peereboom niets te wensen over. Van Gerrit Jan Zwier verscheen bij Elsevier te Amsterdam een bundel verhalen, getiteld Stilte voor de storm. Het is zijn derde bundel sedert zijn geslaagde debuut De Noordkromp. Gerrit Jan Zwier werd in 1947 in Leeuwarden geboren. Hij studeerde in Groningen culturele antropologie en geografie. Zijn verhalen hebben, sterker nog dan die van de Groninger Gerrit Krol, een noordelijke signatuur. In deze derde bundel lezen we dan ook dat de auteur zich meer thuis voelt op Noordelijke eilanden dan op Zuidelijke, als b.v. Corsica. De voorplaat wordt gesierd door een indrukwekkende foto van een IJslands landschap, genomen door de auteur. De bundel Devat drie verhalen. In zijn debuutbundel hanteert Zwier nog een ietwat geforceerde humor, die in de tweede bundel gelukkig danig afgezwakt is. Thans is er een zekere ironie overgebleven en dat alleen reeds is een winstpunt. Het eerste verhaal uit Stilte voor de storm is getiteld „Twee kratermeren". Het is een goed geschreven, sfeervol liefdesvernaai. De ik-figuur (gedeeltelijk een alter ego van Zwier, dunkt mij) leert op Terschelling een interessante jonge vrouw, Foeke, kennen. Wat hem betreft, is het liefde op 't eerste gezicht. Maar Foeke weert alle erotische toenadering van mannen beslist af. De ik-figuur komt aan de weet dat er een andere man in haar leven is geweest, een bioloog die vermoedelijk zelfmoord heeft gepleegd op IJsland. Foeke staat nog helemaal onder invloed van deze man. De ik-figuur weet echter de mythe die Foeke rond de man opgebouwd heeft, te ontkrachten en dan volgt er, ook op IJsland, een dramatisch nappy end tussen de twee. Het verhaal zou, qua thema, een smartlap uit een damesblad geweest kunnen zijn als het niet zo goed en sfeervol en instructief, wat de eilanden betreft, geschreven was. Gerrit Jan Zwier heeft er nu een goede, geloofwaardige love story van kunnen maken want hij schrijft beeldend; men ervaart bij hem de werking van geur en kleur. Zijn interessante schrijfwijze, berustend op een erudiete ondergrond, redt toch niet helemaal de beide andere verhalen. En hier is dan sprake van het ontbreken van helderheid waarop ik in het begin van dit artikel zinspeelde. Het tweede verhaal heet „De bestorming van Briltil". Het gehucht Briltil ligt in de buurt van het Groningse Zuidhom. Hoofdpersoon is een zekere Eldert Hanckema. wiens vader leraar Engels is. De moeder is een tuinmaniak en een zenuwenlijdster die haar man en zoon tiranniseert met haar griezelige hobby. Een ex-collega van de vader, een zekere Oosterveld speelt een ietwat onduidelijke rol. Hij sticht in Briltil een ontmoetingscentrum. Het verhaal bevat meer onduidelijke elementen en is broksgewijs opgebouwd. Er is te weinig te merken van de correlatie tusseji de onderlinge figuren: de ouders, Oosterveld en de zoon. In details bevat het verhaal zeker de goede, weerbarstig-stilistische kwaliteiten van Zwiers andere verhalen, maar nogmaals, er blijft te veel onduidelijk. Dat is ook het geval met het derde verhaal „Whisky on the rocks", dat zich op een van de Shetlandeilanden afspeelt. De hoofdpersoon, Lode Zegers, museaal antropoloog, begeeft zich naar Cfiickwick om een oud model vissersboot op de kop te tikken. Hij beleett allerlei bizar-folkloristische en nogal gruwelijke dingen. Het gaat over orgieën waarop vrouwen verkracht worden, schepen worden verbrand en onmatig gezopen wordt. Er lopen wat onduidelijke Hollanders op het eiland rond die niet gewenst zijn. Lode is trouwens ook niet gewenst. Én zeker: weer is er het schilderachtige decor, maar te veel situaties en personage blijven onduidelijk en dat werkt irriterend. Dat Gerrit Jan Zwier een goed verhaal kan schrijven, heeft hij meermalen bewezen. Hij bewijst het opnieuw met het eerste verhaal uit de bundel, maar helaas slechts ten dele met de beide andere verhalen Voor een klein deel gaan mijn bezwaren, wat gebrek aan helderheid betreft, ook op voor de nieuwe verhalenbundel van Willem Brakman: Vijf manieren om een oude dame te wekken (Querido, Amsterdam). Om te beginnen is de titel te gewild en slaat nergens op. Al in het eerste verhaal „Liefde als amore" is er veel onduidelijk. De ik-figuur blijft geheel op de achtergrond en vervult uitsluitend de rol van verteller over de andere figuren: een rijke excentrieke hyperintellectueel Jim Dekker, Etna, een fraai buurmeisje en Epnet, een beeldhouwer. Verder speelt nog een zangeres Assrani, een onduidelijke rol. Schrijft Peereboom een eenvoudige, klare taal, Zwier al een weerbarstige beeldende taal. Brakman hanteert altijd een barokke taal en hij doet dat op een knappe wijze, die echter soms naar overdaad neigt en dan beeldwoekerin§en vertoont die het verhaal als zodanig ijna verstikken. Brakman is - uit alle vijf verhalen blijkt dat - gefascineerd door fysionomieën. Gedetailleerd beschrijft hij de gezichten van zijn personages. Of nog beter kan men zeggen: boetseert en kneedt hij ze. In elk geval worden ze uiterst plastisch beschreven. Het tweede verhaal „Het kind dat wij waren" is gelukkig duidelijker. Het gaat over een zekere Holm. een angstige, ietwat contactgestoorde man die gearresteerd wordt als ten onrechte verdacht van ontuchtige handelingen met een schoolknaapje. Het is een aangrijpend verhaal. „Bedlam", dat zich in een gesticht voor geestesgestoorden afspeelt tijdens een zeer hete zomer bevat fraaie griezelelementen. Artsen en broeders zijn bijna even „gek" als de patiënten. Het vierde verhaal „Oorsprong en doel der geschiedenis", is, hoewel bizar, ook weer te onduidelijk om als geheel geslaagd te zijn. Het handelt, als men dat hier tenminste kan zeggen, over een zieke in een ziekenhuis die een vreemde bezoekster steeds weer breiend naast haar bed aantreft. Helderder, maar toch ook hier en daar met onduidelijke plekken is het verhaal „Portret van een dame". Het is een verhaal met een voelbaar gemaakte Tsjechov-atmosfeer. Brakman lijkt mij beïnvloed door Tsjechov; beiden waren tenslotte artsen. De geschiedenis speelt zich af in een villa aan een meer die tot rusthuis voor overspannen professoren is ingericht. De (vage) ik-figuur, docent aan een muzieklyceum, gaat er met een collega op bezoek. Er treden verder een paar merkwaardige vrouwen in op, die net huis bewonen. De hoofdbewoonster, mevrouw Kok, haar dochter Hedda, leerlinge op het muzieklyceum en de grootmoeder Madrassi. Ergens in een andere stad, is er nog de echtgenoot van mevrouw Kok, maar die blijft ook (te) onduidelijk. Qua sfeer is het zeker wel weer een goed, typisch barok Brakmanverhaal, maar ik had er toch graag wat meer helderheid in gezien. Tenslotte van Nicolaas Matsier een bundel met vier verhalen Onbepaald vertraagd (Querido Amsterdam). Matsier, geboren in 1945, is een Revisorredacteur. Hij werd bekend door zijn geslaagd debuut Oud-Zuid. Evenals Peereboom weet hij een goed verhaal over „bijna niets" te schrijven, doordat hij een gereserveerde en toch beeldende stijl hanteert, over een fijnzinnige ironie beschikt en een alledaags voorval on-alledaags weet voor te stellen. Zeer geslaagd is het eerste verhaal „Flatus Vocis", waarin de ik-figuur, een redactie-secretaris, een bijdrage voor een encyclopedie los moet peuteren van een professor, die steeds weer uitvluchten verzint om er onderuit te komen. Het is fascinerend om dit touwtrekken van beide mannen gade te slaan. lets onduidelijk is het titelverhaal „Onbepaald vertraagd", waarin de ik-figuur vertelt van een doorlummelde dag nadat zijn vrouw (of de hospita?) het huis heeft verlaten. In de trant van het eerste verhaal is weer het derde „De Minnema-variaties". Nanne Minnema is een man die de redacteur van een uitgeverij tot wanhoop brengt door de hardnekkigheid waarmee nij zijn waardeloze bijdragen instuurt en de redactie achtervolgt. Maar dan belanden we bij het vierde verhaal „Esse est percipi' en meteen zitten we tot de nek in de onduidelijkheid, in het obscurantisme. De zin van dit verhaal ontgaat me ten enenmale. Zelfs de weer prachtige geslepen stijl redt het ditmaal niet. Het verhaal nad misschien weggelaten kunnen worden, maar dan was dit bundeltje wel erg dun geworden. AB VISSER Gerrit Jan Zwier Willem Brakman Nicolaas Matsier --- Ab Visser over uitgevers en over zichzelf Boyenbuurman Ab Visser heeft het niet gemakkelijk in het leven. Met zichzelf heeft hij het in zoverre slecht getroffen dat hij al jaren lijdt aan een zeldzame ziekte. Met dermate grimmige en chronische effecten dat, volgens een artikel in het weekblad De Tijd, vrienden van Visser hebben verzekerd dat hij „door een hel van pijn (is) gegaan." Niettemin lijkt hij toch het leven te waarderen en bovendien blijft hij aan het werk. Op een productieve en energieke manier, die niet alleen wekelijks op deze pagina valt te constateren maar die tevens is af te leiden uit de rond zeventig boeken die Visser (binnenkort 67) heeft geschreven. Activiteiten die hem, in combinatie met enige nevenwerkzaamheden, een bestaan mogelijk maken. Geen rijk en zelfs geen royaal bestaan, zo laat zich vermoeden. Daartoe nogmaals geciteerd uit het vraaggesprek dat De Tijd met Visser heeft gehad: .Zijn werk wordt hem nog steeds niet door gretige uitgevers uit de handen gerukt, al is hem dan wel eens de literaire Hendrik de Vriesprijs van de stad Groningen ten deel gevallen. Hij moet vaak met zijn werk leuren, zelfs met boeken die later als bijnameesterwerken worden besproken, zoals zijn jeugdherinneringen aan de stad Groningen, neergelegd in De buurt, en zijn boek (Rudolf) de Mepse en Het agentschap." De kernwoorden uit het citaat zijn in het verband van mijn stuk ,met zijn werk leuren." Als daarbij betrokken wordt dat het zon zeventig titels betreft en als men verder nog bedenkt dat Visser keer op keer op keer van uitgever is veranderd, naar eigen mening heeft moeten veranderen, dan lijkt het voor de hand te liggen dat hij met uitgevers zo zijn ervaringen heeft. Met mensen die hem naar aanleiding van een of ander manuscript meer dan eens, om hun afwijzing wat vriendelijk te doen klinken, de retorische vraag hebben gesteld Wat moet ik ermee. Dit zinnetje, staande voor diverse formuleringen van gelijke strekking, is de titel geworden van een geschrift waarin Visser zijn boekje open doet over de veelkoppige tegenpartij. Om drie redenen ga ik op dit boekje uitvoerig in. Ten eerste omdat ik aanneem dat hij ook met dit „relboekje" (het is zijn karakterisering) serieus genomen wil worden, in de tweede plaats omdat in dit land veel te weinig over uitgevers en uitgeverijen wordt •gepubliceerd en tenslotte omdat Visser, niet steeds even juist, gebruik maakt van gegevens die nij ontleend heeft aan Boekmakers, een boek waarin vijftien jaar geleden voor de Friese Koerier geschreven „portretten van uitgevers" ooit werden gebundeld. Ab Visser heeft voor Wat moet i/c ermee naar enige systematiek gestreefd: „Ter eenre zijde (de uitgever)" en. in het resterende tweederde deel van het boekje, „Ter andere zijde (de auteur)." In het eerste stuk staan drie voorbeelden van wat Visser onder een volmaakte uitgever verstaat. Het zijn drie buitenlanders die hij als „archetypen" beschouwt en tevens uitgevers over wie uitvoerig, biografisch dan wel autobiografisch, is geschreven. In tegenstelling tot de door Visser ook als mogelijk „archetype" genoemde Ernst Rowohlt die van alles kon behalve schrijven, zodat althans van deze bijzondere uitgever vaststaat dat hij het vak niet koos omdat hij een gemankeerde of gefrustreerde schrijver was. Ab Visser --- Sylvia Beach De drie buitenlanders over wie Visser niet anders dan een afgeleid, tweede of derdehands oordeel Kan hebben, zijn Maxwell E. Perkins, Grant Richards en Sylvia Beach. Bij de laatste, „archetype" volgens Visser van de enthousiaste uitgever, moet de vraag gesteld worden of zij wel als voorbeeld kan dienen. Terecht wordt opgemerkt dat Beach de uitgeefster is geweest van „maar één boek ( .. .) van één auteur: Ulysses i>an James Joyce " Als Visser dan ook nog meedeelt dat Sylvia B andere auteurs en hun boeken consequent heeft afgewezen is de conclusie gerechtvaardigd dat de eigenares van Shakespeare and Comp., de ooit vermaarde Parijse boekhandel en uitleenbibliotheek met bezoekers als James Joyce, Ezra Pound. Valéry Larbaud, Henry Miller en Jules Romains, ten onrechte als voorbeeld is opgevoerd. Met betrekking tot Perkins, 37 jaar lang editor bij de uitgeverij van Cnarles Scribner & Sons te New Vork en als zodanig ten nauwste betrokken bij het werk van Thomas Wolfe, Scott Fitzgerald en Ernest Hemingway, heeft visser zich bediend van Perkins' brieven. Een bruikbaar uitgangspunt, maar is het wel voldoende om er oordelen op te baseren over de „(te) vele uitgevers" die Visser zegt in zijn leven gekend of meegemaakt nebben? Grant Richards, de Britse uitgever van onder anderen Theodore Dreiser, G. B. Shaw en G. K. Chesterton. heeft zijn herinneringen beschreven in Author Hunting. Visser ontleent er onder meer aan dat Richards twee maal failliet is gegaan. In de ogen van een schrijver kan zoiets wellicht een aanbeveling of zelfs compliment zijn. Een kritisch ingestelde lezer zou echter toch wel graag, om zijn mening te vormen, de oorzaken hebben willen vernemen. Daar heb ik te meer behoefte aan als Visser in het tweede deel van zijn boekje stelt dat er in Nederland „tenminste één uitgever (is) geweest die waarschijnlijk op het ideale niveau stond van Grant Richards en Maxwell Perkins. Dat was Doeke Zijlstra, directeur van de uitgeverij Nijgh en Van Ditmar, die bij de aanval op Rotterdam door een bom dodelijk getroffen werd. Hij vertoonde dezelfde grootmoedige eigenschappen van loyaliteit, tact en geestdrift die Grant Richards, Maxwell Perkins en Sylvia Beach bezaten en vermoedelijk nog wel enkele andere uitgevers als Anton Kippenberg van het Inselverlag, S. Fischer en de jonge Grasset." Deze stelling tracht Visser te bewijzen met onvoldoende materiaal. Het enige dat hem blijkbaar ter beschikking heeft gestaan is het 22 jaar na Zijlstra's dood verschenen boek 5 auteurs over hun uitgever. Het tijdsverschil is zo groot dat de herinneringen van onder anderen F. Bordewij k, S. Vestdijk en Gerard Walschap wel positief moesten worden. En ook indien gezegd kan worden dat Zijlstra in de jaren dertig belangrijke uitgeversactiviteiten heeft ontwikkeld, dan volgt daar nog niet zonder meer uit dat hij „op het ideale niveau" stond van Vissers drie voorbeelden. De brieven van Du Perron hebben duidelijk gemaakt dat Zijlstra rond het tijdschrift Forum oorzaaK is geweest van problemen. Het komt vaker voor dat Visser te snel. en daardoor verkeerde conclusies trekt: ..Er wordt veel geklaagd door schrijvers. Goed. Er wordt ook veel geklaagd door uitgevers, bijvoorbeeld over stijging van produkl, d. Maar hel valt nog steeds n.-ontkennen dal er naast een aantal rijke uitgevers in ons land ecu nog groter aantal zijn die een behoorlijk leven kunnen leiden, wat maar van weinig broodschrijvers gezegd kan worden. ' Niet goed, die laatste zin. Waarom niet? Om de doodeenvoudige reden dat Ab Visser hier. laten we nopen onbewust, een denkfout maakt. Als er van rijke en van behoorlijk levende uitgevers sprake kan zijn, en dat zal best, dan hebben zij hun materieel aantrekkelijke, misschien voor „broodschrijvers" zelfs benijdenswaardige positie als regel niet verkregen door, zoals Visser suggereert, uitbuitingspraktijken. De verklaring is heel eenvoudig: „broodschrijvers" zijn kleine zelfstandigen die hooguit over één raspaard kunnen beschikken. Uitgevers, althans de rijke en zij die er behoorlijk van kunnen leven, beheren een stal vol hard of tenminste redelijk snel dravende paarden. --- Zwakke positie In het tweede deel van zijn zogenaamde „relboek" richt Ab Visser zich grotendeels op de vaderlandse situatie op grond van eigen ervaringen. Hij doet dit vanuit de altijd zwakke positie van de zich de mindere voelende, ja zelfs vanuit een minderwaardigheidsgevoel dat aldus wordt toegelicht: „Ergens dekt de uitkomst nooit de gedachte, de daad nimmer de droom, de realiteit niet de illusie. En dat geeft de auteur enigszins het gevoel dat hij een oplichter is, wanneer hij zijn manuscript bij een uitgever komt aanbieden. Hij staat naakt en kwetsbaar met zijn geestesprodukt tegenover de gereserveerde, aangeklede heer die zijn uitgever is." En even verder wordt de underdogrol nog eens flink aangezet: „De uitgever behoudt uiteindelijk het veto-recht over de uitgave. Hij kan het manuscript weigeren en daarmee is de kous af. Hij kan macht tegenover onmacht stellen en het gevaar dat de uitgever dan ook voortdurend bedreigt, is slachtoffer te worden van zijn latente machtswellust." Zo worden van dik hout wel erg gemakkelijk planken gezaagd. Of dat, met alle begrip voor zorgen en problemen die er zullen zijn, een zichzelf ondanks sympathieke zelfspot serieus nemende schrijver past? Ik meen van niet. En dit te meer als het op verschillende plaatsen in een op zich best vermakelijk en ook wel eens informatief boekje leidt tot al te duidelijke simplificaties en inconsequenties. Visser verwijt, zie hierboven, de uitgevers allerlei kwalijke zaken. Maar toen tijdens de laatste wereldoorlog „vele schrijvers" contracten afsloten met uitgevers die daarna soms aardige voorschotten betaalden terwijl die schrijvers „niet in het minst van plan (waren) hun verplichtingen na te komen", dan reikt Visser» commentaar met verder dan: .Vele uitgevers vroegen er dan ook om belazerd te uorde?(.'o Enkele van de uitgevers die ik indertijd voor de bundel Hoekmakers heb beschreven komen ook in Vissers Wat moet ik ermee voor. Reinold Kuipers, stad-Groninger als Visser en onlangs met pensioen vertrokken bij Querido na voordien vele jaren al directeur geweest te zijn van de uitgeverij van De Arbeiderspers, blijkt ongewild Visser aan die titel te nebben geholpen: Kuipers „nam eens een manuscript van mij in ontvangst waarover ik niet, zoals ik gewoon was te doen. vooraf met hem had gesproken. Zijn spontane reactie was: 'Wat moet ik ermee?'" Dank of erkentelijkheid is niet Kuipers deel geworden: „Van alle relaties die ik met uitgevers heb gehad, naderde deze (met Kuipers) het dichtst de vorm van vriendschap." Maar, zoals een ieder weet, het kan verkeren: „Het is treurig dat Kuipers, die voorbestemd was een aantal jaren mijn uitgever te worden, zoveel van de schoolfrik in zich had. Het is ironisch wanneer men bedenkt dat ik zelf een mislukte schoolfrik ben. Een geslaagde schoolfrik-uitgever en een mislukte schoolfrik-auteur is so wie so al een geschifte combinatie en wanneer daar nog allerlei persoonlijke, emotionele, vriendschappelijke banden een rol bij gaan spelen, zit het fiasco er al vanaf ac aanvang dik in." Visser, die wel begrip toont voor het verschijnsel der onverenigbaarheid van humeuren legt mijns inziens toch te veel de „schuld" aan het fiasco bij Kuipers. De man die in zijn lange uitgeverspraktijk als weinigen talrijke auteurs aan zijn fonds heeft weten te binden omdat zij, bij wat hem in dat opzicht voor ogen stond, pasten. De bevestiging daarvan levert Ab Visser ongewild zelf: „Kuipers zag mij meer als dichter dan als prozaïst." Dat hij zich daarin vergiste, zoals Visser met zelfkennis constateert, verandert niets aan de kwestie omdat Kuipers kennelijk uit was op ander proza dan Visser hem kon bieden. --- Van Oorschot De andere Boekmaker aan wie Ab Visser verhoudingsgewijs veel aandacht besteedt is Geert van Oorschot. Merkwaardig hierbij is dat de schrijver van Wat moet ik ermee beweert dat Van Oorschot „de enige (is geweest) die (...) een interview weigerde." Hoe ik hem dan toch „zelfs op een voetstuk" heb kunnen plaatsen ontgaat me. De toedracht was dan ook even anders: het vraaggesprek vond wel terdege plaats, als eerste van de serie bovendien. Later verlangde Van Oorschot dat het stuk niet in de bundel zou worden opgenomen en, nadat hem duidelijk was gemaakt dat daaraan niet zou worden voldaan, weigerde hij als enige om een foto ter beschikking te stellen Het ligt niet op mijn weg Van Oorschot te verdedigen. Die is daar best zelf toe in staat, gesteld dat hij daaraan fl V\aar het mij om te doen de ( kritische) bewondering die ik heb voor Van Oorschot als uitgever en die volgens Visser lot „een bijna rehgieuze"verbied" zou hebben geleid. Dat is nonsens, al mag Visser er best zo over blijven denken. Maar hij moet zich bij het vormen van een oordeel - „Ik heb mijn twijfels omtrent de grootheid van Van Oorschot als uitgever - niet wat zijn grote mond betreft". - wel aan de feiten houden. En dat nu gebeurt niet waar Visser beweert: „Aan de onsterfelijke Russen en de Forumauteurs immers kan hij (Van Oorschot) zich geen buil vallen." Is dat zo? Wat „de Russen" betreft - de klassieke schrijvers die voor het eerst door middel van rechtstreekse en door vakmensen vertaalde uitgaven via de Russische Bibliotheek in Nederland geïntroduceerd werden - nu waarschijnlijk wel. Maar zon dertig jaar geleden bij de start van het nooit gesubsidieerde grootse project en de tien. vijftien daarna volgende jaren bij de voltooiing ervan waren de risico's financieel nog zodanig dat op „builen" gerekend werd en gehoopt dat de nek er niet bij zou breken. De verwachting dat dit laatste wel ging gebeuren is terecht lang wijd verbreid gebleven. Met de „Forumauteurs" ligt het anders. Ter Braaks Verzameld Werk en de Brieven- uitgave Ter Braak-Du Perron mogen dan tenslotte uitverkocht zijn geraakt, van het al evenzeer voor eigen rekening en risico uitgegeven Verzameld Werk van E. du Perron zijn na zon twintig jaar nog altijd verschillende delen verkrijgbaar. En wanneer zal de scherp gecalculeerde, wel met financiële hulp voorbereide, schitterende editie van Du Perrons Brieven het bescheiden aantal kopers vinden waarop gehoopt wordt? Desondanks verschijnen die brievenboeken, mede als gevolg van de inzet van Geert van Oorschot die daarmee, voor de zoveelste keer, laat blijken in de Nederlandse situatie een uitzonderlijke uitgever te zijn. Tegen die achtergrond acht ik het van geen enkele betekenis of deze man wel dan niet overeenstemt met de nauwelijks gemotiveerde „archetype"" van uitgevers die Ab Visser heeft opgevoerd. RUDIBOLTENDAL (AB VISSER - Wat moet ik ermee. Uitgave: Elsevier Manteau, Amsterdam; nummer 22 in de reeks Manteau Marginaal, 112 blz. mcl. register, paperback ƒ7,90. Als nummer 21 is in de zelfde reeks verschenen De Vlaamse Helicon van HERMAN TEIRLINCK. Het boekte bevat de tot nu toe niet gepubliceerde tekst van een soort revue die geschreven werd voor feestelijke avond van de „Vlaamse club VOOT kunsten. lenschappen en letteren". Wie niet tot in details