Vijf minuten architectuur... (1) Of iets mooi dan wel lelijk wordt gevonden is natuurlijk een persoonlijke kwestie. Het is een tijdelijke kwestie bovendien. De cultuur verandert; wij veranderen. Wat ik nu mooi vind, vind ik over tien jaar misschien niet meer mooi en wat ik in 1960 prachtig vond is nu lelijk. Er zijn critici wier oordeel ik op prijs stel en waar ik me door laat leiden. Er zijn andere critici waar ik niet naar luister omdat ik hun oordeelsvermogen laag aansla of omdat de ervaring me heeft geleerd dat onze gevoelswerelden te ver uit elkaar liggen. Hoezeer je ook streeft naar een zekere objectiviteit, de subjectiviteit van ieder, oordeel blijft voorop staan. Met redenen omklede oordelen klinken beter, maar zijn meestal evengoed discutabel. In veel gevallen is het eerlijker het oordeel onomwonden uit te spreken, want op die manier verheel je tenminste het persoonlijke en subjectieve van dat oordeel niet. Moeilijk wordt het pas wanneer van architecten schoonheid geëist wordt. Dat doet Gerrit Komrij. Als hij schrijft: „Een lelijk schilderij kan worden overgeschilderd" dan blijkt daaruit dat hij duidelijke opvattingen heeft over mooi en lelijk in de schilderkunst. Hij zegt niet: aan een schilderij dat ik lelijk vind ga ik voorbij, want misschien vindt iemand anders het mooi, nee, het kan worden vernietigd. Lelijkheid bestaat. Maar dat is en blijft natuurlijk een persoonlijke opvatting. Maar een lelijk gebouw kan moeilijk worden afgebroken en daarom maakt hij zich zo kwaad op architecten. Wat schilders gegund wordt, namelijk zich vergissen of gewoon slecht werk afleveren of zelfs een slechte schilder zijn maar toch schilderen, kan niet worden geduld wanneer het om architectuur gaat. Wat impliceert een dergelijke gedachtegang? Een algehele bouwstop! Niet meer en niet minder. Want we worden het er nooit over eens wie de goede en «vie de slechte architecten zijn. Hierbij denk ik niet eens aan de duizenden onbeduidende architecten van wie niemand ooit gehoord heeft en die gewoon hun gang gaan, maar aan de paar nationaal en internationaal erkende topfiguren. Aldo van Eijck en Herman Hertzberger behoren, althans naar mijn smaak, tot twee van de beste architecten van dit land, maar wel worden ze al in 1970 door Delftse studenten voor rotte vis uitgemaakt. (Zie: De elite, Delft, 1970). In het laatste nummer van Plan (11, 1979, p.26 e.v.) wordt de zogenaamde Forumgroep, waartoe Hertzberger en Van Eijck behoren, door Carel Weeber hardhandig aangepakt, ten faveure van alweer een geheel nieuwe benadering van architectonische problemen. Het is de algemene gang van zaken in de internationale literatuur dat men elkaar de oren wast en dikwijls op allesbehalve zachtzinnige manier. De ene vernietigende kritiek na de ander. En daarbij gaat het niet om kleine en onbekende architecten maar om enorme reputaties die voor de bijl gaan. Is dat erg? Ik geloof het niet zolang je maar nooit gelooft dat de nieuwe generatie die zo zon grote scheur opentrekt het werkelijk beter zal doen dan haar voorgangers. Ze doen het alleen weer op een nieuwe manier fout. Ze maken hun eigen fouten en dat is hun goed recht. Alleen in samenlevingen waarin weinig of niets verandert worden geen fouten gemaakt. De iglo is een woonvorm waarbij gedurende een ontwikkeling van eeuwen alle fouten werden uitgebannen. Is die vorm eenmaal perfect gebleken, dan wordt hij klakkeloos herhaald. Een soortgelijke ontwikkeling kan worden waargenomen bij de boerderijbouw. Met andere woorden: het paradijs op aarde, zoals Komrij zich dat kennelijk voorstelt, zal nooit bereikt worden. Architectuur is een onderdeel van een veranderende cultuur en vooral ook. een pluralistische cultuur. Dit is heel aardig te illustreren aan de hand van een slechts vijf minuten durende wandeling in Leeuwarden en wel over de Langemarktstraat, richting Girokantoor de Tesselschadestraat in. Wat je dan ziet is een echte staalkaart van architectonische opvattingen waarover ik wat indrukken zal proberen op te schrijven, maar meer dan indrukken kunnen het natuurlijk niet zijn. Over het gebouw van de Verzekeringsfondsen zullen de meeste mensen het eens zijn. Een marmerpaleis zo dood als een pier. Symmetrisch, ordelijk, vensters vlak in de gevel gehouden, waardoor de doosvorm nog sterker geprononceerd wordt. Kozijnen van aluminium. Bouwjaar 1971. Archit tenbureau Heidoorn. Wie de werkelijke on tv. blijkt uit dit gegeven niet, zoals zo vaak. In mijn aantekeningen rchitectuur, dat wil zeggen dat h gedaan is om tot een enigszins bijzondere of eigen vormgeving te komen, maar dat net kennelijk de bedoeling is geweest de opdrachtgever naar de mond te praten Er is niets tegen marmer, maar het zijn wel altijd de banken en dat soort instellingen die zo nodig in marmer gekleed willen gaan. Afbreken dus! Het volgende, zeer opmerkelijke bouwsel huisvest de OTOS en ANOZ. Nu wordt het oppassen geblazen, want dit gebouw is zeer trendy ofwel modieus. Waarom dan wel? Omdat het alle kenmerken in zich heeft van wat we voor het gemak de Bonnema-stijl zullen noemen, maar niet van Bonnema is. Wel van het bureau Wiersma en Brugman (1978). De stijl die Bonnema in een aantal gebouwen te Leeuwarden heeft ontwikkeld en die door een van zijn 'vijanden' gedeukte grootschaligheid wordt genoemd, kenmerkt zich ten eerste door een grote mate van complexiteit of ingewikkeldheid in de samenstelling van het bouwvolume. Daardoor ontstaat een schijnbare willekeurigheid die goed aansluit bij de grilligheid van oude stadsdelen. Ten tweede zie je veel kleine ramen en nooit grote glaspartijen waardoor een indruk van 'veelheid' ontstaat, iets dat eveneens kenmerkend voor bestaande oude steden is en ten derde het materiaal- en kleurgebruik. Het belangrijkste daarbij is de nadrukkelijke combinatie betonbaksteen. Het beton krijgt bij Bonnema de dubbelfunctie van constructie en decoratie. Zodra die dubbelfunctie wegvalt en het beton alleen uit decoratieve overwegingen wordt toegepast, zoals hier soms het geval is, wordt het architectonisch gezien dubieus. Hoe iemand er toe komt een ander zo bedriegelijk na te bootsen is mij een raadsel. Volgende patiënt. FBTO van bureau Heidoorn (1977). Dat jaartal heeft me verbaasd en ik hoop dan ook dat mijn bron zich niet vergist, want mijn indruk is dat dit gebouw veel ouder i zijn, gezien de stijl Dit gi , op- I lelijk. Het doet me echt pijn I marmerklont van daareven Is vorn ving tenminste nog I nnimum beperkt, zodat er ook weinig . • toren. Maar hier krijgen vormgeving te zien, bijvoorbeeld in de tchelijk naar voren springende kozijnen' op de begane grond en waarbij echthoekige vormen daarvan aan de vier hoeken zijn algeschuind. Dit n je blijkbaar mooi vinden Maar ik vind het niet mooi, evenmin als de zeer brutale reclame aan de gevel of het nog afschuwelijker schild met klok aan de rechter gevel om van de entree maar te zwijgen. Als geheel is dit gebouw een rommelzootje, maar het meest storende n is - in mijn ogen - de aangeplakte-wimper-mentaliteit die uit de hier genoemde details spreekt. Met gezwinde pas lopen we nu - weer of geen weer - snel nog een aardig verbouwd puitje van Pretty Home passe- I, langs wat te slopen panden, recht op het Girokantoor ai. Als we op het bruggetje even blijven stilstaan zien we rechf. nog nel die absurde toneelbouwing uitkomen. De brug wa. . len Du is eeen porum tegenover het meesterwerk waarmee WC nu geconfronteerd worden ' rdt vervolgd) SIMON MARI PRÜVS De Langemarktstraat in Leeuwarden --- Natuur en techniek in Heerenveen HEERENVEEN - Natuur en techniek gaan op deze bijnaivinter-niet-meer-herfsjr-foto sfeervol in elkaar over. De Drie Gebroeders (waarvan er eentje achter zijn familieleden schuilgaat) vormen imnaf deze - inderdaad vrij verre - positie bij de Spoorsloot, aan de noorwesletijke kant oan Heerenveen. nauwelijks meer een storend element in het met verdorde riethalmen en ontbladerde boomtakken versierde horizonbeeld. Ook de naar Leeuwarden vertrekkende „gele engel" komt in dit geheel redelijk uit de verf. Tussen het struweel en vlak onder de zich samenpakkende wolken is nog juist net dak zichtbaar van het stationsgebouw. In de vage toekomst zal het karakteristieke bouwsel aan de spoorlijn verdwijnen. Een nieuw gebouw zal enkele honderden meters zuidelijker verrijzen. Wanneer die tijden zijn aangebroken, zal Huk het kale gebied aan gindse zijde van de sloot, getooid met de naam ..Nijehaske". mei honderden woningen zijn bebouwd. Een tweede fotografisch doorkijkje zal dun wellicht een wat andere aanblik geven. ---