Goethe wordt steeds opnieuw 'ontdekt' O.B.K. Op 22 maart zal het 150 jaar geleden zijn dat de Duitse schrijver en wetenschapper Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) overleed. Het in Amsterdam gevestigde Goethejnstituut, dat tot taak heeft Nederland te laten meegenieten van jjuitse cultuuruitingen, vindt het niet nodig aandacht te schenken aan de sterfdag van zijn naamgever: „Over Goethe is zo langzamerhand alles wel bekend", zo meent men daar. Anderen denken daar blijkbaar anders over en hebben wel degelijk een aantal initiatieven ontplooid om van 1982 ook in ons land een beetje een „Goethe-jaar" te maken. Zo haalde de Stichting WIKOR, die regelmatig toneelvoorstellingen van buitenlandse gezelschappen organiseert uit Duitsland het Schlosstheater Moers naar Nederland om in januari, februari en maart een grote serie voorstellingen te geven van Goethe's jeugdstuk Die Mitschuldiqen. (zie kader bij dit artikel) En de Haagse Comedie brengt op 20 februari in het Haagse Hot-theater de première van Gesprek in Huize Stem over de afwezige Heer von Goethe, een recent toneelstuk van DDR-auteur Peter Hacks waarin deze overigens een tamelijk ontluisterend beeld van Goethe schetst. Buiten het toneel is het met name de antroposofische beweging in Nederland die de komende maanden aandacht zal besteden aan leven en werk van Goeth'e. Op stapel staan een reeks artikelen in het antroposofische tijdschrift Jonas waarvan het eerste -over het verband tussen Goethes literaire werk en zijn leven - inmiddels is verschenen in het januarinummer. Is over Goethe inderdaad alles bekend, zoals het Goethe-instituut meent? Op het eerste gezicht zou je denken van wel. Dat is dan in de eerste plaats te danken aan "de schrijver zelf. Want behalve drie autobiografische geschriften (Dichtung und Wahrheit, Italiënische Reise en Kampagne in Frankreich) liet hij meer dan 15.000 brieven na alsmede dagboeken die 52 jaren van zijn leven omvatten. Het is dan ook des te merkwaardiger dat er in de tienduizenden boeken die de afgelopen 150 jaar over Goethes leven en werk geschreven zijn, volstrekt uiteenlopende interpretaties van 's mans ideeënwereld en persoonlijke eigenschappen gegeven worden. De Duitse biograaf Peter Boemer wijdt dat in ziin ook in het Nederlands vertaalde boek Goethe (uitgegeven door De Haan in Haarlem 1979) aan het feit dat Goethe in zijn autobiografische geschriften „persoonlijke kwesties bewust met uiterlijkheden verdoezelde" en „vrijwel alles wat zijn diepste innerlijk beroerde achter abstraherende maximes placht te versluieren". Eenvoudiger gezegd: Goethe deed zichzelf mooier voor dan hij was. --- Hessel van der Wal: puntgaaf HESSEL VAN DER WAL Het uitstekende cabaretprogramma „Tussen hangen en wurgen", waarmee Hessel van der Wal thans het land doortrekt, is gelardeerd met een flink aantal zeer sterke liedjes. Hoe sterk, blijkt als men in alle rust de juist verschenen gelijknamige lp beluis: tert. Degene, die de voorstelling van „Tussen hangen en wurgen" heeft gezien, komt zeker opnieuw onder de indruk van de zeggingskracht van deze liedjes en de cabareteske opbouw ervan. Tekstueel zowel als muzikaal zijn het vrijwel zonder uitzondering puntgave voorbeelden van hoe een cabaretlied behoort te zijn. Hessel van der Wal laat in deze liedjes geen enkele twijfel bestaan over waar hij staat en hoe hij denkt. Hij striemt de dubbele moraal inzake euthanasie („de moord op de weg of op 't slagveld/dat levert meestal geen enkel probleem/maar verlos je een mens uit zijn lijden/dan waait de wind uit een andere hoek"); hij hekelt de kleinburgerlijke vooringenomenheid ten aanzien van bij voorbeeld homo's; hij valt fel uit tegen de machthebbers die zo voor de neutronenbom zijn („de laarzen van hen, die nu uit zijn op macht/die hoor je niet stampen, die hoor je niet stampen"); hij signaleert de leegheid in het bestaan van een vrouw die krampachtig haar dagen tracht te vullen met kreatieve bezigheden als pottenbakken, boetseren en brood bakken. Zijn toon is hierbij vaak cynisch, bitter en wrang. Maar dan ineens kan hij ook zeer poëtisch zijn Hij stelt verdrietig vast dat hij het kind in hem begraven heeft, maar hij eindigt dit lied dan vol hoop: „maar ik breek het graf nu open/ik laat me zelf weer vrij". Want optimisme mag dan wel niet de grondtoon zijn van de meeste liedjes van dit album, Hessel zingt ook dat een droom toch geen droom hoeft te blijven en dat het roer nog minstens tien keer kan worden omgegooid. Nogmaals, Hessel van der Wal is een voortreffelijk tekstdichter. Hij heeft bovendien het geluk dat die teksten een extra spanning krijgen door de muziek van Henk Alkema, die weer van een geheel eigen, zeer markant idioom blijk geeft, zoals in „Echo van laarzen" en zeker ook in „Diktators". Dit laatste liedje is overigens het enige dat niet van Hessel van der Wal zelf is, maar van Sikke Doele. De muzikale begeleiding wordt op bijzonder adekwate wijze verzorgd door Geppy Haarsma (accordeon), Arjen Oosterhout (slagwerk, vibrafoon en percussie), Otto Jongbloed (toetsen), Klaas de Jong (gitaar, basgitaar en fluit) en Henk Alkema (toetsen). Fons Jansen heeft een aanbeveling op de hoes geschreven. Hij zegt 0.a.: „Wat waarachtig is vindt onontkoombaar zijn weg". Was het maar zo, is mijn pessimistische verzuchting. Een stipnotering zal deze bij Universe Productions geperste plaat wel nooit krijgen, maar hij noort wel in de discotheek van iedere waarachtige cabaret-liefhebber, vind ik.' HENK VAN DER MEULEN --- Poolse jazz in Lemmer Als eerste orkest na de militaire ingreep in Polen heeft de Poolse jazzband Gold Washboard Hot Jazzcompagnie toestemming van de autoriteiten gekregen om een toernee door het buitenland te maken. Komende maandag zal het enthousiast spelende oude stijl-orkest naar jazzcafé Napoleon in Lemmer komen, waar het twee jaar geleden ook al eens te horen was. De bezetting van het orkest is: Ryszard Zawistowski, trombone; Andrzej Biglas, clarinet, saxen; Andrzej Duszynski, trompet; Kristof Adamek, drums; Wiktor Zydron, banjo, gitaar, piano; Mikotaj Kaminski, bas. Het concert, georganiseerd door de stichting Jazzclub Zuid-Friesland, begint om half negen. --- Bergtop Hij heeft daar in zoverre succes mee gehad dat zijn naam voor velen verbonden is (geweest) met begrippen als harmonie, gelukkig evenwicht en classicisme. Daarom is Goethe bijvoorbeeld zo populair bij antroposofen. Rudolf Steiner, grondlegger van de antroposofische beweging, stelde in een in 1908 gehouden voordracht dan ook „dat Goethe niet één enkel gezichtspunt kiest, maar de berg beklimt en aantoont, dat er een mogelijkheid is het standpunt in te nemen op de bergtop, en daar een volledig panorama te vinden, waarin alle beschouwingen in hun diepere eendracht zichtbaar worden. Oppervlakkig gezien zou je Goethes streven naar harmonie en overzicht af kunnen leiden uit zijn „met alles bezig willen zijn". Hij studeerde rechten, filosofie, kunstgeschiedenis en theologie, deed op latere leeftijd uitgebreid biologisch en natuurwetenschappelijk onderzoek (zo ontwierp Goethe een kleurenleer die later wetenschappelijk gezien ongegrond zou blijken); hij was jarenlang politicus aan het hof van de hertog van Weimar; en ondertussen schreef hij gedichten, rohians, volksverhalen en toneelstukken in achtereenvolgens de sfeer van Rococo, Sturm und Drang, Romantiek en Classicisme. En toch moet Goethe verre van een harmonisch mens geweest zijn. Er is over hem wel eens gezegd dat hij „zijn hele leven heeft doorgebracht met zichzelf te zoeken of te vermijden". Het is onmogelijk om in het kader van dit artikel Goethes levensloop ook maar enigszins volledig te schetsen. Maar een paar elementen verdienen de aandacht, omdat zij de juistheid van het zoiuist over zijn leven gezegde onderstrepen en daarnaast de uitgangspunten vormen voor de nieuwe omgang met Goethes (toneel)werk, zoals die met name in Duitsland de afgelopen jaren zichtbaar is geworden. Goethe leefde in een tijdperk van ingrijpende maatschappelijke veranderingen. In Engeland begon aan het einde van de achttiende eeuw de industriële revolutie, in Amerika betekende de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 het begin van een koloniale revolutie en de Franse revolutie van 1789 leidde de definitieve ondergang van de heerschappij van adel en geestelijkheid in. Dergelijke historische omwentelingen leidden onvermijdelijk tot onzekerheid, angst voor de toekomst en identiteitsverlies bij het individu. En zeker bij een individu als Goethe, die van zichzelf al uiterst gevoelig was, zich door de mensen om hem heen vaak niet begrepen voelde en bovendien ziin leven lang van de ene ongelukkige liefde in de an-' der viel. Zijn beroemde Het lijden van de jonge Werther schreef hij in 1774 als reactie op zon mislukte liefde. En als saillant detail mag in dit verband ook het feit niet ontbreken dat Goethe op 74--jarige leeftijd nog de hand vroeg van de 19-jarige Ulrike von Levetzow. Tevergeefs! --- Kalkoense haan Een van Goethes moeizame relaties met vrouwen, in dit geval de hofdame Charlotte von Stem uit Weimar, heeft de Oostduitse auteur Peter Hacks verwerkt in diens Gesprek in Huize Stem over de afwezige Heer Von Goethe, dat de Haagse Comedie binnenkort in Nederland zal uitbrengen. Hacks legt Charlotte von Stem in dat stuk onder meer de volgende uitspraak over Goethe in de mond: „Goethe herinnert me nu, net zoals tien iaar geleden, aan de opgezwollen hals van een kalkoense haan. Hij was een lomperik; ik heb hem opgevoed; nu hebben we een opgevoede lomperik: een genie". Die strijd tussen triviaal en geniaal, tussen innerlnke onzekerheid en het vermogen om die om te zetten in verheven klinkende, maar uiterlijke vormen is de essentie van wat met name Duitse theatermakers momenteel in Goethe en zijn stukken aanspreekt. „Goethe was 'een gevoelsanarchist, hoewel in ideologisch opzicht een man van recht en orde , zegt men daar. En dus staat in recente opvoeringen van Goethes tragedie Faust niet meer de heroïsche strijd tussen wetenschapper en duivel centraal, maar het conflict van een mens die heen en weer wordt geslingerd tussen zijn zinnelijkheid en waarheidsstreven, tussen gevoel en verstand. En Egmont is niet langer het politiek-historische drama, maar een tragedie over een man die wil vluchten uit de werkelijkheid, terwijl zijn omgeving (Willem van Oranje) hem voortdurend op ziin verantwoordelijkheden wijst. Het is jammer dat het Nederlandse toneel Goethe volledig vergeten lijkt te hebben. Twintig jaar geleden werden voor het laatst zijn Faust (door het Nieuw Rotterdams Toneel) en Iphigeneia (door Centrum) gespeeld. Waarschijnlijk wordt C-oethe nog altijd te veel in verband gebracht met begrippen als „zwaar" en „verheven", terwijl toch de nieuwe Duitse benadering zijn stukken juist voor de huidige „crisistijd" weer uiterst relevant maakt. Is over Goethe alles bekend? Het blijkt nu dat die vraag eigenlijk niet zo belangrijk is. Waar het meer om gaat is dat Goethe m iedere periode op een nieuwe manier „ontdekt" en bekend gemaakt moet worden. In 1982 betekent dat voor „de verlosser van zijn tijd" (Thomas Carlyle over Goethe), dat hij met de billen bloot gaat. --- Fries Jazzfestival op 6 en 7 maart in Leeuwarden De Leeuwarder jazzstichting Hothouse Redbad gaat in het weekend van 6 en 7 maart een Fries Jazzfestival houden. Het wordt gehouden in café De Brouwershoeck in de Poststraat te Leeuwarden en er komen die zaterdag en zondag maar liefst dertien Friese groepen aan bod, bekende en minder bekende, spelend in zeer uiteenlopende jazzstijlen. Zaterdag is de dag van de oudere stijlen. Om drie uur wordt het festival geopend door de Rosy O'Grady European Jazzband, die voor het merendeel bestaat uit vroegere leden van de Peat Town Jazzband uit Drachten. Dixieland is ook te horen van de Leeuwarder combinatie Leoville (om vijf uur) en de Lake City Jazzband uit Sneek (zes uur), 's Avonds om negen uur zullen leden van ondermeer de laatste twee groepen een dixieland-session houden. Verder zijn er drie bluesgroepen aangetrokken. De bekendste daarvan is de Pub Street Blues Band uit Bolsward, die op het ogenblik bezig is met het opnemen van een elpee. Deze band is om acht uur te horen, 's Middags om vier uur speelt Fluster en om tien uür Plok. Tot slot van de eerste dag is een open bluessession gepland, met medewerking van onder meer Piet Kok en David Gardeur. Zondag is de moderne jazz aan de beurt. De Jelle Buising Big Band geeft om half twaalf 's morgens een soort koffieconcert. Om drie uur 's middags treedt het Joop Verbeke Septet op, dat naast de leider-pianist bestaat uit Karst de Groot (gitaar), Marco Bays (drums), Geert Wiekei (sax), Andries Ziilstra (trompet), Sjoerd van der Wal (bas) en Paul Woesthuis (trombone). Dan volgt om half vijf Baobab, waarvan deel uitmaken Maarten Beeuwkes (fenderpiano), Klaas de Jong (gitaar), Ger Lohuis (bas) en Jilt Drent (drums). Om zes uur is er vervolgens een session onder leiding van de combo Henk Alkema, terwijl om acht uur het Trio Holdeem acte de présence geeft met als gasttrompettist Eddy Engels. Om half tien speelt de Wully Bully Band, een kwintet bestaande uit Willem Boelens (sopraan- en tenorsax), Otto Jongbloed (piano), Klaas de Jong (gitaar), Ger Lohuis (bas) en Arjen Oosterhuis (drums). Het Orkest John Eskes vormt de afsluiting van het festival. De bezetting is John Eskes (gitaar en orkestleiding), Addie Scheele (fenderpiano), Klaas de Vries (drums), Frans Span (bas), Peter Tjeerdsma (saxofoon), Jelle de Vries en Harry Hartman (trompet), René Kuiter (trombone), Jan Engelman, Inez Timmer, Sido Hereman en Harry Zandstra (allen zang). De toegangsprijzen zijn ƒ25 voor een passepartout, f 15 voor een dagkaart. Contribuanten van de jazzstichting Hothouse Redbad krijgen aanmerkelijke reductie. Men hoopt met dit festival de Friese jazz meer bekendheid te geven en meteen de jazzstichting een extra impuls te geven --- 'Die Mitschuldigen' Op uitnodiging van de Stichting WIKOR geeft het Schlosstheater uit het Duitse provinciestadje Moers tot eind maart nog voorstellingen in een groot aantal Nederlandse schouwburgen van Die Mitschuldigen een komedie die Goethe al op achttienjarige leeftijd schreef. Dinsdagavond doet men De Lawei te Drachten aan, donderdagavond De Harmonie in Leeuwarden. Hoewel de korte (vijf kwartier) voorstelling overal vrij toegankelijk is, is zij toch in eerste instantie bedoeld voor middelbare scholieren. De Stichting WIKOR heeft dan ook behalve de (Duitse) tekst van het stuk een documentatieboekje uitgegeven, waarin leerlingen en docenten een hoeveelheid informatie vinden over Goethe en zijn werk. Dat laatste is maar goed ook, want wie zijn oordeel over Goethe uitsluitend zou baseren op Die Mitschuldigen zit goed mis. Goethe schreef het stuk tijdens zijn roerige studentenjaren in Leipzig, dat destijds nog geheel in het zwierige niets van de Rococo gedompeld was. En zonder nu meteen ook Die Mitschuldigen tot „niets" te willen bestempelen, veel meer dan een vlot geschreven blijspelletje zoals Molière er een eeuw eerder tientallen produceerde is het zeker niet. De vier acteurs van het Schlosstheater spelen de sluipin-kruip-in-verwikkelingen rond de waard, zijn dochter, haar echtgenoot en een als kaper (van de dochter) op de kust verschijnende edelman in hoog tempo en met gebruikmaking van commedia dell'arte-technieken. Dat alles gebeurt in een tijdloos toneelbeeld van lichtblauw aluminiumfolie en donkerpaars plastic. Aardig, amusant, maar zonder enige inhoud en nietszeggend waar het Goethe betreft. --- Art Nouveau is hier dun gezaaid De tijd rond de eeuwwisseling was een periode van ongekend optimisme. De lange vrede sinds de Frans-Duitse oorlog van 1870 had de voorbarige mening post doen vatten dat Europa het oorlog voeren voorgoed ontgroeid was. Daarnaast leek de zich snel ontwikkelende techniek een toekomst vol welvaart en voorspoed voor iedereen te beloven. Europa leek een zorgeloze toekomst tegemoet te gaan. In dat onbekommerde klimaat kon zich een kunstvorm ontwikkelen die de lichtvoetigheid van de „Belle epoque" belichaamde: de Art. Nouveau, in Nederland beter bekend onder de Duitse naam Jugendstil. De belangstelling voor deze stijl is de laatste tijd sterk toegenomen. Vorig jaar wijdde het museum Princessehof al een tentoonstelling aan de Belgische Jugendstil. De Übbo Emmius-student Wim van Sinderen heeft nu een boekje het licht doen zien waarin hij de Friese bijdrage aan de Jugendstil onder de loupe neemt. De schrijver heeft zich daarbij beperkt tot de architectuur. Van Sinderen heeft bij het tot stand komen van zijn boekje daarom ook nauw samengewerkt met de Stichting Moderne Architectuur Friesland. De architectuur van de negentiende eeuw kenmerkte zich door het gebrek aan een eigen stijl. Architecten ontleenden naar hartelust aan eerdere stijlperioden. Het was de bloeitijd van de neostijlen: neo-gothiek, neo-barok en neo-renaissance. Als een natuurlijke reactie op die stijlloosheid ontstond de Jugendstil. De Jugendstil of Art Nouveau ontstond in België en in Duitsland. De Belgische kunsthandelaar S. Bing liet in 1895 zijn nieuwe kunstzaak in Brussel, de „Salon de I'Art Nouveau", inrichten door de befaamde ontwerper Henry van de Velde. Deze ontwierp voor zijn opdrachtgever een interieur in de nieuwe stijl waarin de lijn een allesoverheersende rol speelde. Daarnaast putte hij zijn inspiratie uit de natuur: bloemen, planten, grillig omhoogslingerende stengelvormen, pauwen en zwanen. Grillig kronkelende lijnen werden het meest in het oog lopende kenmerk van de nieuwe stijl. In Nederland kreeg de Jugendstil vanwege al dat gekronkel dan ook al snel de spottende bijnaam „macaroni-stijr'. In Duitsland kreeg de nieuwe stijl zijn naam door het tijdschrift „Jugend" dat geheel in Art Nouveau-stijl vorm gegeven was. Vanuit haar ontstaanscentra breidde de Jugendstil zich snel over heel Europa uit, waarbij zij in ieder land een eigen karakter kreeg. De Franse Jugendstil is vloeiend en elegant, de Spaanse architekt Gaudi creëerde daarentegen een overdadige en zwaar aandoende Spaanse Jugendstil, De Nederlandse architekten die in de ban van de Jugendstil kwamen bleven voorzichtig. Hun voortbrengsels hielden in vergelijking met Jugendstil-gebouwen die elders in Europa ontstonden een zekere soberheid. Kenmerkend voor de Nederlandse Jugendstil mag ook genoemd worden dat geometrische vormen vaak het uitgangspunt waren voor de decoraties. Vaak bleef in Nederland de Jugendstil-inbreng ook beperkt tot de versieringen. In Friesland heeft de Jugendstil architectuur geen grote vlucht genomen, stelt Wim van Sinderen aan het slot van zijn boekje vast. Bij zijn inventarisatie van wat er in Friesland aan Jugendstil gebouwen te bewonderen valt is de schrijver op slechts een zestal panden gestuit die echt tot jde Jugendstil gerekend kunnen worden: de Centraal Apotheek, het gebouw van de Utrecht verzekeringsmaatschappij en het Gabbemagasthuis in Leeuwarden, het Rooms Katholiek Verenigingsgebouw en het pand van de koffie- en theehandel van Van Balen in Franeker en een voormalige burgemeesterswoning in Drachten. Bij veel andere gebouwen zijn in de versieringen vaak wel Jugendstil motieven aan te wijzen. Friese architekten hebben zich maar zeer zijdelings bezig gehouden met de Jugendstil, stelt Van Sinderen vast. De enige Friese architekt die zich aan de Jugendstil gewaagd heeft is Nicolaas Adema uit Franeker geweest. Hij ontwierp het, Rooms Katholiek Verenigingsgebouw en het interieur van Van Balens koffie- en theehandel. Uit de rest van zijn oeuvre blijkt evenwel dat deze beide ontwerpen voor Adema slechts zijstapjes geweest zijn. De meeste Jugendstil gebouwen in Friesland ziin het werk geweest van architekten van buiten de provincie. In een apart hoofdstuk gaat Van Sinderen in op de betekenis die de tegelbakkerij Van Hulst in Harlingen voor de verspreiding van Jugendstil in Friesland gehad heeft. De tegelbakkerij beleefde rond de eeuwwisseling een ware opbloei als gevolg van de sterk toegenomen vraag naar tegels. Op het hoogtepunt van haar bloei had de bakkerij vierhonderd mensen in dienst. Uit bewaard gebleven modellenboeken uit die periode blijkt duidelijk dat er bij Van Hulst in Art Nouveau-stijl gewerkt werd. Helaas is van het werk van de fabriek in Friesland niet veel bewaard gebleven. Wanneer de panden waarin de tegeltableaus waren verwerkt onder de slopershamer kwamen werd meestal verzuimd de tegels voor ondergang te behoeden. Merkwaardig is net overigens dat uit de modellen van Van Hulst duidelijk een Franse invloed spreekt. „Art Nouveau in Friesland" door Wim van Sinderen is een gecombineerde uitgave van de Stichting Moderne Architectuur Friesland en de uitgeverij Stichting „Het Leven". De prijs bedraagt f 12,50. De Centraal Apotheek in Leeuwarden, een van de zeldzame voorbeelden van Art Nouveau architectuur in Friesland. Volgens de inventarisatie die Wim van Sinderen maakte kunnen in Friesland slechts zes gebouwen tot de echte Art Nouveau architectuur gerekend worden. ---