(Advertentie) (Advertentie) I wer ui I VOORD EUR EN■ IN FANTASTISCHEI K 1 E UB E Nl __"____^"_k Oude9a yJt W(A (Gaasterland) Aldewei 43 «B II Tel: 05140-4143 --- FRIES MOZAIEK Wangrom en Maddens waarden wei yn wieljende Lauwerssee DE ALD-RYKSARGIVARIS Wiebe Formsma yn Grins trune al mear as 35 jier lyn oan op in tige krekt aldheidkundich ündersyk fan de Lauwerssee. It soe doe noch hast fyftjin jier duorje, foar't it seegat droechfoel, mar der wienen frijwat alde ferhalen oer weiwurden bewenning yn de Lauwerssee. Westlik fan de Lauwers wienen der de ferhalen oer Esonstêd (dêr is yn dizze seary al oer skreaun), eastlik fan de Lauwers wie der de oerlevering fan de Utlanners. Vn de foarige ieu libbe der yn Saltkamp noch in ald man, dy't Jan Uitlander hjitte. Dy soe yn it doarp fan de Utlanners berne wêze. De Lauwerssee leit no al wer mear as tweintich jier droech, mar der is oant hjoeddedei ta amper wat fün dat fan aldheidkundich belang liket. Dat moat hast wol lizze oan it feit, dat der yn de Lauwersmarkrite net san soad sleatten groeven binne. Want krekt troch dit soarte wurk is der yn de Iselmarpolders san soad üntdutsen. Dochs is it wis, dat der noardwestlik fan Saltkamp noch spoaren wêze moatte fan in ald tsjerkdoarpke. J.S. van Weerden hat dêroer yn 1955 yn it blêd De Warf in nijsgjirrich artikel skreaun. De Panserpolder even noardlik fan Saltkamp soe, sa woe Van Weerden hawwe, in rest wêze fan in eartiids folie gruttere keech. De skriuwer fün yn in stik ut 1654, dat der eartiids fan Ulrum oer Midhalm (no in pleats in lvtse twa kilometer noardlik fan Saltkamp) in wei nei it Utlan run hie. Vn dat stik stie ek, dat der eartiids ferskate huzen stien hienen en dat it Aldekleaster yn de Marne der in soad besit han "hie. Dat alde kleasterbesit yn Grinslan is yn 1594 allegearre yn hannen fan Stêd en Ommelannen kaam. Der is yn de rin fan de jierren in registraasje fan oanlein mei tige nijsgjirrige kaarten. In wichtige femylje dy't der ek grün lizzen hie, wie dy fan de Asinga's. ★ It Waad, sjoen farnit Lauwerseach. Vn de fierte moat earnc dc alde hannclsdelsetting Wangrom lein hawwe. Foto LC. Siep van Lingen --- FAN DE KAART * De lizzing (om ende by) fan it doarp Maddens en fan de hannelsdelsetting Wangrom. De feründerstelde alde lopen fan de Lauwers binne tekene oan de han fan gegevens fan de geologyske kaart fan it Waad, dy't publisearre is by de Rijks Geologische Dienst yn Haarlem. --- Nootwech Op de niisneamde kaart stiet ek in stikje oanjün fan de wei nei it eardere doarp. Dy wei hjit de Nootwech. Nei alle gedachten moat men by dat noot net oan 'need' tinke, mar oan 'nöt'. De Nootwech soe dan de wei wêze, dêr't de weinen mei it nöt nei it doarp delkamen. Der binne yn üs kontreien wol mear fan sokke nötwegen bekend. Van Weerden makke yn syn artikel ek oannimlik. dat it doarp vn it Saltkamper Utlan Maddens hjitten hie. It wurdt yn in list fan tsjerkdoarpen fan de proasdij Liens neamd. Om 1400 hinne lemen der trettjin tsjerkdoarpen yn de proasdij Liens: Wee (Wehe-de Hoarn). Lijddense (Liens), Werfhusum (Warfhuzen), Asterdiik en Westerdijk (no Suerdyk), Nova Ecclesia (Nytsjerk), Flegum alias Fledorp (Flydoarp, no Houwersvl). Maddenze, Werhusum (Fjouwerhuzen), Olrum (Ulrum), Horhusum (Hornhuzen). Antiquum Claustrum (Aldekleaster of Kleasterbuorren) en Werhusum (Wierhuzen). Ut de folchoarder vn de list docht bliken, dat Maddens, dat neamd wurdt tusken Houwersyl en Fjouwerhuzen, earne by Saltkamp lein hat. It moat dus wol oerienkomme mei it alde doarp, dat der neffens de oerlevering yn it Utlan lein hat. Dan is der noch in oar plak yn it gebiet fan de eardere Lauwerssee, dat sünder in spoar nei te litten ferdwün is: Wangrom. Durk T. Reitsma fan Stiens, dy't in soad ündersyk dien hat nei alde nammen op it Waad, hat him ek yngeand dwaande halden mei dit Wangrom. It komt foar yn stikken fan de Hanzestéd Wisby fan koart foar 1300, yn stikken fan de Ingelske kening Edward II (1284--1327) en yn it Seebuch, in boek mei oanwizings foar de skipfeart fan de Hanze ut de fyftjinde ieu. Neffens de Ingelske stikken wie Wangrom in plak mei aardich wat hannel. Vn ien fan de fermeldingen stiet dat seis skippen ut Wangrom yn West-Fryslan tegearre yn ien Ingelske haven lizze. Dat "Wangrom dochs wol fan belang wie, docht ek bliken i_t de opmerking yn it Seebuch. Der stie nammentfik neffens dit boek in stins. Wy nimme wat der yn it Seebuch stiet, even letterlik oer, omdat mei help fan dy beskriuwing ek wat te sizzen fait oer de lizzing fan Wangrom. „Item also gy wilt insegelen in de Lauwers so sole gy dat stenhus op Wangerom unde dat werk up Werneroge over en bringen, solopet an de Borne up 3 vadem, unde lopet by der Borne in." Foar in goed begryp fan de sitewaasje moat even sein wurde, dat Werneroge lyksteld wurde moat oan Skiermuontseach en de Borne oan it Boarndjip, tusken it Amelan en Skylge. No moat it Skiermuontseach fan dy dagen net op itselde plak socht wurde as it eilan fan hjoeddedei leit. Skiër' lei folie westliker. Reitsma hat yn it yn 1983 ferskynde boekje Engelsmanplaat in kaart publisearre fan de eilannen om 1300 hinne. Derby begjint 'Wervneraeghe' yn it westen justjes eastlik fan it Amelan. De eastpunt leit krekt even westlik fan Skiër. Op de eastlike heite fan it tsjintwurdige Skiër leit it eilan 'Bassenaeghe'. Op it plak fan it hjoeddeistige doarp Skiermuontseach leit it seegat de Lauwers. De yndruk dy't de tekst ut it Seebuch jout is dizze: as immen de Lauwers ynsile wol kin er dat better net dwaan; hy kin better fierder nei it westen nei de Borne f ean. Hy moat by it ütsetten fan e koers rekken halde mei de stins op Wangerom en „dat werk" op Werneroge (= it alde Skiermuontseach), fierder farre yn de rjochting fan de Borne (Boarndjip) oant er op trije fiem djipte sit, en dan oer de Borne nei binnen gean. De beskriuwing begjint yn it casten en giet nei it westen, logysk foar in seeboek fan de Hanze. Earst sjocht de skipper de stins fan Wangrom, dan de bouwurken fan Wervneraeghe, en dêrnei set er koers nei it Boarndjip. Men moat dus Wangrom earne situearje tusken Bassenaeghe en Wervneraeghe, yn it ütmüningsgebiet fan de Lauwers. No leit dernioeddedei neffens de geologyske kaart fan it Waad , noch altyd tusken Skiermuontseach en Lauwerseach in plak, dêr't de hurde (pleistosene) ündergrün net troch de seestreamings oantaast is. Soksoarte plakken binne faak lang bewenber bleaun. It soe kinne. dat Wangrom mei syn haven en stins dêr lein hat, mar wis is dat fansels net. Wis is wol, dat der ek hjoeddedei in plaat op dit plak lein hat: de westiike punt fan it Braksan. Sjoen it fêste aard fan de ündergrün kin hjir gjin djippe slinke run hawwe, want dan wie it fêste san wol meters djip fuortspield. Miskien fine Waadrinners, fiskers of rekreanten nochris spoaren fan it alde Wangrom. KERST HUISMAN --- LEEUWARDER COURANT Dynamiet 100 jaar geleden Uit de Leeuwarder Courant van Vrijdag 6 Mei 1892: Koning Dynamiet blijft nog de beheerschende rol van den dag spelen. Hij laat zijn invloed nog hier en daar door woord en daad gevoelen. Blijkbaar heeft de besmetting zich van zekere zwakhoolden meester gemaakt, als men verneemt, hoe overigens eerzame burgers, door een ouwedersiaanbare ztulit gedreven, zich aan he! gevaarlijk spel met dat vemielingsmiddet wagen, zonder bedacht te zijn op de erneolgeu, die zijne uitwerking heeft. --- Uitzondering Slechts zelden lukt het om in een civiele procedure een misdadiger nog eens op zijn daden aan te spreken. Hoewel vorig jaar nog een bank door middel van het burgerlijk recht een overvaller een flinke klap na wist te geven. De man werd door de rechtbank in Leeuwarden failliet verklaard. Het voordeel van een faillissementsaanvraag is dat de door de rechtbank aangewezen curator het werk moet vel lichten om geld boven water te krijgen voor de schuldeisers. Dit succes is echter een uitzondering. De verzekeringsmaatschappijen FBTO en Avéro in Leeuwarden hebben nooit eens de kans om hun schade bij een boef in rekening te brengen. „Het probleem is dat wij doorgaans slechts kleine schadebedragen uitkeren", vertelt Siep Lunter van FBTO. Voor posten van ƒ 4000 tot f 8000 kunnen wij geen procedure beginnen. Alleen de kosten zouden al meer bedragen". Zijn Avéro-collega Henk Buunk knikt instemmend. „Maar ook bij hogere schadebedragen kom je doorgaans nergens", legt hij uit. „In de meeste gevallen heb je toch. te maken met daders bij wie niets te halen valt." De neiging van eerzame burgers die hun recht verkracht zagen om de misdadiger voor een civiele r te slepen, vloeit voort uit it dat het slachtoffer in de strafzitting nauwelijks kans heeft om voor zichzelf genoegdoening te krijgen. Het is inherent aan ons tn dat daarin de verdachte centraal staat. Voor het slachtoffer is slechts een bijrol weggelegd. Binnenkort behandelt de Tweede kamer een wetsvoorstel waarin de mogelijkheden van het zogenaamde voegen als beledigde partij in een strafzaak worden vergroot. --- Veranderingen Ook na invoering van de voorgestelde veranderingen blijven er problemen kleven aan het opkomen voor je schade in de strafzitting van degene die jou schade heeft berokkend. Om te voorkomen dat rechtbanken helemaal ten onder zouden gaan aan het grote aantal zaken, is afgesproken dat een officier van justitie niet meer elk gepleegd feit ten laste legt, maar een aantal in het oog springende misdaden of die vergrijpen die het gemakkelijkst bewijsbaar zijn. De rest wordt slechts onderaan de dagvaarding opgesomd ervoor kennisgeving aangenomi n Als toevallig nou net de inbraak in louw woning in die lijst voorkomt, neb je mooi pech gehad. Het is niel mogelijk om je te voegen bij deze zogenoemde ad informandumzaken. Een tweede probleem is, datje in de rechtszaal de confrontatie aan moet met de dader. Je moet waar hij bij zit zeggen welke schade je hebt geleden. Natuurlijk kan je dat altijd omzeilen door een advocaat naar de zitting te sturen. In de nieuwe wet kan echter volstaan worden met een melding voor de zitting aan de officier van justitie. Maar het ad info-probleem blijft bestaan. „Ja, dat is een politieke afweging geweest", houdt de Leeuwarder officier van justitie mr. Piet Bakker zich op de vlakte. Een ander probleem dat in het nieuwe voorstel wordt weggenomen, is de maximaal mogelijke vergoeding van ƒ 1500. Had je meer schade dan dat bedrag, dan had het voegen als beledigde partij al snel geen zin meer. Of je moest met die f 1500 genoegen nemen. Straks kan de rechter elk bedrag aan de verdachte opleggen. --- BURGERRECHTER KAN NOOIT PLAATS STRAFRECHTER INNEMEN 'Civiele procedure dure manier om je gram te halen' Door Arnoud Cornelissen LEEUWARDEN - „We hebben genoeg van het geboefte. Na jaren van stijgende criminaliteit zoeken we naar hardere methoden om het canaille mores te leren. Genoeg gezeurd over problematische achtergronden, bloeden zal hij." De strafrechter alleen is niet meer voldoende. Door middel van civiele procedures willen wij de crimineel voor vele jaren financieel laten boeten voor zijn daden. Het is niet alleen borrelpraat van verstoorde liberalen. In alle lagen van bestuur, in alle bevolkingsgroepen wordt de mogelijkheid geopperd van een civiele vordering als straf. Maar de praktijk frustreert. Het zijn voornamelijk juridisch ongeschoolden die een straffende rol voor de burgerlijke (civiele) rechter zien weggelegd. Toegegeven, wil je een dader echt financieel pakken, dan heb je er niets aan om je stem in de strafzitting te laten horen. Daar mag je maar tot een bedrag van ƒ 1500 (voor de rechtbank; bij de Kantonrechter is dat slechts ƒ 600) een eis tot schadevergoeding indienen. Overigens bepaalt de wet dat je geen civiele procedure meer mag aanspannen als je al in een strafzaak een eis tot schadevergoeding hebt ingediend. Dit jaar nog wordt het mogelijk om ook voor de strafrechter als beledigde partij gigantische vorderingen te doen. Of ze worden toegewezen is een tweede. Maar de mogelijkheid komt er, waarmee de doorgaans veel duurdere civiele procedure overbodig wordt. Er is een ander probleem. Al eeuwenlang houden wij onszelf voor dat je van een kale kip geen veren kan plukken. Daar is nog weinig verandering in gekomen. Bovendien is gebleken dat juist rijke criminelen de onhebbelijke gewoonte bezitten zich uiterst ongaarne te laten pakken. In plaats van het recht voor de strafrechter zijn loop te laten krijgen is het ook mogelijk zelf naar de burgerlijke rechter te stappen om degene die jou schade heeft berokkend financieel te laten bloeden voor zijn wandaden. Foto LC Paul Janssen --- Smartegeld 21-jarig incestslachtoffer uit Nijmegen vond de mogelijkheid om maximaal f 1500 schadevergoeding te vragen aan haar ouders te weinig. Tijdens de rechtszitting kondigde zij al aan haar ouders in een civiele procedure aan te pakken. De rechtbank in Arnhem wees uiteindelijk een smartegeld van ƒ 15.000 toe. Een andere vrouw werd geconfronteerd met het feit dat haar ouders niet meer strafrechtelijk vervolgd konden worden wegens incest, daar de termijn al was verstreken. Om toch genoegdoening te krijgen is zij een civiele procedure begonnen waarin zij ƒ 100.000 eist. Op voorhand heeft zij al beslag laten leggen op het ouderlijk huis. Het lijkt erop dat het gevoel van onbevrediging met het vonnis van de strafrechter wordt bevredigd bij de civiele rechter. Strikt juridisch gezien gaat dat niet op. ~Het blijft hoe dan ook een vergoeding voor geleden schade", legt Bakker uit. „Natuurlijk kan een vrouw die zon claim tegen haar ouders krijgt toegewezen daar een gevoel van genoegdoening van krijgen. Maar net gaat uitsluitend om het vergoeden van geleden schade. In dit geval dus immateriële schade." De Dokkumer advocaat mr. Toon Stem heeft er moeite mee indien slachtoffers van misdaden het civiel recht willen gebruiken om zich op de dader te wreken. „Het gaat er bij mij toch om schade vergoed te krijgen. Als je alleen je f ram wilt halen of je uit een epaald principe wilt wreken, dan is dat verdomd duur recht. Daar leg je op toe." Stem ziet nog meer problemen. „Immateriële schade is erg moeilijk hard te maken. Toon maar eens aan dat je levensvreugde derft omdat je 's nachts niet meer kunt slapen uit angst dat er weer wordt ingebroken. Ja, het verhalen van de kosten om een alarminstallatie aan te leggen is weer een stuk gemakkelijker. Bij het stellen als beledigde partij in een strafzitting gaat net dan ook vooral om puur materiële schade. Er kan een deel smartegeld geëist worden, maar dat is heel beperkt. Nogmaals, je zit met bewijsproblemen." „Uit het verzekeringsrecht zijn wel maatstaven ontwikkeld. Bij voorbeeld: wat is het verlies van een vinger waard, oi een beschadiging aan het gezicht. Voor verkrachtingen is inmiddels / 15.000 maatstaf geworden. Aan de hand van deze uitspraak van het •itshot in Arnhem, wordt in andere zaken onderhandeld mei de betrokkene o\cr vergoeding aan het slachtoffer buiten de rechtbank om." Ook Bakker noemt het vertalen van immateriële schade in geld erg moeilijk. ~Mij is in de rechtszaal wel eens de vraag gesteld: is bij jullie een verkrachting dus ƒ 1500 waard? Voor de bewezen geachte verkrachting volgt de straf. De schadevergoeding van ƒ 1500 zie ik meer als een symbolisch bedrag. Het slachtoffer krijgt ook niet zomaar een bedrag, maar het maximum. Het is een signaal voor het slachtoffer: op de zitting krijg ik volmondig gelijk. Het is een stuk erkenning. Als de bovengrens van I' 1500 verdwenen is, zal de onafhankelijke rechter moeten bepalen hoe hoog hij die schade dan zal inschatten. Ik vind het een goed middel om te laten zien dat ie voor slachtoffers opkomt. Dat de symboliek van het toekenning van de maximale vergoeding straks is verdwenen, is een politieke afweging. We laten in ieder geval zien dat we wat voor slachtoffers doen." --- Auto bruidspaar 'rust in Vrede' in de voortuin AARDIG GRAPJE, dachten de kersverse echtelieden Nanne en Nynke de Vries in Rutten vorige week. toen bij thuiskomst na de bruiloft hun auto uit de carport verdwenen bleek en in de tuin een grafteken stond met het opschrift 'R.I.P. Ford Escort, 1984-1992. Minder aardig vonden ze de ontdekking dat hun auto werkelijk in de tuin begraven was. Bovendien hadden ze de huissleutel in hun auto achtergelaten, als voorzorgmaatregel tegen een mogelijke stunt. Dit betekende dat ze hun eigen voordeur moesten openbreken. Zaterdagmiddag kwam de auto na uren graven weer voor de dag, niet helemaal schadevrij helaas. De collega's van de bruidegom, verantwoordelijk voor de teraardebestelling van het voertuig, hebben beloofd de schade aan auto en tuin te vergoeden. --- ARK EN REAU Gortkokertje ■_• Tegenwoordig wordt er nog maar zelden gort gekookt. Vroeger gebeurde dat des te meer, bij .oorbeeld door een gortkoker gedurende langere tijd in het water van de zakketel mee te laten koken. Ook waren er keukenovens waarin, in een speciale bak, water gekookt kon worden. Het gortkokertje kon daar dan bij in. Dit exemplaar is van aluminium en bedoeld voor het koken van naar schatting een ons droge gort. Het dubbele busje met handvatten dateert van omstreeks 1850. Foto LC Paul Janssen --- Zelden Hoe gemakkelijk het de eerzame burger ook gemaakt wordt zijn recht te halen, er blijft altijd een probleem: hoe haal ik net zo aardig verkregen recht binnen. In de praktijk blijkt het maar zelden echt tot betalen te komen. „Als ik het vonnis van een civiel rechter niet kan verhalen, heb ik er geen bal aan", aldus Stem. „Je moet zelf voor de kosten opdraaien in een civiele procedure, zodat het verstandig is eerst een kostenbatenanalyse te maken. Het is een vuistregel" dat je bij vorderingen beneden/ 3000 niet moet procederen als je zeil de kostenvan rechtsbijstand moet betalen. Anders ben ie de opbrengst bijna integraal kwijt aan je advocaat." „Je hebt vaak te maken met non-valeurs. Er zijn maar weinig inbrekers die goed in de slappe was zitten. Civiel procederen heeft in veel gevallen dus weinig nut omdat het vonnis niet geëxecuteerd kan worden", zegt Stem. Toch zijn er ook voor Stem uitzonderingen. „Een jongen stal van een oude Daas tien mille; de spaarcentjes voor zijn begrafenis. Die knaap vond dat toevallig bii een inbraak en verbraste het geld met gokken, drank en vrouwen. Ik ben nu bezig de dagvaarding op te stellen. Als het VOnniS een keer vastheb ik twintig jaar de tijd oni het geld te pakken te krijgen. En ik kan die termijn elke twintig jaar verlengen. Zodra die jong< • geld komt, staat Stem op de Die knaap achtervolg ik tot in hel gral ---