HOE BEDOELT U Kapitaalgoederen Wie iets wil produceren, kan het direct of via een omweg doen. De jager die in lang vervlogen tijden een dier met de hand ving, deed aan directe produktie. Al snel kreeg hij door dat pijl en boog betere resultaten opleverden. Deze kapitaalgoederen moesten eerst wel geproduceerd worden, maar die investering in tijd kwam er dubbel en dwars weer uit. Tegenwoordig is vrijwel alle produktie omwegproduktie, dat wil zeggen: er worden kapitaalgoederen bij gebruikt. De kapitaalgoederenvoorraad bestaat uit machines, gebouwen, transportmiddelen, de infrastructuur (wegen, dijken, bruggen, elektriciteitsnetten en dergelijke) en uit de woningvoorraad. Het meten van de waarde van al die kapitaalgoederen is niet eenvoudig. Toch hebben enkele medewerkers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) onlangs een poging gewaagd de Nederlandse kapitaalgoederenvoorraad te berekenen. Per 1 januari 1989 kwamen ze op een bedrag van ruim ƒ 1200 miljard voor het produktieapparaat (dat wil zeggen de kaptiaalgoederen in de bedrijven en de infrastructuur) en f 800 miljard voor de woningvoorraad. Deze bedragen zijn tamelijk abstract. Ze worden begrijpelijker door ze te vergelijken met de jaarlijkse produktie. In 1989 bedroeg het bruto nationaal produkt van Nederland ongeveer f 460 miljard. Als we de woningvoorraad even buiten beschouwing laten, hadden we dus ƒ 1200 miljard aan kapitaal nodig om voor/460 miljard te produceren. We zeggen ook wel dat de kapitaalcoëfficiënt 2,6 is. Achter een produktie van ƒ 1 dient dus kapitaal ter waarde van ƒ 2,60 te staan. Niet in alle bedrijfstakken is de kapitaalcoëfficiënt even hoog. In de handel is deze iets hoger dan 1 Een extreem voorbeeld is natuurlijk de kapitaalcoëfficiënt van een marktkoopman, die maar heel weinig kapitaalgoederen nodig heeft. Deze ligt ongetwijfeld ver onder de 1. De openbare nutsbedrijven met hun kostbare leidingermetten komen op een waarde van boven de 10. Een ander belangrijk aspect aan de kapitaalgoederenvoorraad is de gemiddelde leeftijd ervan. Uiteraard wordt jaarlijks een gedeelte afgedankt en vervangen door nieuw, technisch hoogwaardiger kapitaal. Zon jaarlijkse generatie kapitaalgoederen wordt wel een jaargang genoemd. Economen nemen aan dat forse loonstijgingen ertoe leiden dat oude jaargangen in een versneld tempo worden vervangen door nieuwe. Oude jaargangen vereisen immers in verhouding meer werknemers dan nieuwe en zijn te duur. Hoge looneisen zouden dus leiden tot een versnelde introductie van nieuwe jaargangen en dus ook een verjonging van de kapitaalgoederenvoorraad in de hand werken. Volgens het CBS is in Nederland bijna 40 procent van al het kapitaal van na 1980. Maar daar zitten ook de woningen bij, die voor een flink deel veel ouder zijn dan het produktie-apparaat. Alles wijst erop dat Nederland een jonge kapitaalvoorraad heeft. Dat is aan de ene kant prettig; nieuw kapitaal is technisch hoogwaardig. Aan de andere kant heeft een verjonging nadelige gevolgen voor de werkgelegenheid. GERRIT GORTER --- 'Eigen kracht' De trapvormige elementen zijn drie treden hoog, hebben een lengte van 8 meter en zijn slechts 10 centimeter dik. „Zonder overdrijven durf ik te stellen dat we hiermee een vooraanstaande plaats innemen in de betonwereld. En daar zijn we trots op, want het is allemaal op eigen kracht ontwikkeld", zegt Hokwerda. Het is niet zo zeer de omvang van de order (ƒ3 miljoen) die belangrijk is. Veel belangrijker is dat met net binnenhalen van Willem 11-opdracht de enkele jaren geleden in gang gezette koerswijziging van Haitsma lijkt te lukken. Vroeger was Haitsma gewoon leverancier van beton. Het materiaal werd bij de klant afgeleverd en die moest zich er verder maar mee redden. Tegenwoordig noemt Haitsma zich „probleemoplosser". Het bedrijf wil al in de voorbereiding van bouwprojecten zijn steentje bijdragen met kennis en ervaring. Speciaal daarvoor trok Haitsma hoog opgeleide ontwerpers en constructeurs aan. --- 'Maatwerk' „De klant heeft behoefte aan meer dan alleen beton. Hij zit met een probleem dat opgelost moet worden. Hij wil maatwerk. We hebben onze organisatie aangepast en mensen aangetrokken waardoor we beter in staat zijn aan te sluiten bij de wensen van de klant. We denken bij voorbeeld ook mee over de exploitatie", aldus algemeen-directeur Rienus Biemans. Hij noemt dat het „full-service concept". Biemans zegt dat Haitsma met deze gedachte „redelijk voorop loopt". Zelf loopt de directeur zich de Tienen onder het lijf vandaan om netwerken te creëren van bedrijven met wie Haitsma het full-service concept kan uitvoeren. „We hebben als een van de eerste bedrijven de omslag gemaakt. Die is naar mijn mening ook nodig, omdat de vooruitzichten in de bouw niet zo rooskleurig zijn. Met aleen het leveren van beton ben je er dan niet. Je moet iets extra's toevoegen." Het „full-serviceconcept" hanteert Haitsma ook met de aanleg van parkeergarages. Samen met gemeenten wordt „het probleem van onvoldoende parkeerfaciliteiten bekeken en opgelost", aldus Biemans. Steeds meer gemeenten in binnen- en buitenland besluiten tot autovrije centra. Haitsma is druk doende voet aan de grond te krijgen in Duitsland. Met name in de ex-DDR ligt veel werk te wachten. Er is een samnwerkingsverband afgesloten met de Duitse onderneming Dickerhof en Wittmann. --- Beroerd Dat bij Haitsma het roer omging kwam niet voort uit weelde. Bedrijfseconomisch gezien stond het bedrijf er eind jaren tachtig beroerd voor. De publiciteit over de ruzie in de top van het bedrijf en het uiteindelijke ontslag van algemeen-directeur Wim Haitsma bezorgde het bedrijf een slechte naam in de markt. Daar bovenop kwamen de verliezen van ƒ1,5 miljoen in 1989 en het grote verlies van ƒ 6 miljoen op een omzet van nog geen f 100 miljoen een jaar later. Het eigen vermogen kwijnde weg en de solvabiliteit daalde tot het uiterst penibele percentage van 18. Er moest iets gebeuren, dat was wel duidelijk. In 1990 werd een ingrijpende reorganisatie in gang gezet. Wim Haitsma verdween uit de top, Biemans (sinds 1987 in dienst) volgde hem op. Het bedrijf keerde terug tot de Kernactiviteit: prefab beton. Twee van de drie werkmaatschappijen werden verkocht. De afdeling Kunststofgevelelementen in Augustinusga ging zelfstandig verder als Europrofyl en de afdeling Mortels en Specie werd verkocht. Met de baten Kon het eigen vermogen weer enigszins worden gespekt. Bij de overkoepelende Haitsma Groep werd overtollig vet weggesneden . Het aantal personeelsleden daalde van ruim 300 naar zon 150 nu. Terugkijkend concludeert Biemans dat de stap verstandig is geweest, ook al blijkt dat niet direct uit de cijfers. In 1992 behaalde Haitsma een nettowinst van ƒBOO.OOO op een omzet van ƒ5O miljoen. „Het rendement is inderdaad voor verbetering vatbaar", aldus Biemans. Toch is hij „erg blij" met het resultaat. „Gezien de neergaande lijn van de markt mogen we niet mopperen. We hadden een omzet begroot van ƒ45 miljoen." Biemans is ervan overtuigd dat Haitsma na de loodzware jaren nu het kritieke punt is gepasseerd. Binnen het bedrijf heeft een cultuuromslag plaatsgevonden en alle energie kan weer worden gericht op het het binnenhalen van orders, produktontwikkeling en kwaliteitsverbetering. Biemans heeft voor 1993 een gelijkblijvende omzet van ƒ 50 miljoen geprognotiseerd. Van het resultaat verwacht hij een duidelijk verbetering: ƒ 1,5 miljoen tot ƒ 1,6 miljoen. --- DAF-CURATOR FRISO MEETER: DE MAN VAN DE DUIZENDEN ONTSLAGEN 'Na sanering moeten anderen aan touwtjes trekken' Door Nico de Vries ROTTERDAM - Zijn handtekening staat onder de ontslagbrief van 2500 exwerknemers van DAF. Eerder ontrafelde hij als bewindvoerder het Rijn-Schelde- Verolme-concern en zaterdag doet hij - figuurlijk gesproken dan - als laatste de deur dicht van de failliete warenhuisketen Ter Meulen. Friso Meeter toont zich bescheiden. „Ik geloof dat mijn, hoe zal ik het noemen, publiciteitswaarde na DAF fiks is opgeschroefd. Mensen hebben er een beetje recht op hebben om te weten wie die Meeter is." Meeter is dus de naam. Friso ('Het hoort kennelijk zo in deze tijd') van voren. Geboren vier jaar vóór het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in Overschie, dan nog een landelijk dorpje onder de rook van Rotterdam. Mijmerend verhaalt hij over het zwemmen in de Schie. Tegenwoordig, licht hii toe, ragt de mens over de aardbol heen. ~Je bent nooit meer thuis. Als ik het vergelijk met de oorlogsperiode, dan was net leven zo veel bescnermder. De banden zo veel hechter." Hij volgde de voetsporen van zijn vader en toog naar Amsterdam voor een studie in de rechten. Was in die dagen ook voorzitter van de beheerscommissie van de sociëteit. En knokte dagelijks tegen een dreigend faillissement. „In de sociëteit heb ik meer van het vak van curator en bewindvoerder geleerd dan van de colleges in de faillissementswetgeving. We balanceerden bij voortduring op de rand van deficiet. Steeds weer bezuinigingen doorvoeren, zorgen dat het geld bij alle debiteuren werd geïnd." Pro deo-zaken deed hij de eerste tijd. Echtscheidingen. Strafzaken. Weldra kreeg hij bekendheid in kort gedingen namens werkgevers, met stakingen als inzet. „Een hele zaal vol stakende werknemers achter je. Ik vond daar bevrediging in om hen ook de andere kant van het verhaal uit te leggen. Ik heb wel eens het idee dat stakers eenzijdig worden voorgelicht." „Bij DAF had je datzelfde aspect. Een volle zaal met werknemers die weten dat ze ontslagen kunnen worden. In zon situatie heb ik de neiging mensen zo eenvoudig mogelijk en ook zo hard mogelijk te zeggen waar het op staat." --- Ingreep Friso Meeter heeft duizenden ontslagen op zijn naam staan. Dat is nu eenmaal onlosmakelijk verbonden met zijn beroep. „Het is niet allemaal even leuk. Ik besef terdege dat zon beslissing een enorme ingreep in het leven van de betrokken werknemers is. Het is een ingrijpende beslissing, die ik rechtvaardig met het gegeven dat alleen zo de arbeidsplaats voor een deel van de werknemers behouden kan blijven." Maar liever een bedrijf voortzetten in afgeslankte vorm dan een keiharde liquidatie, vervolgt hij. „Probleem voor de buitenstaander is dat een bedrijf na een activatransactie als vanzelf doorgaat. Vervolgens vraagt men zich af of dit soort saneringsoperaties wel mogen. Ik zou me willen verdedigen met de opmerking dat het mag, als anderen daarna maar aan de touwtjes trekken." --- Opstappen Meeter zegt met nadruk in het algemeen te praten en zoekt naarstig naar de juiste formulering. „Ik bedoel dat commissarissen, aandeelhouders en bedrijfsleiding zouden moeten opstappen. Ter wille van de continuïteit van het bedrijf zou je misschien een uitzondering mogen maken. Laat ik zo zeggen, een meerderheid zou uit nieuwe mensen moeten bestaan." Curator. Hij vindt het een machtig beroep. De uitdaging om binnen de grenzen van de wet, op een bedrijfsmatige wijze oplossingen te bedenken die bijdragen aan een snelle, gedegen afwikkeling van financiële problemen. Steeds weer samen met andere mensen. Hij geeft toe het ook best leuk te vinden „op een of andere manier" de toon te kunnen zetten. „Als ik aan DAF denk, heb ik de indruk dat minister Andriessen toch meer de toon heeft gezet. Ik hoorde uit zijn mond wel eens opvattingen die de bewindvoerders zouden hebben, terwijl diezelfde bewindvoerders die nog niet hadden bedacht. Maar dat neemt niet weg dat ik een bijdrage heb kunnen leveren om het sociale proces bij DAF snel in goede banen te leiden. Dat heeft wel iets." Meeter zegt verrast te zijn geweest, toen hij door de rechtbank van Den Bosch werd gevraagd voor de afwikkeling van DAF. „Ik heb wel eens een streven naar wat je misschien zou kunnen noemen een zekere eerzucht." Verklaart: „Een faillissement, dat is een abrupte gebeurtenis. Voor hoog en voor laag. Meestalis het de bank die van de ene op de andere dag het krediet opzegt. Ik ben mij bewust dat het emotionele processen oproept. Dat je daarmee voorzichtig moet omspringen. Maar een traumateam als in Eindhoven... Ik heb begrepen dat daarvan weinig gebruik is gemaakt." --- Haitsma spelbepaler in stadions Door Douwe Wijbrands HARLINGEN - Haitsma Prefab Beton in Harlingen en Kootstertille denkt met de bouw van het nieuwe stadion van Willem II in Tilburg een belangrijke nieuwe markt te hebben aangeboord. Het bedrijf levert en monteert in eigen beheer ontwikkelde betonnen zitelementen en draagconstructies. Het concept is volgens Haitsma zo bijzonder dat octrooi is aangevraagd. Dat moet voorkomen dat de concurrentie de vinding naaapt en profiteert van de Haitsma's ontwikkelingskosten. Uiterlijk zijn de betonnen elementen niet te onderscheiden van de traditionele betonnen elementen. Het geheim zit in het stortproces, zegt adjunct-directeur Sietze Hokwerda van Haitsma Prefab Beton. En daarover wil hii niet in detail treden. Hij zegt van net stadionconcept' hoge verwachtingen te nebben. Bij de nieuwbouw van de stadions van de beide Friese profclubs Cambuur en Heerenveen is de scoringskans reëel. Ook FC Twente en een „club in het zuiden van het land" hebben belangstelling. Ook wordt de blik gericht op het Verenigd Koninkrijk, waar veel verouderde tribunes moeten worden gerenoveerd, en Duitsland. Steeds meer clubs zullen voor beton kiezen, verwacht Hokwerda. De montage ervan gaat snel. Het materiaal kan tientallen jaren mee mee en het onderhoud is minimaal. De betonnen elementen zijn drie treden hoog, 8 meter lang en slechts 10 centimeter dik. Op het stortproces is octrooi aangevraagd. Foto's LC/Catrinus van der Veen Haitsma denkt met het 'stadionconcept' een belangrijke nieuwe markt te hebben aangeboord. --- Inventum verkoopt luchtvaartdivisie BILTHOVEN (ANP) - De luchtvaartdivisie van het Bilthovense Inventum (110 werknemers) staat op het punt verkocht te worden aan een Amerikaans bedrijf. De onderhandelingen die al maanden lopen, worden binnenkort positief afgesloten. Inventum kwam eind vorige week ir het nieuws doordat het, zeer tegen de zin van de landelijke werkgeversorganisatie FME, een akkoord sloot met de vakbonden over de collectieve 'reparatie' van de korting op de WAOuitkering. De onderneming zou de verkoop van dit bedrijfsonderdeel niet in de waagschaal hebben willen stellen door een staking te riskeren. De luchtvaartafdeling houdt zich bezig met de verkoop van ovens en koffiezetapparaten voor vliegtuigen. De luchtvaartdivisie is Inventums belangrijkste onderdeel met het hoogste rendement. Bij de hele onderneming werken 250 medewerkers. Naast Nieuwegein zijn er nog vestigingen in Wolvega en Bilthoven. --- Politieke spanning stuwt dollar op AMSTERDAM (ANP) - De politieke spanningen in Rusland hebben gezorgd voor een stijging van de koers van de Amerikaanse dollar. In Amsterdam bereikte de munteenheid vanochtend een koers van ƒ 1,8420 na afgelopen vrijdag te zijn gesloten op ƒ 1,8370. Deze slotkoers kwam tot stand na een daling van ongeveer 2,5 cent uit teleurstelling over de geringe omvang van de renteverlaging in Duitsland van vorige week donderdag. De dollar vervulde vandaag zijn traditionele rol als toevluchtsoord voor beleggers in tijden van politieke spanning. Het pond sterling was vrijwel onveranderd op ƒ2,7400. De Franse frank was bij een nerveuze handel op ƒ 32,975 (per honderd) vrijwel gelijk na de uitslag van de eerste ronde van de algemene verkiezingen in Frankrijk. --- Winstgroei bij Hoechst Holland AMSTERDAM (ANP) - Hoechst Holland heeft in 1992 aanzienlijk beter gepresteerd dan het Duitse moederconcern. De winst van de Nederlandse dochteronderneming steeg in 1992 50 procent, van / 25,2 miljoen tot f 37,7 miljoen. De winst van het 'grote' Hoechst daalde vorig jaar bijna 13 procent tot 1,18 miljard mark. De winstdaling bij het moederconcern was nog drastischer geweest als Hoechst Holland niet had gezorgd voor een dividendbijdrage van ƒ 95 miljoen. --- Prijs van groente daalt verder WERVERSHOOF - De prijs van groente is de eerste maanden van dit jaar verder gedaald. Op de veiling West-Fiesland-Oost, waar ook veel Friese telers hun groente brengen, ging de gemiddelde prijs naar 83 cent per kilogram, vorig jaar was dat nog 87 cent. Fors naar beneden ging de prijs voor paprika, tomaten, spruitkool, zeker van oesterzwammen (van ƒ 5,33 naar ƒ 1,50), rode kool, uien, Chinese kool en aardappelen. De stijging van de prijs van komkommers, bloemkool, boerenkool, spitskool, witlof, champignons en groene kool kon dat niet goedmaken. --- Hergebruik plastic bespaart AH geld ZANDAAM (ANP) - Het inzamelen en verwerken tot draagtassen van krimpfolie bij Albert Heijn lijkt een succes te worden. Het gaat om hoogwaardig, transparant plastic, dat nu 97 procent van de door AH gebruikte folie uitmaakt en als transportverpakking wordt gebruikt voor produkten zoals koffie, wijn en blikgroenten. De verwerking tot draagtassen levert AH meer dan ƒ 1 miljoen besparing per jaar op, aldus manager bedrijfsafvalstromen P. Langerhorst in net bedrijfsblad Ahold Flitsen. AH wil proberen de kringloop rendabel te maken. --- Avéro verkoopt belang in Sligro LEEUWARDEN - Avéro Centraal Beheer Groep heeft haar belang van 5 procent in de levensmiddelengroothandel Sligro van de hand gedaan, waarschijnlijk aan de Darlin beleggingsgroep. Deze heeft dezer dagen een belang van 5 procent in Sligro aangemeld. --- Participatiebeurs naar later datum AMSTERDAM (ANP) - De eerste verhandeling van aandelen op de nieuwe Participatiebeurs zal later plaatsvinden dan eerder was aangekondigd. Er was sprake van 18 mei, maar de eerste handel zal nu plaatsvinden in november. De Participatiebeurs richt zich op de verhandeling van aandelenpakketten van niet op de beurs genoteerde bedrijven, waarbij alleen participatiemaatschappijen, institutionele beleggers en andere professionele marktpartijen kunnen handelen. --- MAART --- HOOFDFONDSEN 14.00 uur. 19-03 22-03 ABN Amro 55,10 54,50 ABN Amro A.I.F. 84,50 84,40 ABN Amro 172,60 172,70 L.Gr.F. ABN Amro Obl.F. 197,60 197,50 Aegon 88,20 87,70 Ahold 94,40 93,80 Akzo 153,30 151,80 Alrenta 227,60 227,40 Amev eert. 73,20 73,10 Bols eert. 50,00 49,40 CSM eert. 59,30 58,80 Dordtsche Petr. 149,90 148,80 DSM 80,60 79,60 Elsevier 129,40 128,50 Fokker eert. 14,20 13,50 Gist-Broc. eert. 42,50 41,60 Heineken 191,00 189,00 Heineken Hold. 162.60 161,00 Hoogovens nrc 28,10 27,20 Hunter Douglas 46,20 45,50 Int.Ned.Gr. c. 64,10 62,90 KLM 27,60 27,10 Kon. KNP BT 32,00 31,40 Kon. Olie 161,80 160,60 Nedlloyd 28,00 27,20 Océ-v.d.Gr. 49,00 48,30 Pakhoed eert. 41,00 40,80 Philips 24,20 24,00 Polygram 51,20 50,40 RG Florente F. 123,80 123,90 Robeco 106,20 106,40 Rodamco 52,30 52,20 Rolinco 103,60 103,80 Rorento 84,80 84,90 f Stork 33,30 32,80 Unilever eert. 214.90 213,70 Van Ommeren 37,40 36,40 Ver.Bezit VNU 103,00 102,60 Wessanen eert. 106,40 105,40 Wolters-Kluwer 91,20 90,10 --- TERMIJNMARKTEN 12/03 19/03 Amsterdam Aardappelen 50 mm (f 100 kg) apr'93 6,60-6,70 6,30-6,40 Slachtvarkens (ƒ kg) apr 2,195-2,200 2,190-2,195 mei 2,345-2,360 2,340-2,355 jun - 2,440-2,450 Londen Aardappelen (Eng.ponden/ton) apr 39,10 40,70 mei 41,30 42,40 Koffie (dollar/ton) mrt 960,00-967,00 895,00-910,00 mei 912,00-913,00 879,00-880,00 Cacao (Eng.ponden/ton) mrt 676,00-678,00 675,00-690.00 mei 689,00-690,00 696,00-697,00 jul 701,00-702,00 708,00-709,00 Suiker (dollar/ton) mei 232,00-234,00 267.008 aug 238,00-240,00 257,00-259,00 okt 216,00-218,00 232.008 Chicago Haver (dollarct/bushel) mrt 132,50 137,25 mei 132,75-133,00 138,75-139,00 jul 132,75-132,50 138,50-138,75 Tarwe (dollarct/bushel) mrt 365,00-366,00 406,00 mei 32:150-323,50 348.00-347,00 jul 301,75-301,00 311.75-311,00 ---