(Advertentie) m&MAAIERS..- FA. ZWAGER iSW*^m Jupiterweg 36 Leeuwarden (Ind. ten. 'Hemrik') Tel. 058-882455 --- FRIES MOZAIEK Roestbult is weer bakjesknapper Door Jan Arendz HIJ IS STARTKLAAR, maar starten mag nog niet. Want dan valt de grootste rijdende motor van Friesland om, door de zware trillingen. Of de hele Brons dieselmotor zakt door de wagen waarop hij staat. Henk Pander uit Sloten en zijn schoonzoon Brucht Groenhof uit Tjerkgaast zoeken nog een stevig onderstel voor de negentonner. Dan is hun werk voltooid. En is een hoop oud ijzer uit Oost-Groningen veranderd in een blikkerend pronkstuk. De stationaire motor 'De Ijsbeer' trekt veel bekijks in Sloten. Menig toerist houdt stil bij de woning op Breedstraat 164. De meesten denken een stoommachine te aanschouwen. Maar er lopen ook kenners langs. „Fan'e middei kaam der in Grinzer del. Hy flokte der oer, doet er him stean seach. 'Da's niet waar. Da's nog in olde bakjesknapper', sei er. As syn frou der net by west hie, hie der hjir no noch op 'e praatstoel sitten." De bakjesknapper is de opvolger van de gloeikoppen en de snelverhitters, legt Pander uit. De bakjesknapper verspreidt de dieselolie door kleine gaatjes in de kop. Vervolgens wordt de olie onder druk verneveld en tot ontbranding gebracht. Zelf is Pander bekend met T-Fordjes, Kromhouten en Rennessen. Want die motoren dreven zijn boten in het verleden aan. Pander was eerst schipper en later negen jaar melkvaarder voor de fabriek in Balk. De twee 'motorgekken' stuitten op de Brons, toen ze in Groningen op zoek waren naar trekkeronderdelen. De 45 pk gemaalmotor lag, helemaal uitelkaar, in een smederij in Noordbroek. De twee moesten diep nadenken over de koop. „Oeral lei wat", vertelt Pander. „In sylinder yn 'e stikels, in süger yn'e 'werkplaats. It wie §ld izer. Allegear rust en fet." Uiteindelijk begonnen de 63-jarige vutter en de 23-jarige werknemer van de Balkster kaasfabriek in oktober toch aan hun karwei. Voordat ze de Brons inelkaar zetten, zochten Pander en zijn schoonzoon naar de afkomst van de motor. Ze ontdekten niet alleen dat De IJsbeer vanaf 1918 in het gemaal de Tjamme bij Beertsernogen had gestaan, ze vonden ook het 'broertje' van de Brons. „De triennen stormen my yn'e eagen", zegt Groenhof over die ontdekking. Pander werd er „kald fan". De tweede motor van het gemaal stond in vol ornaat midden in het kantoor van het waterschapsgebouw te Wedde. Hun eigen motor was het heel wat minder vergaan. Die lag zeven jaar in een stoffige smederij. Een stad-Groninger MTS zou de diesel in de school opbouwen, maar dat is nooit iets geworden, omdat de motor veel te groot was. Een vrachtwagen bracht „de hiele fabryk" naar Sloten. Daar begon de klus in een schuurtje. De techneuten moesten zowat alles samen doen, omdat veel onderdelen eenvoudig te zwaar waren om alleen te tillen. Zo wogen de twee contragewichten van de krukas ieder wel 80 kilogram, schat Pander. De cilinder werd zelfs met een heftruck op de motor geplaatst. Het vermoedelijk twee a drie ton wegende vliegwiel monteerden ze pas in april, toen de in totaal 4 meter hoge Brons niet meer in de schuur paste. Het vliegwiel maakt stationair maar 75 omwentelingen per minuut. Op volle kracht draait de motor 230 toeren. De grootste rijdende motor van Friesland - „en miskien ek wol fan NederlSn, dat witte wy net" - zal straks op shows te zien zijn. Deze week voor het eerst op het dorpsfeest in Wijckel. Daarna reist de kolos mee met de trekkerclub Vrienden van de krukas. Eigenlijk is zon motor veel mooier dan kunst, vindt Pander. „Sjoch no ris nei wat se bygelyks yn Oerterp foar in keunstwurk delsetten ha. San masine is dochs folie moaier." * De IJsbeer van Henk Pander en Brucht Groenhof (voorgrond) trekt veel bekijks. De Brons dieselmotor is geheel gerestaureerd. Foto's LC/Paul Janssen * Het kleppenstelsel van de bakjesknapper. --- Bouw bungalows Makkum vervroegd na grote animo MAKKUM - Het bungalowpark Makkumerstrand bij recreatieterrein de Holle Poarte loopt twee keer zo snel vol als verwacht. Van de 84 bungalows, die in de eerste fase van het park gepland zijn, zijn er inmiddels 56 verkocht. „En we voeren nog besprekingen met andere kandidaat-kopers, zodat we binnenkort op zeventig zitten", zegt projectontwikkelaar Albert van Bekkum. Bij het maken van de plannen was hij er van uit gegaan dat er op dit moment hooguit 25 bungalows zouden zijn verkocht. De uitvoering van de plannen moet nu worden versneld, om alle bungalows voor volgend seizoen op te kunnen leveren. Aanvankelijk was het de bedoeling in het najaar te starten met de bouw van het complex. Van Bekkum wil nu echter zo snel mogelijk aan de slag. Daartoe moet echter eerst de grond, waarop het bungalowpark zal verrijzen, worden aangekocht. Het terrein is deels in handen van de gemeente Wünseradiel en van de Dienst Domeinen. Van dat gebied is de gemeente ook weer pachter. Wünseradiel wil de grond nu overnemen van Domeinen en vervolgens doorverkopen aan Van Bekkum. De raad moet over die constructie eind van deze maand een besluit nemen. --- COLLECTES NOORDWOLDE - De collecte van 'AVO - Integratie gehandicapten' heeft dit jaar in Noordwolde en omgeving ƒ 1951,80 opgebracht. --- LEEUWARDER COURANT IJs 100 jaar geleden Uit de Leeuwarder Courant van Dinsdag 20 Juni 1893: De onderzoekingen aan het Kais. Gesundheitsamt te Berlijn hebben aange- toond, dat ijs van onzuiver water, hoe goed ook van smaak en voorkomen, voor de gezondheid gevaarlijke kiemen kan bevatten, die daarin geruimen tijd bewaard kunnen worden; zoodat men zonder den oorsprong te weten moeilijk gevaarlijk van niet gevaarlijk ijs kan onderkennen. Op dien grond worden te Berlijn van overheidswege de ingezetenen thans gewaarschuwd tegen het gebruik van ijs in dranken. --- Nieuwe vaarweg bij Reduzum voor kleine watersport REDUZUM - Nabij Reduzum wordt de oude, vergane vaarverbinding russen het Zwin en de Zwette hersteld. De Syltsjesleat, zoals de waterweg eertijds bekend stond, krijgt een breedte van 12 tot 14 meter en een diepte van ongeveer 1.20 meter. Met de nieuwe vaarverbinding willen de gemeente Boarnsterhim en de provincie het kleiweidegebied aansluiten op het merengebied rond Grou. Naar verwachting voor het eind van het jaar zijn de werkzaamheden klaar. Foto LC/Catrinus van der Veen --- DAGEN WACHTEN AAN DE GRENZEN; CRIMINALITEIT LOERT OVERAL Oost-Europese droom nu nachtmerrie voor beroepschauffeurs MARUM - Toen het IJzeren Gordijn viel, droomde West- Europa van gouden markten in het oosten. De wegen naar het voormalige communistische blok waren geplaveid met stoute plannen, pioniersdrang en winstverwachtingen. Nu, bijna vijf jaar later, lijkt vooral voor beroepschauffeurs de droom in een nachtmerrie te zijn omgeslagen. Voorlopig voert de route naar het oosten voornamelijk langs gatige wegen, stinkende toiletten, corrupte ambtenaren en grenzen waar je kunt wachten tot je lading wegrot. Voor Jouke van der Werff van het gelijknamige transportbedrijf uit Reduzem was vorig jaar de maat vol. „Wij zijn met de ritten op Polen gestopt. Je kunt het je mensen toch niet aandoen om ze 36 uur aan een grens te laten wachten zonder dat er ook maar iets van een toilet of zo is. Je moet je wel realiseren dat de chauffeurs in die file moeten wachten. Even slapen is er niet bij, want dan ben je zo je plaats kwijt.'"' „Onze mensen moesten hun behoeftes doen in de berm. Dat is toch werkelijk mensontrerend. Nee, wij wilden onze chauffeurs niet langer aan die toestanden bloot stellen. Zeker niet nu de criminaliteit zo toeneemt. Dat is werkelijk schrikbarend", aldus Van der Werff, die nu voor ritten op Polen transportondernemingen uit Oosteuropese landen inzet. Europarlementariër Pam Cornelissen vindt dat de EG grote druk moeten uitoefenen op regeringen van de 'probleemlanden' om paal en perk te stellen aan de moeilijkheden. De EG-commissarissen vergaderen binnenkort over deze kwestie. Cornelissen vindt dat financiële hulp aan Oost-Europa deels bestemd moet zijn voor voorzieningen voor vrachtwagenchauffeurs en voor opleiding van douaniers. De sterk toegenomen criminaliteit in Oosteuropese landen is een ander groeiend probleem op de Oost-Europaroute. „Er is sprake van wildwest-toestanden en mafiapraktijken", aldus Cornelissen. „In landen als Polen en Rusland rijden chauffeurs bijna alleen nog in konvooien, omdat ze anders niet veilig zijn. En in Roemenië en Bulgarije is het helemaal bar en boos", aldus Cornelissen. Neem nou Sypersma uit Sneek. De reisonderneming raakte onlangs in Praag een touringcar van anderhalve ton kwijt. Nooit meer teruggezien. „En van de autoriteitenhoef je niets te verwachten", aldus Klaas Ruwaard, bedrijfsleider van de Sneker onderneming. „Van hen krijg je totaal geen medewerking. Het valt voor ons aan de grenzen wel mee. Voor ons zijn de diefstallen het grootste probleem. Onze chauffeurs kijken er allang niet meer van op als ze voor de keus worden gesteld om honderd mark te betalen voor bescherming van de bus of anders de spullen kwijt té raken. Voor de chauffeurs wordt het er niet gezelliger op. Overheden doen niets. Je krijgt het idee dat de politie corrupt is. Zolang er mensen zijn die deze landen willen bezoeken, blijven wij rijden. Maar we zetten er zeker niet de nieuwste bussen meer voor in." Johan Wiersma relativeert de Ï>roblemen. „Ondernemen is risico open. En in de Oosteuropese landen loop ie dat nu eenmaal meer dan hier. Zolang het aanvaardbaar is, blijven wij rijden." Wekeliiks rijden wagens van de Leeuwarder transportonderneming Wiersma op Rusland. Wiersma noemt de situatie aan de Poolse en Russische grenzen 'onvoorspelbaar. „Acht uur is al een minimale wachttijd. Vorig jaar hebben chauffeurs van ons wel drie dagen aan de grens festaan. Dat is toch niet meer van eze tijd". Hij hoopt op een politieke oplossing van het probleem. „De autoriteiten moeten echter wel willen meewerken. Als ze alleen al het transitoverkeer en de wagens zonder lading op een apart spoor zouden afhandelen, scheelt dat al enorm". De grensproblemen en de criminaliteit ziin echter voor de Leeuwarderondernemer geen reden om de transporten te staken. „We hebben we herhaaldelijk meegemaakt dat er een zijruit was ingeslagen of een deel van de lading was gestolen. Onze chauffeurs nebben de opdracht alleen te parkeren op bewaakte terreinen, of daar waar grote groepen vrachtwagens staan. Of parkeren op fabrieksterreinen. Je moet behoorlijk uitkijken onderweg. Je kunt bij voorbeld in Moskou echt niet even een wagen onbeheerd laten staan." Voor Leendert Vonk van transportbedrijf JVT uit Reduzem zijn alleen de wachttijden een belemmering om aan Oost-Europaritten te beginnen. „Zolang wij de wachttijden nog niet betaald krijgen van onze klanten daar, beginnen wij er niet aan. Als er aan cue grensproblemen wat gedaan wordt, gaan wij zeker op het oosten rijden. Voor ons is het een goede markt. Ik denkt alleen dat er nog wel twee jaar overheen gaat voordat de douane in die landen zich aan de westerse normen heeft aangepast." --- Isolement van Warten in beeld Door Irene Overduin FOLKERT DE BOER was, tot hij in 1985 overleed, de laatste bewoner van 'It Earmhüs' in Warten. Hij woonde in een pand dat in 1893 op initiatief van de kerkvoogdij gebouwd was. Het armenhuis bood plaats aan zes huishoudens, die elk een kamer kregen met twee bedsteden, een keldertje, twee kasten en een zolder. Wie Folkert was, en waarom hij zo lang bleef (hij woonde op het laatst moederziel alleen in het pand), leren we niet uit 'Sa wie Warten'. Maar dankzij het rijk geïllustreerde boek naar aanleiding van het honderdjarig bestaan van It Earmhüs kan iedereen nu weten hoe hij er uitzag. In het boek, een uitgave van de Stifting Warten, staan 120 foto's. Niet van pommeranten, niet van louter hoogtepunten, maar van gewone mensen, hun broodwinning (visserij, melken, broodbezorfing, scheepsbouw, kruidenieren), hun vrijetijdsesteding (hardzeilen, vaartochtjes, eierzoeken), hun strijd met de elementen (overstromingen) en hun omgeving (veel water). De foto's, geselecteerd uit een archief van circa vierhonderd beelden, dateren voornamelijk van voor 1950. Steeds terugkerend thema is het isolement, in geografisch opzicht, maar soms ook sociaal. Zo toont net boek portretten van Sytse en Maaike Sytsma, een armoedig echtpaar dat met een paar geiten en wat kleinvee teruggetrokken leefde in een gammel huisje aan de Holstmar. Wanneer winterdag het water steeg en over de vloer van de woonkamer kwam, trokken Sytze en Maaike zich met het kleinvee terug op zolder. De bijschriften zijn kort gehouden. De lezer zou ze zich soms langer wensen, want ze maken nieuwsfierig. Zo is de watersnoodsramp van 1910 knap in eeld gebracht. We zien mannen in een bootje door de Buorren varen en kinderen op houten stellingen poseren. Maar hoe lang duurde de ramp, vluchtten er ook mensen, en hoe zag Warten er uit toen het water weer week? Elders in het boek staan Ruerd Valk en Jan Boekema op foto's uit de jaren twintig trots voor hun motorbussen. Beiden onderhielden een vaste dienst op Leeuwarden, vermelden de bijschriften. Wie maakten gebruik van hun diensten en hoe zat het met de concurrentie? Het leuke van het boek is dat het kort houden van de informatie niet zo zeer stoort, als wel prikkelt. 'Sa wie Warten' is in een oplage van 800 exemplaren gedrukt en alleen in Warten te koop. Het kost ƒ2O. ★ Een foto uit 1929: melk en veevoer werden per slede over ijs en sneeuw vervoerd. * De overstroming van 1910: in de Buorren zijn stellingen opgetrokken. --- Internationale cursus vredesonderwijs op NHL LEEUWARDEN - Op de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden (NHL) houden ruim twintig deskundigen uit tal van landen van 23 juni tot en met 30 juni een 'summerschool' over de toepassing van vredesthema's' in het basis- en voortgezet onderwijs. De colleges zullen worden bezocht door studenten en docenten van de lerarenopleiding van de NHL en van een aantal onderwijsinstellingen uit Noorwegen, Denemarken, Hongarije, Verenigde Staten en Canada. De lessenreeks is een initiatief van het 'International Institutes on Peace Education', een instelling verbonden aan de lerarenopleiding van de University Colombia' in New Vork. Het onderwijs moet meer aandacht besteden aan thema's als milieu, mensenrechten, internationale betrekkingen en conflictbeheersing. „Internationale vredesstukken zijn geen onderwerpen die alleen in hoge universitaire of politieke kringen moeten worden besproken, maar moeten bij allerlei vakken op scholen aan bod komen", is de mening van Rien van Nek, leerkracht aan de lerarenopleiding van de NHL. Volgens Van Nek heeft het onderwijs een belangrijke opvoedende taak en kan vredesonderwijs' een vredelievender houding bij de mensen bevorderen. Maar veel leerkrachten geven op een afstandelijke manier les en vertellen een feitelijk, neutraal en theoretisch verhaal. Willen we jongeren echter politiek actiever maken dan is meer betrokkenheid van de leerkracht nodig, meent Van Nek. „De onderwerpen die vallen onder vredesonderwijs komen op sommige scholen wel bij maatschapprileer of geschiedenis aan de orde. Maar veelal zijn deze onderwerpen nog te weinig bespreekbaar", aldus Van Nek. Het thema van de summerschool' van de lerarenopleiding van de NHL is culturele minderheden. Sprekers uit eigen land en het buitenland zullen in hun toespraken ingaan op zaken als 'de waarde van vredesonderwijs op scholen', 'de Turkse minderheid in Nederland', 'leren van andere culturen' en 'etnische conflicten in de voormalige Sovjet Unie. Op maandag 28 juni vindt er 's avonds vanaf 20.00 uur een openbare bijeenkomst plaats in de Galerijzaal (de voormalige synagoge) in Leeuwarden waar gastdocenten uit Rusland, Oekraine en Hongarije hun visie geven op de etnische problemen en gewenste maatschappelijke ontwikkelingen in hun land. ---