FRIES MOZAIEK Sneeuw ontwricht Friesland in '79 Door Kerst Huisman NIET HET SCHOKKENDST, maar wel mogelijk het vermakelijkst was vijftien jaar geleden de winterslaap van lebele Flapper, de Bekende Fries uit Bokwerd. De speciale sneeuweditie van de Leeuwarder Courant van woensdag 14 februari 1979 meldde dit. Flapper had zoiets als goudzoeker in het roetkoude Alaska ook al eens meegemaakt, vandaar dat hij zich met droge worst en zeer oude genever achter de bedsteedeuren terugtrok. Hij werd niet beroerd door het practisch volledige isolement van enkele dagen als gevolg van een aanhoudende sneeuwjacht, dat Friesland trof. Dinsdag 13 februari ijzelde het voortdurend. Daar kwam in de nacht een sneeuwstorm overheen. Het gevolg was, dat allerhande plaatsen, met name in Friesland en Groningen, volstrekt geïsoleerd raakten. Wegen sneeuwden dicht, bedrijven werkten op halve of kwartkracht, winkels werden bestormd door mensen die vreesden zonder eten te komen en gewonden en zieken konden niet snel genoeg worden geholpen. De Leeuwarder Courant werd eveneens door het noodweer getroffen. Toch liet het bedrijf op die woensdag een speciale sneeuweditie verschijnen die in Leeuwarden kon worden bezorgd, maar niet daarbuiten. Er was één uitzondering. Ook in Drachten werd de LC bezorgd. Dat kon, omdat dappere buschauffeurs van het bedrijf deze plaats konden bereiken en omdat de krantenbezorgers ook in het beestenweer hun plicht deden. Radio Fryslan kwam continu in de ether. De sneeuweditie van de LC, die donderdag 15 februari verscheen, berichtte: „Aanhoudende sneeuw ontwricht leven in Friesland. Striemende sneeuw verlamt openbare leven." Op vrijdag 16 februari kon de LC melden: „De sneeuwring rond Leeuwarden heeft enkele openingen." Harlingen en Groningen waren weer bereikbaar, maar Grou en Heerenveên nog niet. De krant meldde die dag ook: „Lekkum kwam vanmorgen pas uit isolement." Dat isolement. Op de wegen bleven automobilisten steken. Op Sneekerhoek lag anderhalve meter sneeuw. Veel wegen raakten volledig geblokkeerd. De bestuurders, die na urenlang ploeteren niet meer verder kwamen, lieten hun auto's achter en gingen lopend verder. De vliegbasis zette groot materieel in bij het vrijmaken van de autowegen. Grote problemen waren er vooral op de wegen Leeuwarden- Heerenveen en Bolsward- Sneek. Op laatstgenoemde weg waren de auto's in de bergen sneeuw haast niet te vinden; soms was alleen de boven de sneeuw uit stekende antenne een aanwijzing. Veel scholen sloten de deuren, omdat duizenden leerlingen niet konden komen. Bedrijven moesten met een zeer beperkte inzet van personeel draaien. De FRAM-bussen reden niet, en ook de bussen van Philips Drachten en Douwe Egberts Joure bleven in de garage. Op de vliegbasis Leeuwarden verscheen maar 35 procent van het personeel. Bij de Condens kwam 40 procent, bij de Postgiro een derde. Veel mensen konden hun werk niet bereiken. Maar er waren ook anderen. Zoals de politieman Bouke Hoekstra uit Wirdum, die naar zijn werk in Leeuwarden liep, de drie belastingambtenaren uit Wijnjewoude, Fokje Heida, Engbert Jonkman en Sytse Bouma, die naar hun werk in Drachten gingen lopen en toch nog Ureterp haalden en de landbouwredacteur van de LC, Jildert Sudema, die lopend vanaf Jellum de redactie aan de Voorstreek wist te bereiken. Voor mensen die ziek werden of gewond raakten waren het ellendige dagen. Een ambulance van de firma Oenema in Heerenveen had uren werk om zich een weg naar een hartpatiënt in Luinjeberd te graven. De Wirdumer predikant Ed van Straaten brak zijn arm. De ambulance die hem naar Leeuwarden zou brengen, strandde bij Werpsterhoek en een takelwagen van de firma Kielstra in Wirdum bracht de ambulance naar Leeuwarden. Douwe Brandinga in Aldeboarn brak zijn enkel, en werd met een auto naar Akkrum vervoerd. Daar kon men niet verder. Met een leeg treinstel van de NS, dat onderweg was van Leeuwarden naar het zuiden, werd hij naar Heerenveen gebracht. Dorpen in oostelijk Kollumerland en de noordelijke rand van de provincie sneeuwden volledig in. In de noordhoek van Friesland viel woensdag de elektriciteit uit. Op vrijdag was er nog steeds geen stroom in Hallurn, Paesens en Moddergat. Het postverkeer van en naar buiten Friesland lag tot na het weekeinde stil. In de meeste plaatsen ontstond een stormloop op de winkels. Een bedrijfsleider klaagde: „Een gekkenboel." Velen gingen brood en levensmiddelen hamsteren. Een aandoenlijk maar ook wel wat morbide detail: een vijftiental Grousters bevrijdde woensdagmorgen elf mestkalveren uit hun benarde positie in twee op de rijksweg 32 gestrande vrachtauto's. De dieren werden ondergebracht bij de Coöperatieve Werktuigenvereniging aan de Jelle Wigles de Visserwei. Donderdags werden ze via Warten en de Fonejagtbrug hun dood tegemoet gereden. Ze gingen namelijk naar een slagerij in Leeuwarden. Auto's verdwenen onder bergen sneeuw in de winter van vijftien jaar geleden. Soms verried alleen de antenne dat er een auto stond. Foto's LC Leeuwarder kinderen vermaken zich op de sneeuwbuiten --- Met mes en wattenstaaf langs dode dieren Door Irene Overduin MET EEN SLAGERSMES prikt veterinair patholoog Willem Wouda een gat in de dikke darm van een vijf weken oude big. Hij doopt er een wattenstaaf in en vangt een druppel stinkende, gele darminhoud op. Het dier heeft diarree gehad en Wouda wil weten wat de oorzaak daarvan was. Zo werkt hij snijdend, kijkend en monsternemend de verzameling dode dieren af die de assistent voor hem heeft klaargelegd op de vier stenen tafels in het laboratorium van de gezondheidsdienst voor dieren in Drachten. De big heeft de dag daarvoor een dodelijk spuit gehad. Het ging niet meer met hem. Hij werd dunner in plaats van dikker, net als het varkentje naast hem, dat van dezelfde boerderij komt. De ribbenkasten van beide dieren zijn door de assistent opengewerkt en steken als klapdeuren naar buiten. Wouda vist de dunne darm op en betast de weke inhoud. Een ontstoken slijmvlies, stelt hij vast. Om zekerheid te krijgen snijdt hij een lis van de dunne darm voor bacteriologisch onderzoek. Er zullen proeven mee worden gedaan. Omdat in Duitsland varkenspest heerst en waakzaamheid geboden is, worden de veterinair pathologen momenteel geacht ook even naar de amandelen van de binnengebrachte varkens te kijken. Wouda snijdt ze af en laat ze opsturen naar het Centraal Diergeneeskundig Instituut in Lelystad. Naast de varkens liggen de kolossale organen van een koe, een paarsbruinrood landschap met een lever zo groot als een poef, een galblaas met de omvang van een bokshandschoen, een hart waar een gemaal op kan draaien en longen als ridderschilden. De eigenaar had het dier op 11 januari gekocht. Vlak daarna werd de koe ziek en moest het dier geslacht. Als Wouda een verborgen gebrek achterhaalt, krijgt de boer misschien iets van zijn geld terug. Wouda maakt twee evenwijdige sneeën in de de lever. De delen wijken uiteen. Alles lijkt normaal. Hij spert het hart open, tuurt naar de kleppen, de ingangen van de aorta, de kransslagaders en de longslagader. Ook die zien er niet afwijkend uit. Dan schraapt hij met zijn mes over de longen. Op het staal blijft een dun, ietwat dof beslag achter, hetgeen op een ontsteking duidt. Voor de eigenaar is het van belang te weken hoe oud de ontsteking is. Wouda besluit tot microscopisch onderzoek, snijdt weefsel af en laat dat in buisjes met formaline glijden. Een zwart hondje van vier weken oud is aan de beurt. Het dier had ademhalingsmoelijkheden en is een dag eerder afgemaakt. In zijn buik klotst het. Dunne grijsrode vloeistof sijpelt tussen de organen. De hond is een wonderlijk geval. Zijn rechterhartkamer is groter dan zijn linker, net andersom als normaal is, maar een duidelijk anatomisch defect is niet te vinden. Wouda denkt aan een aangeboren afwijking en overhandigt de assistent een paar plakjes orgaan ter nadere bestu- dering onder de microscoop. Een mosterdkleurige substantie komt vrij wanneer Wouda tot slot zijn schaar in de darm van een twee maanden oude geit zet. Veel komt er niet uit. Het dier had diarree. Dan maakt hij een inkeping in de long; er stroomt geelwitte pus uit. Een abces. Wanneer alle vier stenen tafels zijn afgewerkt, worden de kadavers in een ton gekieperd. De NTF uit Sumar haalt ze op voor verdere verwerking. Illustratie Sonja Burgcrjon --- IT ARGYF De dood in Kortehemmen 1 Op dinsdag 4 augustus 1812 deed voerman Wijtze Wijtzes Brouwer (31) uit Lemmer bij het Lippenhuister brugje ten zuiden van Beetsterzwaag een lugubere ontdekking. In het ondiepe water van het Koningsdiep lag onder de brug het lijk van een jongen. Zelf zou de voerman het lichaam nooit hebben kunnen ontdekken, maar, zo blijkt uit oude gerechtelijke stukken, schaapherdersjongens hadden hem gewaarschuwd. De voerman en zijn passagiers haalden het lijk uit het water. Het viel hun meteen op dat de jongen geen schoenen en geen hoed droeg en slechts gekleed was „met een kort baaijtje, van onderen met een paar knoopen toegemaakt". Verder had de jongen een rolletje linnen bij zich. Voerman Brouwer reed vervolgens door naar Beetsterzwaag en bracht daar de 'maire' op de hoogte. (Ons land was toen sinds enige jaren ingelijfd bij Frankrijk.) Deze ambtsdrager, Wobbe Rinses van der Vegt, ging daarop naar de brug, samen met enkele anderen. Een van hen was Teake Sipkes Offringa (37), arbeider bij de boer Jan Halbes de Jong te Kortehemmen. Offringa zag meteen wie het slachtoffer was: Jaldert Jalkes, 'jongfeint' bij Jan Halbes de Jong. Offringa wist ook te vertellen dat de dertienjarige jongen die ochtend op weg was gegaan naar zijn moeder in Terwispel. Die moest van het rolletje linnen een hemd voor hem maken. Teake Offringa had dat gehoord van zijn werkgever. Maire Van der Vegt, dat gehoord hebbende, vond het maar merkwaardig dat Jaldert zonder schoenen op stap zou zijn gegaan. Blootsvoets zou in die tijd niet zo opvallend zijn geweest, maar de jongen droeg wel kousen. Bovendien, zo bleek bij nadere beschouwing, was Jaldert aan handen, hoofd en onder de keel gewond en bebloed. Het lichaam werd naar Beetsterzwaag gebracht en boer Jan Halbes de Jong werd via een briefje op het gemeentehuis ontboden. De Jong was niet thuis, zijn vrouw nam het briefje in ontvangst en stuurde een knecht naar het adres waar haar man op dat ogenblik was. De Jong ging vervolgens niet rechtstreeks naar Beetsterzwaag, maar stak eerst nog even thuis aan, waar hij wat met zijn vrouw en haar zuster bepraatte. Vervolgens ging hij naar de maire. Die was boos dat De Jong hem zo lang had laten wachten, waarop deze zei dat hij het bericht pas laat had gehoord en toen rechtstreeks naar Beetsterzwaag was gegaan. Jan Halbes de Jong moest toen met de maire mee om het lijk te identificeren. Het was inmiddels donker geworden. Toen het hoofd van het slachtoffer belicht werd, viel het op dat de boer een hand voor zijn ogen deed, zo is in de stukken vastgelegd. Of de maire toen al argwaan kreeg en een Hitchcock-achtige stunt wilde uithalen, is niet duidelijk. Duidelijk is wel dat boer De Jong het verzoek kreeg om 'het lijk ten huize der moeder te willen bezorgen. De Jong zei dat hij dat wel wilde en de volgende dag, 5 augustus, reed hij met het lichaam van zijn knechtje naar Terwispel. De mem, een boerearbeidster, was niet thuis, een buurman kreeg de honneurs waar te nemen. De overheid in Beetsterzwaag vertrouwde de zaak niet. Vandaar dat twee dokters uit Gorredijk, Swaluë en Swart, opdracht kregen om sectie te verrichten. Dat gebeurde op donderdag 6 augustus in het huis van de moeder van het slachtoffer. De details van dat onderzoek hoeven niet weergegeven te worden. In elk geval kwamen de beide artsen tot de conclusie dat de 'wonden aan het levendige lijk waren toegebragt'. Met andere woorden: Jaldert Jalkes was niet verdronken, maar om het leven gekomen door de wonden aan het achterhoofd 'of door eene verworging' of door allebei. Al voor die donderdag was er in Beetsterzwaag en Kortehemmen al hevig praat geweest over de dood van Jaldert Jalkes. Er werd gezegd dat boer De Jong zijn knechtje op maandag 3 augustus zon pak slaag had gegeven dat de jongen daaraan overleden zou zijn. Maire Van der Vegt besloot in te grijpen: 'Dat de opgaven van opmerkzame omstandigheden, welke dat openbaar gerucht verzelden, gevoegd bij de waarneming van den staat, waarin het doode ligchaam gevonden wat dan ook ten gevolge gehad heeft, dat de persoon van Jan Halbes de Jong in verzekerde bewaring genomen en tegen denzelven een onderzoek in het werk gesteld is.' Wat dat onderzoek zou opleveren, komt in een volgende aflevering. CHRIS KRUISINGA --- DE KANDIDAAT 'Algemeen belang' Door Willem Bosma Op woensdag 2 maart worden de nieuwe gemeenteraden gekozen. Wat beweegt mensen de lokale politiek in te gaan en wat brengt hen vreugde en verdriet? Daarover bericht de LC de komende weken aan de hand van gesprekken met twaalf kandidaat-raadsleden. Vandaag de achtste: VIJFENNEGENTIG PROCENT van de gemeentepolitiek is a-politiek. Dat is de slotsom die Jan de Kroon trekt na zestien jaar raadslidmaatschap en twee termijnen als wethouder in Harlingen. Dat komt niet doordat iedereen evenveel doordrongen is van het algemeen belang, maar door de smalle marges van de lokale democratie. „In de commissies en de gemeenteraad wordt over van alles verschillend gedacht, maar het gaat dan vaak om details van een technische discussie of over bepaalde verwachtingen die uiteenlopen. Het politieke moment moet je afmeten aan de visie op waar je met de gemeente naar toe wilt. Dat blijkt vaak in de haarvaten te zitten. Ik heb de naam lang van stof te zijn, omdat ik toch altijd die lange-termijnvisie erbij haal." Jan de Kroon (50) is lid van de Partij van de Arbeid, die in een enquête onder burgemeesters laatst een pluim kreeg voor zijn solide wethouders. „Ik verbeeld me niet dat ze mij voor ogen hadden, maar ik denk wel dat het waar is." Wat de sociaal-democratische bestuurders onderscheidt van de rest, weet De Kroon niet precies aan te geven. Wel signaleert hij dat het algemeen belang als uitgangspunt de laatste tien, vijftien jaar steeds minder populair is geworden. Er zijn nauwelijks „bewegingen" meer of het moet zijn dat mensen een privé-belang of groepsbelang in stelling brengen. De Kroon betreurt dat zeer. „Ik bespeur, dat iedereen zich steeds meer op zijn eigen bolwerk terugtrekt. Het algemeen belang, dat veronderstelt dat je verder kijkt dan je eigen straatje, sneeuwt onder in fragmentarische discussies over deelbelangen." De Kroon zegt zijn hang naar eensgezindheid te hebben opgedaan in Pingjum, waarheen zijn ouders verhuisden toen Jan nog een kleine jongen was. „Wat ik daar zag, het waren al de jaren vijftig, was een reeks schisma's - boeren tegenover arbeiders, 'finen' tegenover 'grouwen' - die ik niet begreep. Met die verrekte verdeeldheid gooide het dorp zijn eigen glazen in." Zijn afschuw van het toekomstperspectief van een wereld verdeeld in kampen is hem altijd bijgebleven, zegt hij. De Kroon studeerde in Amsterdam net niet af als oceanograaf, maar belandde als aardrijkskundeleraar voor de klas. Hij vestigde zich eerst in Exmorra en daarna in Harlingen. Steeds was hij in zijn omgeving politiek actief en al vrij jong belandde hij in 1978 voor de PvdA in de Harlinger raad. Voor de Harlinger PvdA-voorman zou het zuur zijn als de malaise rond zijn partij hem straks uit het college zou slingeren. „Het is inderdaad zo, dat we aan het oogsten zijn wat we eerder hebben gezaaid. Harlingen krijgt het nieuwe fundament, dat zo hard nodig was. De verplaatsing van Welgelegen, in het algemeen de zonering van activiteiten die zolang op een kleine ruimte gepropt zaten komt op gang." „Ontmengen", noemt De Kroon dat, al zou hij graag kleine zeevaartgebonden bedrijvigheid in de monumentale binnenstad handhaven. De regelgeving pakt soms pijnlijk uit. „Nieuwe geluidsoverlast op een nieuw industrieterrein levert geheid een actiegroep tégen op, terwijl meer lawaai op een historische plek mensen in het geweer brengt die zeggen dat het gemeentebestuur er met zijn handen af moet blijven", zo is hem duidelijk geworden. Harlingen is klein genoeg om als wethouder overal aangesproken te worden op het gemeentelijk beleid. De ouwe seunen hebben volgens De Kroon een eigen woord ('tsjanterje') voor het mild ironische gekanker, dat de bestuurders dan ten deel valt. Volgens De Kroon is de stemming onder burgers soms zo dat er bezwaarschriften in de lucht hangen, dat het de vorige dag regende. Maar aan de andere kant: „De spraakmakende gemeente is in werkelijkheid klein." Zelfgenoegzaamheid over het gemeentebeleid is volgens De Kroon misplaatst, zolang de werkloosheid in Harlingen nog tegen de 20 procent aan zit. Om uit dat dal te komen moet de stad samenwerken met Franeker, wat De Kroon betreft zelfs fuseren. In plaats van regionaal te denken, zetten veel lokale politici zich juist tegen de regio af, in het bijzonder tegen Leeuwarden. „Ik vind dat ergerlijk. Als het in Leeuwarden regent, drupt het in Harlingen. De Kanaalzone moet nu door de provincie werkelijk worden erkend als goede bundeling van gemeentelijke initiatieven voor deze hoek van Friesland." De geograaf mijmert over een kristallijne structuur van Friesland met Harlingen-Franeker als een van de satellieten rond de hoofstad. De streek biedt, met zijn mooie verbindingen, zijn prachtige monumentenschoon en het natuurhistorische en toeristische „kapitaal" van de Waddenzee alle mogelijkheden, denkt De Kroon. Hij stoort zich aan de mentaliteit van Provinciale Staten die volgens hem al gauw „er zijn nog dertig andere gemeenten" roepen als er één zijn initiatief voordraagt. „Zo goed als je van een gemeente mag verwachten dat zij zelf het eigen belang tegen dat van de provincie afweegt, mag je van het provinciaal bestuur verlangen dat het keuzen doet. Dat gebeurt in het Streekplan een klein beetje, maar nog niet genoeg." Nu hij voor de vierde keer lijsttrekker is en al twaalf jaar fulltime gemeentebestuurder lijkt het heilig vuur bij hem nog niet gedoofd. Zeker, De Kroon is gewend geraakt aan de lange adem die nodig is om met de korte gemeentelijke polsstok vooruit te springen, maar hij praat over de havenstad alsof de samenleving er nog maakbaar is. JAN DE KROON ---