Wilde westen in Camminghaburen Door Lars Kuipers Van onderen INWENDIG KOKEND zat Mohammed in het Groningse café. Had hij eindelijk een afspraak gemaakt met Santino. die beloofd had het geld mee te brengen, kwam hij niet opdagen! Dat had hij weer. Lang genoeg gewacht, besloot hij, tijd om naar huis te gaan. Thuis belde hij naar Leeuwarden. Het was een vinnig telefoongesprek, dat eindigde in een nieuwe afspraak. Kom vanavond maar naar Leeuwarden, had Santino gezegd, dan konden ze hun schulden afrekenen. Een tijdje terug had Santino zijn auto gekocht. Maar blijkbaar had hij er nogal mee huisgehouden, en bovendien had hij zijn administratie niet op orde. Want de afgelopen weken waren er steeds meer boetes op de deurmat van Mohammed geploft. Boetes van overtredingen, gemaakt met zijn oude auto. Santino had het kenteken dus niet laten overschrijven, maar het gewoon op zijn naam laten staan. Al met al waren de boetes opgelopen tot zon ƒBOO, en dat moest vanavond worden vereffend. 's Nachts om een uur of een stonden Mohammed en zijn vriend Bert in Leeuwarden bij Santino op de stoep. Dat is het moment om over te gaan naar de zitting van politierechter Lisette Lindenbergh. Want daarna speelde zich in de Leeuwarder wijk Camminghaburen een wild-west-tafereel af. Punt voor punt loopt Lindenberg het proces-verbaal door. „Ü heeft wat zitten discussiëren. Het geld kwam niet op tafel en u wou het direct hebben. Toen heeft u op een gegeven moment gezegd: "Ik neem de televisie en de videorecorder mee als onderpand en als er betaald is krijg je ze terug." „Ik zit er niet op te wachten om die spullen mee te nemen", zegt Mohammed. „Ik wil gewoon mijn geld. In mijn land is dat gewoonte. Ik neem iets mee tot jij me hebt betaald. En daarmee is 'ie akkoord gegaan." Akkoord gegaan? Dat is maar de vraag. Tot een ordelijke afwikkeling van zaken kwam het niet. Santino had het geld niet. Hij wilde tot ƒ 450 gaan, maar hij kon niet meteen betalen. Er ontstond een vechtpartij. Lindenbergh leest de lezing van de vriendin van Santino voor uit het proces-verbaal. „Zij liep naar de achterdeur. U zou haar achterna zijn gegaan, u hebt haar vastgepakt en u zou gezegd hebben: Tk maak haar dood. U hield een spuitbusje met traangas tegen haar gezicht en dat vond zij erg bedreigend. Ze begon te gillen. Uw vriend was naar buiten gegaan om de spullen in te laden. Toen hij weer binnen kwam, heeft u gezegd: 'Pak het wapen maar en maak haar maar dood." Nee, onderbreekt Mohammed, het ging heel anders. Op een Voor de rechter, op de hoek van de straat, in het café of in de beslotenheid van de huiskamer; ze liggen voor het oprapen. Verhalen van mensen in de knoei. gegeven moment had Santino een pistool te voorschijn gehaald, dat hij bij zich droeg in zijn broeksband. Dat wapen richtte hij op Mohammed, die Santino's vriendin vastpakte en voor zich trok om als schild te dienen. Er vielen twee schoten. De kogels raakten niemand, maar troffen de auto die voor het huis stond geparkeerd. Zijn vriend Bert vertelt grofweg het zelfde verhaal. „Ik ben gewoon naar binnen gegaan om iets op te lossen", besluit Mohammed zijn verhaal. Officier van justitie Edzard van Weringh neemt het woord. „Die kogels die "op de auto terecht zijn gekomen, dat houdt u vol?" Mohammed knikt. „Ja." „De technische recherche heeft niets kunnen vinden", zegt Van Weringh. Misschien wilden ze wel niks vinden, suggereert Mohammed. ~We houden ermee op", zegt de politierechter abrupt en klapt het dossier dicht. Ze wil de zaak aanhouden, dat wil zeggen: de slachtoffers oproepen om te getuigen voor de rechtbank om ook de andere kant van het verhaal te horen. Dan pas kan er een behoorlijk oordeel worden geveld. Van Weringh protesteert. Waarom aanhouden? De verklaringen van Santino en zijn vriendin zijn zeer bruikbaar en eensluidend genoeg. En bovendien, verdachten ontkennen wel vaker. „Probeert u me er nu van te overtuigen dat ik de zaak niet moet aanhouden?", vraagt de rechter. „Nou, ik houd wel aan. Het lijkt me beter dat die anderen hier ook maar eens even komen. Als de mensen hier zo pertinent ontkennen . . ." Een ding wil ze nog wel even weten. Als er dan echt met een pistool is gedreigd, dan had Mohammed daarvan toch ook aangifte kunnen doen? Bert vertelt hoe hij een paar weken na het incident nog eens naar Camminghaburen is gereden. Toen woonde Santino er niet meer, hoorde hij. Die was naar Italië vertrokken. Dus die aanklacht indienen had ook niet veel zin meer, hadden Mohammed en hij besloten. Of Santino ooit voor de rechtbank zal verschijnen, is dus de vraag. Niettemin besluit Lindenberg hem „volgens de regelen de kunst" op te roepen en te kijken wat er gebeurt. „Dat merken we dan wel." Wordt misschien vervolgd. (De namen van de verdachten in dit rechtbankverslag zijn gefingeerd.) --- Detsje beste stabij op clubmatch in Zwolle De tien maanden oude staby Detsje fan It Fügelhiem van Mient de Haan uit Zwaagwesteinde behaalde zaterdag op de clubmatch van stabij- en wetterhünen in Zwolle een dubbele overwinning. Detsje werd niet alleen tot beste teef uitgeroepen, maar tevens tot de beste hond van het ras. In die laatste rubriek moest de jonge teef het opnemen tegen haar vader Frits fan de Ikeloane van Auke de Vries uit Kollumerzwaag. Frits boekte in Zwolle zijn achtste overwinning op rij bij de reuen, maar moest in de slotkeuring het onderspit delven. Bij de wetterhünen werd Boebus fan It Drentse Hiem van mevrouw Oudshoorn uit Voorthuizen eerste bij de reuen en beste van het ras. Bij de teven kwam de driejarige Sasja fan It Elzenhiem van Teade Bruinsma uit Doniaga op kop. --- FRIES MOZAIEK Bildts volwassen met woordenboek Door Anko de Jong SOMMIGE BILKERTS wil het nog steeds niet aan, maar de Fryske Akademy belooft het echt: dit jaar verschijnt het Bildts-Nederlands/Fries woordenboek. De eerste voorbereidingen begonnen al in de jaren vijftig! Leespen en computer hebben het werk bespoedigd en het einde is werkelijk in zicht, zegt lexicograaf Arme van der Burg. Hij is belast met het monnikenwerk van woordenlijsten napluizen, woorden zoeken en vertalen. De Fryske Akademy mag zich wat het Bildts betreft nog gelukkig prijzen, want veel werk was al gedaan. In 72 propvolle laden zit het kaartsysteem dat 'trochsneedapparaat' heet, er zijn drie bakken met woorden op alfabet en vier bakken met vakwoorden. Het woordenboek zal zeker 17.000 woorden tellen, een heel goed resultaat voor een dialectwoordenboek, dat meestal beperkter is opgezet. De Ouwe-Dykster taalkundige Hotse Buwalda legde met vele vrijwilligers de basis voor het kaartensystemen. Buwalda, die begin vorige maand in Sint Annaparochie stierf, legde vanaf 1953 de grondslag voor de Bildtse spelling. Dankzij dit vele voorwerk hoeft Van der Burg maar een la open te trekken en hij ziet in welke (gepubliceerde) zinnen bijvoorbeeld de woordjes 'dan-dat' voorkomen. Dat 'faag' al in de bakken zit en 'fekooploi', evenals 'öfblare' en 'öforte' (terzijde schuiven). Een bijzondere status hebben vier bakken van zwaar, zwart karton. Er zitten kaarten in die het idioom beschrijven, het taaieigene van Bildtse woorden. Vanaf het begin van de jaren vijftig was het vooral Sytse Buwalda's vrouw, Tietje Buwalda-Veenbaas, die hier met veel geduld aan werkte. Hotses zoon Sytse Buwalda herinnert zich nog wel dat zijn moeder er op uit ging om vakwoorden te verzamelen. „Dan gong se na 'n timmerman an de Ouwe-Dyk en skreef se de Bildtse benamings op fan 't ark en de faktaal die't deuze man brükte, of se gong na 'n kapper", zegt Sytse. Sommige van deze bronnen staan op de kaartjes genoemd: kapper Th. van Gelder, geboren in Sint Jacob, 53 jaar kapper in Froubuurt: 'alünblokky', 'bakkebeerd', 'faintsylok' en zo gaat het maar door. De vakwoorden bieden een schat aan oorspronkelijke Bildtse woorden, het 'aigene' van de taal. Andere rubrieken gaan over de bakker, de smid, landbouw en veeteelt, het boerenbedrijf, dieren, kinderspelletjes en kaatsen. Met de computer, een hemels geschenk voor lexicografen, zijn complete teksten met een leespen in het geheugen op te slaan. Elk woord is in een zucht op te zoeken. Alle Bildtse publikaties die wat betekenen zijn zo bewerkt: 'Roskam voor schurftige boeren' (Hoitsma) tot 'Gesprek fan twee erbaaiers over 't jeneversupen' (Dykstra) en teksten uit de Bildtse Post ('t Hoeky fan Wullem Aarts') van Hotse Buwalda. „Ik tink dat ik der mei it trochsneedapparaat no wol bin", zegt Van der Burg. Vroeger, zonder de leespen, ging dat anders. „Dan tocht ik 'no sil ik der wol wêze', mar dat wie lang net sa." De vele samenstellingen - bijvoorbeeld combinaties met 'del'- zoals 'delgang', 'delgeve' etc. - vroegen veel aandacht. „Der bin ik in soad fan op it spoar", zegt Van der Burg. In onbruik geraakte spellingen als 'duzze' voor 'deuze' zijn ook opgenomen. Toen in het Bildts Praatsy in de Bildtse Post het woord 'sterve' werd gebruikt, kwam daar onmiddellijk reactie op van de Ouwedyksters. Fout, zeiden ze. Dat moest 'storve' zijn. Zowel Gerryt Dirks de Jong van de Bildtse Post als de briefschrijver had gelijk: soms verschilt het gebruik van Bildts per streek. Sommige woorden wijken daardoor van elkaar af. Aan de Ouwedyk was het 'heloazy' (horloge), in Sint Arme 'geloazy'; in de Westhoek 'fainsterbank' (vensterbank), in Sint Arme 'finsterbank'. Dit onderscheid is in het woordenboek terug te vinden. Van den Burg schrijft 'storve' voor de zekerheid op. „Dit halde wy yn de efterholle". Spelling bij persoonlijke voorkeur sleet er uit na de publikatie in 1963 van 'Hoe skrive wy 't in 't Bildts' door Hotse Buwalda. ledereen wist nu waar hij aan toe was met de Bildtse spelling en grammactica. Als het Bildtse dialect al de schijn van dilletantisme had, dan was die nu wel verdwenen. Indirect hebben enkele Bildtse enthousiasten ook nog aan het woordenboek van de Fryske Akademy meegewerkt. Een clubje van zeven ex-leerlingen Bildts werkte onder aanvoering van Sytse Buwalda aan een kaartsysteem Bildts-Nederlands. De Stichting Ons Bildt had een eigen uitgave in gedachten. Geke Postma- Postma, Geertsy Wijmenga-van Dijk, Kees Zijlstra, Jaap Hoekstra en Gryt Aartsma- Boomsma verwerkten vanaf 1983 bijna vijftienduizend woorden aan de hand van Van Goors klein Fries woordenboek. Achteraf was het geduldwerk nog 'om 'e nocht' ook, zegt Sytse nu. „Se hewwe op 'e Akademy 'n leespen, die doet 't selfde as wat wij met dy kaartsys deden." Maar de Akademy verwerkte alle kaartjes netjes in het systeem, nadat in 1988 bleek dat riet instituut zelf aan een Bildts woordenboek werkte. Morrend accepteerden de Bilkerts dat het nu een Bildts woordenboek met een Nederlands/Friese vertaling zou worden. Achter het Bildtse woord (het lemma) volgt de woordsoort, dan de uitspraak in fonetisch schrift, gevolgd door de Nederlandse vertaling en de Friese vertaling. Bijvoorbeeld: Foerm, s. de (fuerm). Vleinaam voor geit en bok; mêke, sik. Achter sommige woorden op Van der Burgs lijst staat nog helemaal niets. Foeteneandsdeur', bijvoorbeeld. Het is de deur aan het voeteneind van de bedstede, waar meestal ook het plankje zat met de po er op. Van der Burg weet het inmiddels ook, maar Sytse Buwalda zal de woordenlijsten toch nog nalopen en corrigeren. Elke dag omgaan met het Bildts hebben Van der Burg niet Bildts-talig gemaakt. Hij komt uit Langweer en is trouw aan het Fries. „Mar ik haw der in hiel soad nocht oan." Hij merkte wel dat woorden als 'lónd' (geluid) met een lange oklank moeilijk zijn uit te spreken voor een niet-Bilkert. Aanmerkingen heeft de taalkundige ook. Soms is de Bildtse spelling niet logisch, vindt hij. De spelling van -lijk (in: eigenlijk) wordt in het Bildts '-lik' (aigenlik). Logischer zou zijn -lek (aigenlek). En waarom is het 'anhoudendhyd' en niet '- haid'. Over logica gesproken, kaatst Buwalda terug. „Fan 't Luwter woordeboek deugt de spelling heiendal niet." Het Bildts woordenboek zal verschijnen in de 'Rige Fryske dialektstüdzjes fan de Fryske Akademy', waarin onder andere ook verschenen 'het Westterschellings', 'Het Hylper wurdboek', 'Woa'deboek fan ut Amelands' en 1991 'Woardeboek fan ut Leewarders'. Van die laatste viel de verkoop tegen. Met het Bildtse woordenboek zal dat anders zijn, verwacht zakelijk directeur Meine Bosma van de Fryske Akademy, want de taal leeft bij de Bilkerts. „Der stean se om bekend." Arme van der Burg achter de computer, een hemels geschenk voor lexicografen. Foto LC/Paul Jansser --- F8 : 1/250 SEC. d^aiSn^rß^SzlS" aanlïooE^^'opl^SS %£IZZZi^ ï ÏÏÏÏES k°mt *" J^ KHS S?°ï S *""™ de ™dert* dte to *"* «^ machinale toeter, die een werkelijk oorverdovend kabaal voortbrengt «aarschuwt h., de werklieden. Eerst kl.nkt er een snerpend flu.tje. Dat .s bedoeld als een waarschuwing voor het eigenlijke alarm, dat daarna volgt: een Foto's LC/Jan de Vries --- DE STJERREN DE STJERREN jouwe de aaisiker net krekt oan wêr't in ljipaai leit. De stjerren sizze net yn it foar wat it winnende nümer yn de lotterij is. De stjerren binne gjin buro foar relaasjebemiddeling dêr't men de grutte leafde samar op in briefke krije kin. De stjerren foarsizze net oft Cambuur of it Hearrenfean de wedstryd winne sil. Wat sizze de stjerren dan wol? Se sizze neat, se steane mar wat riedseleftich te Ijochtsjen. En dochs hawwe se in geweldige oantrekkingskrêft op de minske mei al syn fragen. It binne de twingjende eagen yn it tsjustere antlit fan de kosmos. Wy witte dat se üs te fiter hawwe. Mar se binne ünwjersteanber. Sa moai, sa moai. WIKE 21 - 28 MAART --- RAAM (21 maart-20 april) In nije rjochting dytst ynslein bist, foldocht dy goed. Mar dyn omjouwing moat deroan wenne. Oer pineholle net ynsitte. Dyn kop is gewoan wat te krap foar safolle ferstan. FAN 'E WIKE DYN JIERDEI: De maitiid bringt in süne spanning mei. Trillest der suver oer. It makket dy fetber foar ferealens. En leafde makket blyn. Wat heilest dysels wer wat op 'e hals. --- Bolle (21 april-20 maaie) Alles wolle is ien ding, mar alles kinne is fers twa. Oan in freon of freondinne sjochst wat aparts. Kies dyn wurden mei soarch ast der wat fan seiste. Oars is it dien mei de freonskip. --- Twillingen (21 maaie-21 juny) In histoarje jout dy it gefoel yn in spannende aventoerefilm te sitten. Gean yn in supermerk in donker frommeske net üt de wei. Mar ferjit dyn boadskippen ek net. --- Kreeft (22 juny-23 july) It sintsje brekt troch. Dit is dyn wike, Kreeft. Do bist skerp en snedich. It ünferwachte leit krekt om 'e hoeke. Lit it allegearre komme sa't it fait. Dyn skyld is hurd genöch. --- Liuw (24 july-23 augustus) Ideeën oer in ferhuzing litte dy net hielendal los. Mar eins witst wol datst it fuort net better fynste. By it opreden fynst in brief of notysje dy't dy yntrigearret. --- Faam (24 augustus-23 septimber) Hald de kop net tefolle omheech, Faam. In aai is samar brutsen. Set de fuotten dêr del wêr't it gêrs net te heech is en do sjen kinst wêr't it spoar leit. --- Skealjes (24 septimber-23 oktober) It jild fljocht der troch. Mar it krukje fan de widdo fan Sarfat rekket net leech. Sprek dyn reserves ris oan foar in ütwrydske aksje. Sa joust oaren wat wille yn harren tryste bestean. --- Skorpioen (24 oktober-22 novimber) Oantroude famylje makket it dy lestich. Neat om jaan, it is mar oantroud. In telefoanpetear set dy oan it neitinken. Hiest guon dingen graach earder witte wollen. Kinst noch wat weromdraaie? --- Bôgesjitter (23 novimber-22 desimber) Fan 'e wike besikest dyn eigen grinzen te ferlizzen. Komst lykwols yn konflikt mei de grinzen fan in oar. In tredden bemuoit him/har dermei en sa wurdt it in gesellige boel. --- Stienbok (23 desimber-20 jannewaris) Sykje en do silst fine, Stienbok. Dyn tinzen binne fannewike net wêr't se wêze moatte. Sjochst alle fügeltsjes fleanen, hearst de lju om dy hinne wol rabjen, mar hald hoek. --- Wetterman (21 jannewaris-19 febrewaris) Jou in oar de romte om syn ferantwurdlikheid wier te meitsjen. En doar ek op ófstan te bliuwen as it mis driget te gean. Pas op as immen dy op de lije side oankomt. In Grut Barren smyt syn skaad foarüt. --- Fisken (20 febrewaris-20 maart) Suchtsje mar ris goed. Leafde kin bytiden knap sear dwaan. Mar der foar ütnaaie hat gjin doel. En ast ienkear rjocht yn dy eagen sjochst... dan kinst alles wer ferneare. ---