Hoe het Sneekermeer rond 1200 ontstond HET SNEEKERMEER is ont'.i.i.iii als gevolg van de Sinl Nicolaasvloed van 6 december I 1% en He Sinl Mareellusv loed van 16 januari 1219. Dat meent de historicus Geert Bakker uit Sneek. Hij kwam onlangs tot de/e datering in een lezing op de landdag van de Past Rotan.ins (oud-Rotaryleden) in Sneek. Zijn lezing ging over het ontstaan van het Sneekermeer, en werd uitgesproken tijdens een boottocht van de Rotarians op het meer. Er is uit historische bronnen niets bekend over de ontstaansgeschiedenis van het meer. Het komt al voor op de oudste kaarten, weliswaar wat kleiner dan tegenwoordig, maar het moet er toch rond 1450 al zijn geweest. Toch moet het meer dateren van na de ontginning van het gebied er omheen, want de sloten lopen aan weerskanten in precies dezelfde richting. Anders gezegd: het verkavelingspatroon is aan weerskanten van het Sneekermeer gelijk. In de Romeinse tijd en vrij wat eeuwen daarna bestond het Sneekermeer nog niet. Op de plaats van het meer bevond zich een dik veenpakket met hier en daar een stroompje. Het maaiveld rond het meer is nu 80 tot 120 centimeter lager dan op de klei van Scharnegoutum. Omstreeks 950 na Christus moet het niveau tenminste gelijk zijn geweest. Het is volgens Bakker niet onmogelijk dat het centrum van het Sneekermeer nog een halve tot een hele meter hoger lag. Op de klei lagen toen enkele terpdorpjes, zoals Loënga, Goënga en Tersoal. Het landschap zuidoostelijk daarvan moet volgens de inleider toen onbewoond zijn geweest. Het was een veengebied, doorsneden met waterlopen. Er waren ook wat kleine plassen aanwezig, en het land was begroeid met moerasbos. In de meertjes en stroompjes werd gevist en er werd ook turf gestoken. Rond het jaar 1000 eindigde een relatieve koudeperiode, die enkele eeuwen had geduurd. Bakker noemde enkele opvallende feiten. Zo dreef er in de winter van 859 op 860 ijs op de Adriati- SChezee,en in de winter van 1010 op 1011 werd hetzelfde verschijn sel zelfs waargenomen op de Nijl pte Maai kort daarop zette w armer weer in, en de warmere temperaturen bereikten rond 1200 een hoogtepunt. Dankzij de klimaatsverbetering kon meer land worden ontgonnen en nam de bevolking toe. Er zijn berichten bekend, dat in die tijd op hoge breedtes wijnbouw mogelijk was: in de omgeving van 's Hertogenbosch en in Engeland op de hoogte van Zaandam. In die warmere tijd moet volgens Bakker de ontginning van het veengebied bij Goënga en Gauw zijn begonnen. Het moerasbos werd gerooid en er werden sloten voor afwatering gegraven. Het ontginningsproces moet tussen 1025 en 1150 zijn beslag hebben gekregen. Die ontginning had evenwel grote gevolgen voor de bodem. Door verlaging van de grondwaterstand vond inklinking en oplossing van het veen plaats. Zo zakte het maaiveld in de ontginningsperiode 1,5 tot 2 meter. Het sterkst was de daling bij de centrale waterlopen in wat nu het Sneekermeer en de Goëngarijpster poelen zijn. Van de in het begin genoemde stormvloeden is bekend, dat ze nogal verwoestende gevolgen hadden voor de omgeving van Scharnegoutum. Bekend is, dat de kerk van het dorp in 1196 werd verwoest. Het zeewater moet dan in elk geval wel haast een meter boven de kruin van de terp hebben gestaan. In het ontginningsgebied stond dan echter wel bijna 3 meter water. Die geweldige watermassa veroorzaakte zware afslag, en grote brokken betrekkelijk droog veen raakten los en gingen drijven. Ook de watervloed van 1219 had een dergelijke rampzalige uitwerking. Als reactie van de bevol- king op het ontstaan van het Sneekermeer werden de Groene Dijk in het westen en de Slachtedijk in het oosten aangelegd. Het gebied tussen beide dijken werd in feite opgegeven. Naderhand breidden de meren en poelen zich dan nog uit door afslag. --- 'Witte Dame' trots Starumer huurvloot Door Symen Kingma DE STARUMER bruidsparen, of hun fotografen, hebben een nieuwe achtergrond ontdekt voor hun staatsiefoto. Niet het IJsselmeer of het beeld van het Vrouwtje van Stavoren, maar de brigg Aphrodite die bij de Koebrug in de stadsgracht ligt. De ra's van de Aphrodite, met opgerolde zeilen, steken ver boven de stadsbebouwing uit, maar ook anderszins is het trotse schip opvallend: een hagelwitte romp, een stoere stuurhut en een machtige boegspriet geven de brigg (of brik) het aanzien van een veilig schip dat voor groter water bestemd is dan alleen het IJsselmeer. „Ik wol graach hjir yn de omkriten sile, mar ik moat wol nei Dütslan. Dèr hak boekings, dat sadwaande." Aent Kingma (43) zal de Aphrodite binnenkort naar de Oostzee brengen om daar tochten te maken met Duitsers. Daarna keert hij terug naar de Nederlandse wateren, want hij wil zn brigg graag vertonen aan het Nederlandse publiek. De Aphrodite wordt gezeild met wel vier bemanningsleden, vanwege de ongebruikelijke razeilen, die met extra mankracht moeten worden bediend. „As yn de praktyk bliken docht dat wy mei minder bemanning sile kinne, giet der in mantsje óf', zegt'Kingma. Hij heelt zelf het zeilplan op papier en later in de computer ge/et, aan de hand van gl uit standaardwerken over de zeil vaart. Opdek zijn 190 bevestigingen op de nagelbanken voor de tuigage geplaatst. De eigenaar schat dat er zeker Hl kilomeier aan touwwerk aan de beide masten hangt. Het zeiloppervlak is maximaal 383 vierkante meter en als dat allemaal is aangeslagen, lijkt de Aphrodite een 'witte dame' die statig de golven klieft. Hoewel razeilen in principe alleen worden gebruikt bij ruime wind. kan de Aphrodite toch nog onder een hoek van 34 graden aan de wind zeilen. Het schip, als 'brigg' getuigd, meet ruim 21 meter op de waterlijn en zijn lengte over alles is ruim 31 meter. De waterverplaatsing is 94 brutoregisterton. Zestien passagiers kunnen aan boord overnachten in zeer luxe hutten. Onder de voormast is een ruime salon gebouwd, en wie wil meezeilen met de stuurman kan een plaats opzoeken in de zeer ruime stuurhut. Onderin het achterschip staat een sterke Ivecomotor. Een hydraulische boegschroef vergroot de wendbaarheid van het schip aanzienlijk. „Doet ik hjir de stedsgrêft yndraaide wie san boechskroef wol nedich, mei al dy lytse jachten en mei alle Starumers op de kant dy't sjen woenen hoe't ik n skip foar de wal krije soe." Kingma woont aan de stadsgracht en vanuit zijn stelpboerderij kan hij de mooie lijnen van het schip observeren. Als hts'er in de weg- en waterbouw, die eigenlijk 'as lansels' in de eharlervaarl terecht kwam (de Kingma 9 waren Budaardci beurtschippers) voer hij eersi met een eenmasl klipper, maar zijn wens was OOil een schip naar eigen ideeën le (Uitwerpen ..lt hat in soad jild koste, san /'2,5 miljoen, mat dal hoopje ik werom te fertsjinjen." De Aphrodite onder vol tuig zeilend op het IJsselmeer. --- FRIES MOZAIEK Geen nieuws is groep acht te zwaar Door Sanna Buurke AL EEN JAAR LANG maken Grietje. Sietske en Tineke elke week een krant. Die wordt in hun klas, groep acht van de christelijke basisschool 't Bolwerk in Franeker, gretig gelezen. Van lieverlee ging iedereen bijdragen leveren en nu kent de klas zelfs zijn eigen persburo G.G.B: Gezamenlijk Groep Acht. Maar ook over de gewone kranten heeft de klas het nodige te melden. De drie klasgenootjes tikken hun krant elke woensdagmiddag vol met onderwerpen als het bericht van de week, een boekenpagina, puzzels en een vervolgverhaal. Om de beurt en met dezelfde typemachine zodat de krant er niet elke week anders uit ziet. Hoe komen ze aan hun onderwerpen? „Gewoon even om je heen kijken", zegt Tineke, „Soms hebben we heel veel ingezonden stukken." Zoals nu, rond de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Alle zestien klasgenoten schreven een artikel met hun idee voor een politieke partij. De wereld houdt ook dit groepje elf- en twaalfjarigen flink bezig. Meester Tjeerd Jaasma vindt dat de kinderen 'zwaar' nieuws best aankunnen, maar dan moet er wel gelegenheid zijn om er over te praten. Dat doet hij vaak met zijn klas. De verkiezingen in Zuid-Afrika en in eigen land zijn uitgebreid aan bod gekomen. „Meestal begint meester erover", verklapt Matthijs. Dat de Centrumdemocraten door de pers lange tijd als het ware zijn doodgezwegen, vinden ze een slechte zaak. Tjarda: „Je moet er juist wel over schrijven. Dan denken mensen ook meer na en trekken sommigen zich misschien wel terug uit de CD." Is de grote mensen-krant wel te lezen voor kinderen van hun leeftijd? Zelf vinden ze van wel, maar met kanttekeningen. Wieger snapt de spotprenten soms niet meteen. Moeilijke woorden slaan ze het liefst over, net als van die lange artikelen. „Juist die kleine berichtjes lees ik graag", zegt Tineke. En Rutger leest eerst de koppen om te zien of er iets van zijn gading bij is. „Maar televisie onthoud je beter, dat is begrijpelijker." Over de kinderpagina's in kranten en het Jeugdjournaal is de klas niet zo tevreden. „Op de kinderpagina's staan alleen maar dingen voor kinderen, geen echt nieuws." Het Jeugdjournaal is volgens hen van hetzelfde laken een pak. Grote mensen denken vaak dat al die gruwelijke beelden op de acht uur-journaals en foto's in de kranten niet goed zouden zijn voor tere kinderzieltjes. Daar is de klas het helemaal niet mee eens: „Kinderen kunhen heel goed tegen enge dingen!" „Als er iets ergs in de krant staat, weet je tenminste hóe erg het is", vindt Linda. Zij bepaalt zelf wel waar haar grens ligt. Rutger denkt dat het goed is om harde beelden te laten zien, dan gaan mensen ook meer geld storten voor goede doelen. „Echt kleine kinderen kijken toch niet." Zijn buurman, Johan, is het daar niet mee eens. „Die lopen toch ook langs de t\'" Wel zou de berichtgeving over oorlog wat minder uitgebreid kunnen, denkt Tineke. „Dat hoeft niet elke dag opnieuw in de krant." Esther vult aan: „Goed nieuws hoort er wel bij. Bijvoorbeeld dat het wat beter gaat in een oorlog." Tijdens de projectweken over "de krant' begin mei heeft de klas samen met Jaasma dagbladen vergeleken op uiterlijk en inhoud. Er hangt een hele rij voorpagina's op het schoolbord. Smaken verschillen: „Een rustige krant leest veel makkelijker. Maar er moeten wel foto's in, liefst in kleur", vindt Tineke. „Een drukke krant is vrolijker en minder saai", aldus Rineke. Denken ze dat de papieren krant in de toekomst plaats moet maken voor een krant op de computer? „Nee hoor, de krant blijft bestaan", klinkt het eensgezind. Als argument voert de klas aan dat je de krant kunt lezen waar en wanneer je wilt. En in je eigen tempo. Wieger: „De computer wordt wel een concurrent." „Maar die heeft niet iedereen", werpt Nienke tegen. De meeste kinderen van groep acht lezen de krant gewoon van voor naar achter. Bennie begint net als meester Jaasma met de sportpagina's. Ondanks de belangstelling voor het wereldnieuws zijn de berichten over en uit de regio favoriet. Daar geldt voor kinderen hetzelfde als voor volwassenen: wat om de hoek gebeurt leeft meer dan wat aan de andere kant van de aardbol gebeurt. Niet alles in de krant is leuk. Recensenten moeten films en boeken niet afkraken, vinden ze in Franeker. Als Jaasma vraagt welke pagina wel weg kan, steekt Wieger vastberaden zijn vinger op: „Kunst!" Bijna allen trekken een vies gezicht bij de gedachte aan al die 'saaie schilderijen. Jaasma verzucht: „Ik heb dus toch te weinig aan kunst gedaan met jullie." Groep acht van basisschool 't Bolwerk in Franeker bespreekt de voor- en nadelen van kranten. In de schoenendoos ligt een jaargang van de krant van persburo G.G.B FotoHN --- UT PAKE'S TIID Reid Doekes Wybenga, soan fan Doeke en Hiske, dy't no yn de Paviljoenstrjitte 38 yn Grou wennet, ferhuze as ienjierrige mei. Vn it Easterfjild kaam yn 1914 de earste ütwreiding fan it doarp Grou ree. No is dat hiele Easterfjild al lang folboud, mar foar 1914 bestie it üt greiden buten u eigentlike doarp, dat om dr Sinl Piterstsjerke hinne lei en sudhk dêrfan. De 24 nije wenten yn it Eastei fjild wienen rommer as dy dêr't de Wybenga's wei kamen. De huzen yn de Jordaan bestienen üt ien gonkje en ien keamer. Vn d\ keamer wie in bedstee. Oan de ein wienen in pear planken tim mere,endal mede keuken. Vn il gonkje sik- in Ijedder, Dei koe nen de Iju oer nei hoppen en dei wienen de shcppl.ikken loai de bern. De nije hu/en wienen rommer. Troch de foardoai kaam men earst yn in gong. Rjochttroch lei de keuken, en troch in syddoar wie de wenkeamer te bei ik ken Vn de keamer wie noch wer in doar, dy't tagong joech ia m alkooi. dy't as sliepkeamei tsjin QC I Kideis wie dei in hüske mei in lonne. Ek wienen der tw kanten, dy't by it hüs hemd, n [| wienen twapersoansledikanten fan l,9ometei langen l,2ometer breed Dy ledikanten joegen nochal problemen. Wat langei wie of waard as 1,80 meter, trape de fuottenem slikken Om net de reparaasje te beteJjen, joech de bouferiening de ledikanten oan de bierden Reid Wybenga: „Wy hawwe lettel m grutter bêd kocht. Ik koe noait langiit liz/e." li l asterfjild, mei syn I arste en i wadde i asterfjildstrjitte, foarme in hechte buert lle foto b) dn siik tsjügei dm.in. ll> waard ui tastjoerd noch in broer fan Reid, Wybenga, dy't yn il Hear unie.in wennet 11 lamke op de foto is Ybeltsje of Yp, suske fan Reid en Wiger. Yp wennet hjoeddedeiek noch vn (iion ll|a sil op de foto lilt'lier west hawwe. en sil bj hai mem l liske op 'e skoai De fotO is makke yn 192 X. doet N Boukje Ac long (b< ide foaroan yn "e midden) luien tweintii h jiet troud wieoen Reid Wybenga (hj wurke dm-I>\ Hal bertsma) wie doe fjirtjin ot ki Mm ik wn noch goed, dal il leest b\ Sytse en Boukje wol in wike duorre hal Omdat harren hüs nochal lyts wie, joegen se de iene dei it feest foar de lytse bern, de oare deis foar de grutten en dêrnei foar de buorlju. De minsken op de foto binne hast allegearre buorfroulju. De bewenners fan it Easterfjild hawwe der sels foar soarge, dat hja wetterlieding krigen. Der stie oan de Ie wol in wetterpompstasjon, mar hja moasten har behelpe mei de reinwetterbak. No wie dat meastentiids net in grut probleem, mar doe kaam der ris in droege simmer. Dan moasten de manlju der jüns op üt mei tobben en amers, om wetter te heijen. Doe hawwe hja it oan de bouferiening foarlein, en sa is der wetterlieding kommen. Vn it hokje achter hüs kaam in kraan. De measten makken de lieding al gau langer en makken in oanrjochtsje mei de kraan der hoppen. Reid Wybenga: „Jo wienen de wrald te ryk dêrmei." Heit en mem sliepten yn it alkoof. De bern hienen boppen har sliepplak. Dèr wienen in pear keanmierkes timmere, mei ien gat op it plak fan de iennichste lampe dy't der op souder wie. Vn elke keamer wie in knopke om it Ijochl tit ie dwaan. Reid en syn trije bruorren dielden de iene keamer. wylst de oare keamer hielendal allinnich foar Yp wie. Nei de legere skoalle hat Reid noch m peai |ier neide uloskoalle wesl. Dal hke heil m vocAc sa.ik ta. Doet er fjirtjm waard, is er o,ui n wmk nen b> Halbertsma, i >ei h.H c\ jierrenlang wurke bj de rotaasjeparse, dy't deop.knt uu op de kislies piinlc I llttei ii oai wmk ll\ is oant syn ('Ssu- In il bediinw bleann lis hat. doel ei tionde. m hiisoan dc l'avilioeuslijilte kocht. --- It libben yn de kreaze wentsjes yn it Easterfjild Troch Kerst Huisman DOET DOEKE EN en Hiske Wybenga yn 1914 ferhuzen nei harren nije wente oan de Earste Easterfjildstrjitte yn Grou, kamen hja üt in hiel lyts hüske yn de saneamde Jordaan. Dat wie de hoeke fan Boochstrjitte en Suderkade. Dêr wennen op in lyts stikje grün byelkoar wol santich hüshaldings yn hiele lytse ünderkommens. It measte hüsried wie samar ynladen. Doeke woe der earst de hiele snein foar nimme, mar even foar kofjetiid die bliken, dat hy noch mar ien kear hoechde te rinnen. It léste hüsried waard ophelle en Hiske koe kofjesette yn it nije hüs. De foto fan de buorfroulju, dy't makke is by it 25-jierrich houliksli est fan S\ Ise en Boukje de Jong yn Grou. Efteroan fan lofts nei rjochts: Sijke van der Goot, Aaltsje Pijl, 7 van der (ioot, Aukje Pijl, Hinke Kerkhof, Minke de Vries. Dêrfoar: ? Dykstra, ? Kerkhof, ? de Haan, Saakje Kalsheek, ? Okkéraa, Dtanrkl Kuipt rs. Ypkje van den Berg. Foaroan: Anna Hoeneveld, S> Xe en Boukje, Hiske \\ \ lu nga mei Yp en I \ isjt van der Schaaf. De foto is fan Wiger Wybenga, Van Helonialeane 29, lt Hearrenfean. --- The sky is the limit DAAR WAAR de spaceshuttle naderbij komt. begint de wereld van de mensen. Het ding 2\ocn zachtjes op aan de wrijfzijde Binnenin zou het warm worden ware het niel dat deze contractie' een hitteschild heeft. Dat beschermt de aanwezigen tegen overkoken. Kostbare huidschilfers schermen de inhoud af van uniwngswarmte en fleurig stappen de ruimtereizigers menigmaal aan land. Alhoewel er in de ruimte slecht wordt gegeten, maakt de spaceshuttle ons goed duidelijk wat de waarde van een hitteschild is Qua bakken en zo. Stelt u zich voor een weke vis te zijn die pardoes is de hete olie wordt gedonderd. Oei, dat schroeit. Of dierber kalfsvlees, zo pril nog? Een regelrechte ramp, dat is wel duidelijk. Sommige eetwaren vereisen een hitteschild. NASA (de Amerikaanse sterrenmannetjes) is diep de keuken ingedoken met als doel in de pannen te kijken, op zoek naar een betrouwbaar hittebestendig doch niet smaakvervormend patina voor verre vluchten. Paneermeel was het begin van de ras ontluikende geestdrift. Dat zou de hitte goed tegenhouden, zonder de rijpende werking van een beetje zonnewarmte ('Zon is Leven') teniet te doen. Maar paneermeel vliegt er in de ruimte af als vlooien van een dooie hond, dus moest er iets anders worden gezocht. Hittetegels zijn uiteindelijk het resultaat geworden. Zo leren wij veel van de ruimtevaart. Paneermeel, somber oud brood aan kruim gestampt, vliegt slecht, maar bakt best. En er zijn nog tal van andere 'paneren', door NASA nog niet eens ontdekt, die dus best wel eens zeer aërodynamisch lichtjaarbestendig zouden kunnen blijken te zijn. Paneren is een manier om gerechten die blootgesteld worden aan grote verhitting daartegen te beschermen en ze tegelijkertijd te garen. Het is een bereidingswijze die uitblinkt in verfijning, doordat hitte, vochtgehalte en smaak een raakpunt treffen. Te veel? Niet gaar. Te weinig? Verbrand. Verkeerd? Oneetbaar (= betrekkelijk begrip). Schroom niet, the sky is the limit, globaal, vermoedelijk. Gepaneerd kalfsvlees gevuld met gesmoorde uien 4 kalfsschnitzels 6 sneden witbrood zonder randen 2 uien 2 eetlepels honing 2 glazen rode wijn peper en zout 1 eiwit boter I glas witte wijn Schil de uien en snij ze in dunne ringen. Fruit ze glazig in boter en voeg dan de honing en de rode wijn toe. Breng dit aan de kook en draai het vuur dan zacht. Laat het koken tot al het vocht verdampt is. Bestrooi de schnitzels met peper en zout en leg op elk een kleine hoeveelheid van het uienmengsel. Vouw het vlees dubbel en zet de randen vast met een prikker. Maal het witbrood fijn in de keukenmachine. Bestrijk met een kwastje het vlees met eiwit en druk het dan aan alle kanten in het broodkruim. Bak de schnitzels dan op niet te hoog vuur gaar. Haal ze uit de pan en roer de aanbaksels los met een glas witte wijn. Laat dit even indampen en giet het naast de schnitzels. Gepaneerde lamskoteletten 12 lamskoteletjes 3 grote aardappelen 2 takjes tijm 1 ei zout en peper I teentje knoflook uit de knijper boter om te bakken Snij of rasp de aardappel in uiterst dunne reepjes. Hak de tijm en vermeng dit met de aardappel. Roer het ei met zout en peper en de knoflook door elkaar. Haal de koteletjes door het ei en paneer ze daarna met de aardappelreepjes. Bak de koteletjes aan beide kanten bruin en serveer ze met peukjes. Gepaneerde scholfllet I tSuoVÜÊU 50 gram maismeel 1/2 theelepel chilipoeöer 1 gekookte maiskolf 1 rode papiik.i in blokjes I lente-uitje in im^'i Ks 1 klein blikje gehakte tomaten peper en zout I eetlepel aiijn 1 eetlepel poedersuiker Vermeng het maismeel met de chilipoedei Bestrooi de schold lels mei ZOUI en duik /e dan Stevig ui het maismeel. Haaldekorjii de maiskolven en verze dan met de overige ingrediënten. Laat dit op een zachl vuurtje een half uur sudderen Bak de scholfilets aan b«