Herdenken samen met Duitsers wint aanhang Door Margit Spaak ANP l'rins Bernhard is er nirt tegen. Lfffd ('arrington, voormalig secretaris-generaal van de NAVO, ook niet. Veel oudverzetsstrijden /ijn dat wel. Steeds luider wordt dt' distussitgetoerd: moeten er wel of geen Duitsers uitgenodigd worden bij Nederlandse herdenkingen van de gelß'iirleiiissen in de Tweede Wereldoorlog? Kn op welk moment moeten de voormalige bezetters dan aanwezig rijn? Hoe moet het Nederlandse volk hen tegemoet treden.' In Brabant, Nijmegen en Arnhem, waar dit weekeinde het spits van de vijftigjarige herdenkingen van de bevrijding werd afgebeten in aanwezigheid van duizenden oud-strijders, moest de beslissing het eerst worden genomen. De Duitsers ontbraken, ondanks uitvoerige discussies vooraf. Ouderen, die de oorlog hebben meegemaakt, verzetten zich met hand en tand tegen het uitnodigen van hun voormalige onderdrukkers. I och gaat burgemeester E. d'Hondl van Nijmegen zaterdag naar een herdenking waar de bevolking van Kleef (nog geen 20 kilometer over de grens) samen met Nijmegenaren en Britse veteranen slachtoffers van de operatie Market Garden herdenkt. Voor zover bekend is het de eerste gezamenlijke herdenking van veteranen en voormalige bezetters. ..Ik denk dat het goed is dat Nijmegen en Kleef, die zozeer buren zijn, gezamenlijk herdenken. In dc steden wonen gewone burgers, die destijds allemaal veel leed hebben ondervonden van de oorlog. Het is ook nodig in het kader van grensoverschrijdende samenwerking over dit onderwerp met elkaar te gaan praten Anders kun je niet verder." D'llondt vindt met vele anderen dat de internationale verhoudingen na vijftig jaar zodanig veranderd zijn, dat herdenken een veel bredei karakter zou moeten krijgen dan alleen stilstaan bij de droevige gebeurtenissen van toen. „Ik ben bang dat de bodem uit de herdenkingen zakt. als er straks niemand meer leeft die de oorlog nog meegemaakt heeft." Hij introduceert een nieuu idee voor een gezamenlijke herdenking: „We zouden een dag eind mei moeten kiezen - als zowel Duitsland als Nederland hun slachtoffers en hun bevrijding in eigen kring herdacht hebben - waarop een internationaal herdenkingsdebat' kan plaatsvinden. Op zon dag kunnen thema's als opkomend racisme en fascisme of vluchtelingenbeleid aan de orde komen. Wani wal herdenken we eigenlijk: de overwinning op nazi-Duitsland of de triomf van de democratie over het kwaad van fascisme en nationaal-socialisme?" Het is niet door D'Hondt zelf bedacht. Op 27 mei van dit jaar werd in Nijmegen een conferentie over hetzelfde onderwerp gehouden. Daar sprak professor J. Blom, hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Vrije Universiteit, ook over een bevrijdingsdebat. Ook hij zag dat los van 4 en 5 mei. Blom: ~Ik zie niet voor me hoe Duitsers bij onze Dodenherdenking kunnen zijn. Moet hun schuld minder worden door erkenning van Nederlandse zijde? Moeten er steeds maar weer herhaalde Duitse schuldbekentenissen komen over hoezeer zij zich schamen? Ik kan mij daarbij slechts buitengewoon smakeloze, ja zelfs onsmakelijke, vertoningen voorstellen." Arnhems burgemeester P. Scholten was van een integere schuldbekentenis van de voormalioge Duitse bondspresident Richard von Weiszacker zo onder de indruk dat hij hem heel graag had uitgenodigd voor de herdenking van de Slag om Arnhem. „Maar ik kreeg zo veel tegenstand. Mensen zeiden dat ik oude wonden open zou rijten als ik dat deed. Het was wel een minderheid die zo fel was, maar ik moest hun gevoelens toch respecteren. Het was een van mijn moeilijkste beslissingen." Tijdens de herdenking vorige week waarschuwde Scholten dat „doorgaan met het veroordelen van alle Duitsers nieuw vergif zal zaaien." Volgens Scholten zal generaliseren en veroordelen van alle Duitsers ach uiteindelijk tegen de Nederlanders keien. zeker in de grensstreken, waar men ook op bestuurlijk niveau steeds meer met elkaar te maken krijgt. Terwijl de discussie /ich in Nederland steeds verder uitbreidt (Blom: „Het is opvallend dat degenen die het verst van de grens wonen het felst tegen zijn. Bewoners van de grensstreek zijn allang weer gewend aan normale omgang met de Duitsers.") stellen in Duitsland gewone burgers inmiddels daden. Zo onthulden inwoners van het Duitse Kranenburg, rug aan rug met het Nederlandse Groesbeek, zaterdag een plaquette ter herdenking van twee Amerikaanse parachutisten die in 1944 in hun dorp werden doodgeschoten. Burgemeester Voss van Kranenburg riep bij de onthulling van het gedenkteken op tot verzoening, vertrouwen en goed nabuurschap. Op de plaquette staat: 'Haat doodt, liefde verzoent. Het monument voor de Amerikaanse parachutisten in de Duitse grensplaats Kranenburg: 'Haat doodt, liefde verzoent. Foto ANP --- Fryske omrop op alle kabels TE GAST Rindert Straatsma politikolooch Hiel wat Friezen sjogge hast alle jünen fan san oant acht oere nei de Fryske tillevyzje. Dy ütstjoerings binne der noch mar in goed heal jier, mar it is no al hast ünfoarstelber dat se der net mear wêze soene. Dochs giet it hjir om in eksperimint foar trije jier. Dy trije jier binnen gau om. It is dan ek saak, jin yntiids te berieden oer in strukturele finansiering fan de Fryske omrop. Dan giet it der om oft de Fryske omrop sjoen wurdt as in regionale omrop. dy't in oanfolling jout op it lannelike program of as in omrop dy't ütstjoerings fersoarget yn de twadde rykstaal yn Nederlan. Vn it earste gefal kin de Fryske omrop krekt sa finansierd wurde as oare regionale omroppen, sa nedich mei opsinten op it hark- en sjochjild. As wy de Fryske omrop yn it foarste plak sjogge as in omrop yn de Fryske taal, dan leit it lan der hiel oars hinne. Dan sil san omrop yn prinsipe in folweardich program biede moatte, net as oanfolling op, mar as alternatyf foar de lannelike ütstjoerings. Dan kin it fansels ek net ta mei in oerke tillevyzje allinne op wurkdagen. As it giet om ütstjoerings yn de Fryske taal, dan moat der fan üt gien wurde dat frysktaligen rjocht hawwe op radio- en tillevyzje-ütstjoerings yn harren eigen taal. De foar it fuortbestean fan de Fryske taal ferantwurdlike oerheden hawwe der dan foar te soargjen dan njonken de hollansktalige publike omrop ek in frysktalige omrop finansierd wurdt üt de reguliere omropmiddels: it hark- en sjochjild en de opbringst fan de stjerreklame. Njonken de ta de provinsje Fryslan beheinde ütstjoerings fersoarget Omrop Fryslan al folie langer Fryske ütstjoerings op it lannelike net: skoalletillevyzje en ienentritich oeren jiers ütstjoerings mei in ynformative ynhald en mei Hollanske ündertiteling en dus ek of yn it foarsteplak ornearre foar de bütenwacht. Hiel maklik wurdt dan redenearre: lit dy lannelike ütstjoerings troch lannelike middels finansierje en de ta Fryslan beheinde ütstjoerings provinsjaal. As wy de Fryske ütstjoerings yn 't .barste plak sjen wolle as ütstjoerings yn de Fryske taal, dan docht it der yn prinsipe net safolle ta oft dy ütstjoerings beheind binne ta de provinsje of dat se op it lannelike net binne. It giet der om dat frysktaligen rjocht hawwe op ütstjoerings yn harren memmetaal. No wenje der in soad frysktaligen buten de provinsje Fryslan. Foar harren soe it fan grut belang wêze as de Fryske ütstjoerings net beheind bleauwe ta de provinsje Fryslan. Der soe hiel maklik yn te foarsjen wêze, troch yn de Mediawet te regeljen dat kabeleksploitanten ferplichte wurde om njonken de hollansktalige publike ütstjoerings ek de frysktalige publike ütstjoerings troch te jaan. Dan soene de Fryske ütstjoerings ek buten Fryslan te folgjen wêze. It pleitsjen foar in folsléine Fryske omrop mei it each op it yn stan halden fan it Frysk as taal hat fansels wol konsekwinsjes. It Frysk moat dêr dan ek as taal brükt wurde. It ferskil tusken in taal en in dialekt is benammen dat in taal ek op skrift brükt wurdt en oan bepaalde noarmen foldocht. Lyk as by de hollansktalige omrop sil ek by de Fryske omrop soarch bestege wurde moatte oan it goed brüken fan de taal. Derby giet it net allinne om it brüken fan goede Fryske wurden en ütdrukkings, mar ek om it goed ütsprekken fan de taal (gjin tied mar tiid, enfh.). It jout dan ek gjin pas om in eterkrante yn it Hollansk op it skerm te bringen en ta te stean dat yn 'e reklame it Frysk net brükt wurdt. It is ünbegryplik dat dy advertearders sels net sa ferstannich binne en slüt harren oan by de fiertaai fan it medium. --- Rusland onder politieke narcose Door Hans Geleijnse correspondent in Moskou Jeltsin jaar na decreet onbedreigd door oppositie Ze waren er gisteren weer, de paar duizend fanatiekelingen die bij alle anti-Jeltsindemonstraties komen opdraven om luidkeels hun afkeer van 'tsaar Boris1 en zijn kapitalistische dictatuur' te uiten. Gisteren herdachten ze dat de Russische president een jaar geleden het parlement met het roemruchte decreet 1400 ontbond. Ten koste van meer dan 140 doden en met een beschieting van het parlementsgebouw, het Witte Huis, werd het presidentiële decreet twee weken later uitgevoerd. 'Vergeven, dat nooit' en 'Boris heeft bloed aan zijn handen' schreeuwden de betogers. Ze moeten na de talloze demonstraties van het afgelopen jaar eikaars gezichten kunnen uittekenen, deze 'Russische patriotten' van extreem-rechtse en -linkse signatuur. Maar de geschiedenis kunnen ze niet terugdraaien. Boris Jeltsin ligt geen moment van ze wakker. Integendeel, de Russische president was tijdens de coupgevoelige' zomermaanden maar liefst vijf weken met vakantie. Een record waar zijn Sovjet-voorgangers jaloers op zullen zijn. Boris kon het Kremlin het Kremlin laten omdat de Beer uit de Oeral met zijn robuuste en eigenzinnige optreden een stabiliteit heeft bereikt die een doodgewone, bijna saaie indruk maakt. Moskou haalt de voorpagina nog maar zelden. Een jaar geleden dacht iedereen nog dat Rusland ten onder zou gaan in een burgeroorlog. Nu zegt premier Tsjernomyrdin dat Rusland in een nieuw politiek tijdperk is beland. En om die uitspraak te onderstrepen hoeft hij maar op zijn nieuwe behuizing te wijzen: de regering zetelt trots in het voor vele miljoenen herstelde Witte Huis, terwijl het parlement nog steeds niet uit de verhuischaos is. Jeltsins gewelddadige optreden van vorig jaar was gericht op het uitschakelen van de door parlementsvoorzitter Chasboelatov en vice-president Roetskoi geleide oppositie. Hij wilde een definitief einde maken aan de verlammende strijd tussen de uitvoeren- de (president en regering) en wetgevende macht, het parlement. Dat is gelukt. Ook op het persoonlijke vlak. Chasboelatov probeert via zijn Tsjetsjeense geboortegrond een politieke come-back te maken, maar slaagt daar niet echt in. Roetskoi schreeuwt van de daken dat hij een politieke beweging ('Grootmacht') leidt, maar de onmacht straalt er vanaf en zijn groepering weet niet eens de naam van een kandidaat voor de in 1996 te houden presidentsverkiezingen naar buiten te brengen. Het parlement, nu niet opererend onder communistische etiketten als Volkscongres en Opperste Sovjet, keerde na verkiezingen en een referendum vorig jaar december terug met een nieuwe constitutie en twee kamers: de Staatsdoema en de Raad van de Federatie. Van wetgeving komt echter weinig. Het is de met grote grondwettelijke macht beklede Boris Jeltsin die per presidentiële decreten regeert. In het parlement hebben zijn tegenstanders de meerderheid. De nationalist Zjirinovski en de communist Zjoeganov weten echter niet met geloofwaardige alternatieven op de proppen te komen, al was het maar omdat ze geen kundige economen in hun gelederen hebben. Waar het op neer komt, is dat Jeltsins klap van vorig jaar de oppositie zodanig heeft toegetakeld dat er nog steeds sprake is van een politieke narcose. Die houdt het land rustig. Maar permanente verdoving betekent nog lang niet permanente stabiliteit. Andere verheven doelen van dat decreet 1400 zijn nog lang niet bereikt: economisch herstel en democratische verhoudingen. De commentatoren van de meeste gematigde kranten wijzen er stuk voor stuk op dat Jeltsin nu veel verder is dan vorig jaar september. Er is nog steeds de dreiging van een 'hete herfst', maar erg serieus wordt die niet genomen. Privatisering en infïatiebestrijdingspolitiek zijn dusdanig verankerd, dat terugdraaien onmogelijk is. De commentatoren voegen er wel een paar 'mitsen' aan toe. „De grote problemen van nu zijn de stijgende werkloosheid en de doorgaande daling van de productiviteit. Als president en regering die problemen oplossen, wordt de politieke situatie in het land voorspelbaar", schrijft Izvestia-columnist Sergej Tsjoe- Voorlopig heeft de regering die oplossingen nog niet. Een functionerend belastingsysteem, waarmee bijvoorbeeld een sociaal vangnet kan worden gefinancierd, is er niet. En er zijn andere factoren die er voor zorgen dat permanente stabiliteit en politieke voorspelbaarheid nog wensdromen blijven. Jeltsins besluit van vorig jaar maakte een einde aan politiek engagement onder de bevolking. Van vertrouwen in de politiek is geen sprake, passiviteit en berusting zijn troef. De onvrede binnen de strijdkrachten is er sinds vorig jaar niet minder op geworden. De agrarische sector ligt op zn gat, een misoogst dreigt en de boeren voelen zich in de steek gelaten door de regering. De kloof tussen de 10, 15 procent rijken en de grote massa armen blijft groeien, van een middenklasse is nog nauwelijks sprake. Kortom, alles wijst erop, dat Rusland bij lange na niet "shockprooF is. Een Russisch gezegde wil, dat dramatische gebeurtenissen altijd in oneven jaren plaatsvinden. 1917, 1941, 1991, 1993 waren markante voorbeelden. 1994 krijgt misschien het predikaat 'jaar van stabiliteit. Maar of 1996 het jaar van democratische presidentsverkiezingen wordt? Zon voorspelling is pas te maken als Rusland het oneven jaar 1995 zonder kleerscheuren doorkomt. Russen met heimwee naar het communisme betoogden gisteren in Moskou tegen president Boris Jeltsin. Foto EPA --- Volkenrechtelijk valt er niets tegen de doodstraf in te brengen Door Gijs Schreuders juridisch medewerker De doodstraf, volgens Amnesty International onder alle omstandigheden aan te merken als een schending van de mensenrechten, geldt volkenrechtelijk als een toelaatbare sanctie. De wereldwijde verdragen op het gebied van de mensenrechten sluiten de doodstraf niet uit. Nederland heeft dan ook wel humanitaire, maar vrijwel geen juridische argumenten VOOI het protest tegen de executie van Johannes van Damme in Singapore. Als Nederland diplomatieke of economische stappen ZOU nemen tegen staten die de doodstraf toepassen, dan zou ons land in de wereld tamelijk geïsoleerd komen te staan. Deze constatering mag uit het oogpunt van beschaving tragisch zijn, maar het internationale recht is nu eenmaal afhankelijk van overeenstemming tussen staten. En hel is een feit dat meer dan honderd landen m de wereld, de overgrote meerderheid, nog altijd de doodstraf toepassen. --- 'Ernstige' misdaden Wel uoidt internationaal, vooial onderdruk Van \mncsl\. gewerkt aan een protocol om de toepassing van de doodstraf tol hei uiterste te beperken. In Europa is men op dit gebied het verst: in het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens wordt de doodstraf uitdrukkelijk verboden. De mensenrechtenverdragen van de Verenigde Naties verbieden weliswaar de doodstraf niet, maar leggen wel de uitvoering ervan aan banden. Singapore heeft het belangrijke VN-verdrag inzake Burgerrechten en Politieke rechten niet ondertekend. Toch biedt dat verdrag wel een volkenrechtelijke norm waar elk land /ich aan heeft te houden. Artikel 6 stelt dat een doodvonnis alleen mag worden uitgesproken wegens „de ernstigste misdaden". De straf kan slechts worden voltrokken na een onherroepelijk vonnis dat door een bevoegde rechter is uitgesproken, mag niet worden opgelegd aan jongeren onder de achttien en mag niet worden voltrokken aan zwangere vrouwen. De doodstraf moet dus worden onderscheiden van buitengerechtelijke executies, meestal politieke moorden dooreen terreurbewind, zoals m Haïti. In de zaak-Van Damme is echter sprake van executie op basis van een onherroepelijk vonnis dat door een bevoegde rechter is opgelegd. In zoverre valt de executie binnen de internationale rechtsnorm. Dit laatste kan niet worden gezegd vau de wet die de doodstraf stelt op het bc/it van heroïne. waars ooi Van Damme is veroordeeld. Dit delict behoort immers niet tot de „ernstigste misdaden" «aar het VN-verdrag op doelt, zoals moord, oorlogsmisdaden, volkenmoord en dergelijke. Singapore vormt echter geen uitzondering. In sommige islamitische landen staat de doodstraf op prostitutie of overspel. In de voormalige Sovjet-Unie golden allerlei economische delicten als halsmisdrijven en in China worden nog regelmatig mensen geëxecuteerd wegens diefstal, omkoping of smokkel. Behalve door particuliere organisaties wordt daar internationaal niet of nauwelijks tegen geprotesteerd. Hoewel de doodstraf volkenrechtelijk toelaatbaar is, baseert Amnesty International zich wel degelijk op de fundamentele mensenrechten. De doodstraf vormt een schending van het recht op leven en is tevens een schoolvoorbeeld van een wrede, onmenselijke en vernederende bestraffing. Doodschieten, ophangen, stenigen, elektrocuteren, vergassen, toedienen van een dodelijke injectie: welke wijze van uitvoering ook wordt gekozen, het is altijd een vorm van marteling. --- Vonnis onomkeerbaar Behalve humanitaire argumenten bestaan er ook belangrijke praktische bezwaren. De zaak- Van Damme illustreert nog eens het sterkste argument tegen elke toepassing van cle doodstraf: een onomkeerbare itral maakt ook gerechtelijke dwalingen onomkeerbaar, In de Verenigde Stalen is deze eeuw in 23 gevallen «aann ile doodstral is voltrokken achtera! offi cieel vastgesteld dat de geëxecuteerde onschuldig was Het rechtsbeginsel dat vonnissen moeten kunnen worden herzien valt met de doodstraf niel te combineren l >aar komt bij dat nooit en nergens is gebleken dat dc beweerde afschrikkende wei king die san de doodstraf zou uitgaan ook werkelijk bestaat. De Nederlandse publieke opinie is door de zaak-Van Damme nog eens met de neus op de argumenten gedruki waarmee de doodstraf bij ons in IX7O is uitgebannen en in 19X1 grondwettelijk voor alle situaties werd verboden. Als er komend weekeinde opnieuw een enquête zou worden gehouden, zou de uitkomst wel eens lotaal anders kunnen zijn dan tic opiniepeiling die enkele weken geleden door het Sociaal en Cultureel Planbureau weid gepubliceerd. loen toonde 43 procent van de bevolking zich voorstandei van herinvoering van de doodstraf. Geconfronteerd met de executie van een landgenoot (die mogelijk door criminelen inde val is gelokt) zou het aantal voorstanders wel eens plotseling veel lager kunnen uitvallen --- Déja vu Zo te horen zijn de dansdagen van Loek Hermans vooroy. Maandag sprak hij in een zaal ferme taal over hoe het in deze contreien om en toe gaat. Als je hem beluistert, is er maar één conclusie mogelijk. Loek wil all commissaris werkelijk wat gaan doen Dat wordt even wennen. Het is trouwens de vraag of dat nou weldebedoelihg was I en commissaris die zich met alles en nog wal gaal bemoeien: is dal nou wel zo verstandig? Gedeputeerden in I rusland worden er altijd heel zenuwachtig van en de ambtenaren zijn er ook niel meteen tuk op, al dat vertoon van daadkracht en dat roepen om verandering. Hermans' eerste zomer in Friesland is mooi vergleden. Op het water dus. Beetje admiraalzeilen, met een pet op op de Friso staan, een openingetje hier, een toespraakje daar, 's een eerste boek in ontvangst nemen van een glimmende auteur: helemaal zoals het hoort, want daar is een commissaris des konings ten slotte voor. Je zou kunnen zeggen dat hij bij de vaste stoffering van de Friese cultuur hoort. En nou geeft Loek te kennen dat hij, nota bene een jonge liberaal die bij wijze van spreken Cissy van Marxveldt met de paplepel is ingegoten, niet genoeg heeft aan ons soort mensen en zo nodig aan het werk moet. Dan heeft hij afgelopen zomer toch niet goed geluisterd als hij weer eens op een voorplecht stond en achter zich een stem hoorde die hem zacht vermaande: niet te veel schommelen, meneer de commissaris, niet zo schommelen. Loek heeft gezegd dat hij niet alles op zijn elfendertigst wil doen en ook niet gelooft in de Friese cultuur van elk wat wils. Kan het dan anders? Kijk 's, we zijn hier niet in Groningen. Als Leeuwarden er een minirotonde bij krijgt, heeft Drachten natuurlijk een metertje airstrip verdiend. En als ze in Friens een schuurtje mogen bouwen, heeft Bontebok recht op een extra parkeerplaats. Zo doen we dat hier. Loek wil ook al dat de gemeenten en de provincie samen het milieu gaan redden. Nou staat het me bij dat de provincie dat al 's op eigen houtje heeft geprobeerd; zouden de gemeenten misschien moeten gaan meebetalen, zou dat het zijn? En deden de gemeenten samen het afval al niet? Verder heeft hij zo zijn twijfels bij de bungalowparken die overal zo maar uit de grond worden gestampt door al die vlotte BMW-jongens in die net te dure pakken. Zit wat in, zou ik zeggen, dr zitten inderdaad een paar rare hans-en-grietje dorpen bij: zo kan het eerst wel weer. Maar het is wat aan de late kant en misschien had het ook geholpen als er wat in het laatste streekplan van de provincie had gestaan? Maandagavond sprak Loek de verzamelde diensthoofden van Friesland toe. Het wordt tijd dat we weer gaan beslissen, sprak hij. Instemmend geknik. Beslissingen roepen ook tegenstand op, maar de tijd is nu daar, de tijd voor keuzes, zei hij. Quite, hear hear. En het Noorden? Ach, niks Noorden, gewoon Friesland boppe, samen de hand aan de ploeg en dan zul je nog eens wat zien. Toen waren we opeens toch weer thuis. Er zijn wat bordjes verhangen en Wiegel is weg, maar in het licht van de eeuwigheid was er niets veranderd. Opeens was daar weer het Swiebertje-gevoel, dat langzaam en statig de zaal binnenvoer. Die woorden, die toon, de nestgeur - we wisten het zeker: dit hebben we eerder gehoord. Loek Hermans hoort er al helemaal bij. Geef die man buitenlandse zaken of zo. Goedemorgen, commissaris. PIETER SUPERSMA --- CITAARTJES ..Ik zie er misschien uit als een fotomodel, maar van binnen lijk ik meer op liet ruigere broertje van Van Morrison Hiv.in Ferry, zanger ..Hel ouder -worden heeft een hele positieve kant. Want zonder bril kan ik m'n rimpeltjes niet meer zien en mei bril ki/k ik niet meer in de spiegel. " Brigitte Bardot, fïlniactrice ..Omdat ie in hel dagelijks leven probeert je goede kam le laten zien. is hei heerlijk om in de lilm ongegeneerd slecht te mogen nu ' Donald Sutherland, filmacteur ..Ik houd van e\tremen, in alles: nóg leuker, nog enger Ik wil nog weleens de engste lilm maken die el bestaat Waar mensen mei meer naai toe durven, nou ia. nog nel Dat .'e HOg nel dal kaan/c duiven kopen Dick Maas, filmregisseur ---