Stress werd potvis bij Ameland fataal Door Paul Achterberg DE POTVIS die twee weken geleden aanspoelde op een zandplaat tussen Terschelling en Ameland is vermoedelijk bezweken aan een hartaanval. Tot die conclusie komt Chris Smeenk van het Nationaal Natuurhistorisch Museum in Leiden. „Het verdwaalde dier heeft aan enorme stress blootgestaan. Doordat hij van zijn zuidelijke koers afweek, raakte hij zijn oriëntatie kwijt, waarna de spanning toesloeg." Volgens dierenarts Lies Vedder van het zeehondencentrum in Pieterburen, die op het Hollumer strand het hart van de potvis verwijderde, wijst de lichte kleur van dat orgaan op een 'typisch stresshart'. De kolos was nog maar net van zijn koers afgedwaald. Volgens Smeenk zat de maag nog vol voedsel. Daaronder waren honderden inktvissensnavels, die door een Duitse specialist worden onderzocht. De afgetapte bloedmonsters worden in het buitenland onderzocht op de mogelijke aanwezigheid van virussen en bacteriën. De botten van de inmiddels ontlede potvis worden met enzymen schoongemaakt in een warmwaterbad van 40 graden Celcius. Als alle botten in een keer 'in bad' kunnen, duurt de bottenschoonmaak een maand. Anders neemt het schoonmaken meerdere maanden in beslag. Het is nog niet duidelijk waar de klus wordt uitgevoerd en wat het karwei gaat kosten. Een gesprek tussen het Fries Natuurmuseum en de NTF in Sumar heeft nog geen concreet resultaat opgeleverd. De voorkeur van het museum gaat uit naar schoonmaak bij de NTF. Die beschikt over betere apparatuur voor zulk werk dan het museum zelf. In het museum is een gipsafdruk gemaakt van de penis van de potvis. Er wordt een kunststof model van gemaakt, dat bij het skelet in het museum tentoongesteld wordt. De penis van een potvis, die wel enkele meters lang kan worden, heeft door de eeuwen heen tot de verbeelding gesproken. Op oude prenten nam het geslachtsorgaan van de potvis. behalve dan in de Victoriaanse tijd, altijd een prominente plaats in. Op tekeningen en prenten staat ook altijd een man met een meetstok om het orgaan te meten. De onlangs aangespoelde potvis was waarschijnlijk rond de vijftien jaar oud. In de schedel van het kadaver is veel kraakbeen aangetroffen. Dat duidt er volgens het museum op, dat de vis de groeiexplosie, die tot ongeveer zijn vijftiende jaart duurt, nog niet achter de rug had. Een tanddoorsnede moet de exacte leeftijd aan het licht brengen. De onderkaak met de kostbare ivoren tanden ligt op een onbekende plaats opgeslagen. „Veilig opgeborgen", is alles wat een woordvoerster van het museum er over kwijt wil. Tijdens de tentoonstelling zal de onderkaak wel gewoon te zien zijn. --- Fietser wordt witheet en mept er op los Door Auke Piersma VERDACHTE KLAAS TROMP gaf bij de behandeling van zijn strafzaak toe dat hij eind verleden jaar Pieter Knotmeijer behoorlijk had mishandeld. Het letsel loog er niet om. Een gebroken neus, een gescheurd jukbeen, een beschadigd hoornvlies, luidde de opsomming van Leeuwarder politierechter Lisette Lindenbergh ter terechtzitting. Bovendien maakte de tenlastelegging melding van een gebroken oogkas. Zoals zo dikwijls na het gebruik van alcoholica het geval is lag een futiliteit aan het volkomen zinloze geweld ten grondslag. Na een avondje stappen waren de fietsen van de verdachte en het slachtoffer bij een onschuldig botsinkje in elkaar geraakt. Tromp liet weten dat hij de politie erbij zou halen en dat de ander ƒ 500 moest betalen, omdat zijn rijwiel beschadigd was. Zijn beide metgezellen waren het niet eens met zijn opstelling. Zij vroegen hem om zich redelijk op te stellen. „U had helemaal geen schade. Zij geneerden zich kapot. U gedroeg zich heel agressief', maakte Lindenbergh uit de afgelegde verklaringen tegenover de politie op. Een van Tromps kameraden kreeg bij de schermutseling zelfs een tik van hem en liep daardoor een bloedneus op. Toen Knotmeijer geen excuses aanbood, was de verdachte naar zijn zeggen witheet geworden. „Ik reed op de voorrangsweg. Ik werd aangereden, of niet?", verweerde hij zich in de rechtszaal. „Meneer probeerde u ook nog te passeren", merkte de rechter op. „Ik reed rechtdoor. Hij gaf mij geen voorrang. Hij fietste gewoon door", hield de man vol. „Hij had ook kunnen stoppen", meende Tromp. „Wat had u kunnen doen?", vroeg Lindenbergh om hem in het nauw te drijven. Met die vraag had zij succes, want de aangeklaagde erkende dat hij fout had gezeten: „Ik had mij ook niet zo mogen gedragen." Volgens de reclassering heeft hij in zijn jeugd nogal wat problemen gehad. Ten tijde van het fietsincident kampte hij eveneens met moeilijkheden. In nuchtere toestand is hij vrolijk, behulpzaam en aardig, maar wanneer hij drank op heeft, kan hij vervelend en behoorlijk agressief zijn, zo bleek uit het voorlichtingsrapport. Zijn strafblad leerde dat hij zich eerder aan geweldsdelicten had schuldig gemaakt. De politierechter wilde weten, hoe het met zijn huidige drinkgewoonten tijdens weekends zit. „Ik doe het tegenwoordig kalm aan. Het kan niet anders", meldde hij. Op zijn loon was op zeker moment beslag gelegd. „Ik had geen geld meer om te eten", vertelde Tromp, die erin was geslaagd om een deel van zijn schulden weg te werken. In het requisitoir zei officier van justitie Frits Gorter het volstrekt oninteressant te vinden, of Tromp voorrang had moeten krijgen. „Hij heeft er flink op gemept", constateerde de officier. Dat hij tegen Knotmeijer had gezegd dat deze ƒ 500 moest betalen noemde Gorter een „onderwereldmethode". De eis luidde: vier weken gevangenisstraf. De officier vond dat de schade tussen gedaagde en slachtoffer op afdoende wijze was geregeld. De laatstgenoemde had ƒ 600 ontvangen en volgens Tromp was de resterende ƒ 900 onderweg. De reclassering had in haar rapport een voorkeur voor een werkstraf uitgesproken. Tromp liet er geen misverstand over bestaan dat hij zelf ook liever had dan celstraf. „Dat lijkt mij wel beter. Ik denk dat ik er niet echt beter van word, als ik naar de gevangenis ga." Politierechter Lindenbergh honoreerde zijn verzoek en legde een werkstraf op van zestig uur (ter vervanging van vier weken cel). (De namen Tromp en Knotmeijer zijn gefingeerd). --- Van onderen Voor de rechter, op de hoek van de straat, in het café of in de beslotenheid van de huiskamer; ze liggen voor het oprapen. Verhalen van mensen in de knoei. --- FRIES MOZAIEK Hoepelfietser moet zachtjes remmen Door Amber Boomsma HOEPELFIETSEND RIJDT Jan Osinga uit Woudsend vrijdagavond 'Bij Van Duin' binnen, de nieuwe televisieshow van André van Duin. In dit programma komen mensen aan bod die een opmerkelijke hobby hebben, een bijzondere verzameling of een uitstervend beroep. Alles dat opvalt is geschikt. De 52-jarige Osinga schreef zich in voor de show omdat hij een bijzondere hoepelfiets heeft gemaakt. „Guon minsken fine it prachtich en meitsje allegear foto's fan myn ütfining", zegt Osinga. ~Mar oaren sizze datje wol ünnoazel wêze moatte om san fyts te meitsjen." Hij maakte de fiets vijf jaar geleden voor de optocht tijdens het dorpsfeest van Woudsend. Osinga baseerde zijn idee op nooit uitgevoerde ontwerpen in oude boeken. „Fiifentweintich jier lyn haw ik ek ris in ientsjiller makke dêr't je boppe-op sitte kinne. Mar rjochtüt fytse slagge dêr net mei", herinnert Osinga zich. „Dat ding fleach hieltyd de bocht om." De hoepelfiets is een groot rad waar de berijder binnenin zit. Dit rad rijdt prima rechtuit. Het rijwiel wordt met de motor van een grasmaaier aangedreven. „Ik haw sawat fyftich oeren oan 't nifeljen west foardat de fyts öf wie", vertelt de Woudsender. Aan de binnenkant van het wiel zitten lampjes die gaan branden als met de hoepelfiets wordt gefietst. „Earst gongen de lampkes nei twa tsjilslaggen al stikken om't se net geskikt wienen. Sa binne der mear dingen dy't net ynienen goed gongen. Mar dat is logysk as jo mei wat oars as oars dwaande binne." De fiets doet het nu prima, tenminste zolang men ermee op redelijk vlakke wegen blijft. De vering is namelijk niet optimaal. Dat merkte Osinga toen hij een keer uit grasland de stoep op reed en hij de rand niet had gezien. „Ik joech tefolle gas en doe fleach it hiele binnenspul der üt, mei my derby", herinnert hij zich. Het remmen moet ook heel voorzichtig gebeuren. Het wiel draait om de fietser heen, en als dat wiel abrupt stilstaat, draait de berijder zelf door en schiet die omhoog. „Offisjeel kin ik ek net mei dizze fyts op 'e dyk ride", zegt de Woudsender. Maar hij is al wel eens in het televisieprogramma 'Fiets 'm dr in' over de beruchte smalle richel gereden. In dat programma proberen kandidaten met zelfgebouwde gevaartes over een balk te rijden en zo snel mogelijk een bel te luiden. De 'Bij Van Duin-show is dus niet de eerste televisieervaring van de knutselaar. Hij opent vrijdagavond de brievenrubriek van de show door als hoepelfietsende postbode brieven aan André te overhandigen. Van Duin maakt dan even een praatje met hem over zijn uitvinding. De fiets is niet zijn enige werkstuk. „Ik meitsje yn myn frije tiid ek Aldhollanske selskipsspullen", vertelt Osinga. „Dêr haw ik no sawat 35 fan en ferienings kinne dy tsjin in lytse fergoeding brüke." In zijn werkhok staan onder meer een Kop van Jut, een compleet Rad van Fortuin-spel, een knikkerspel, een stokkenvanger en een Fries Elfstedentochtspel. Dat laatste is Osinga's variant op de beroemde bibberspiraal, die hij ook heeft gemaakt. De spellen worden regelmatig aan verenigingen verhuurd. „Immen hie ek in kear belangstelling foar myn hoepelfyts, mar foar in pear hundert güne ferkeapje ik him net", zegt Osinga vastberaden. „Ik haw dêr fierstente folie tiid yn stutsen om dy fyts foar in pear sinten wei te jaan." Bovendien vindt hij het veel te leuk zijn knutselstuk af en toe tevoorschijn te halen op braderieën en feesten. Ook op tentoonstellingen van zijn hobbyclub 'Vrienden van de krukas' staat de fiets altijd te pronken tussen oude stoomlocomotieven en puffende motoren. „De leden fan dizze feriening garje allegear alde motors en halde se yn stan", vertelt de Woudsender. „Prachtich, sa't dy alde dingen snoarje." Oude motoren, daar is Osinga altijd al dol op geweest. En op technisch knutselwerk natuurlijk: „At immen mient dat ik in idee net ütfiere kin, dan is it foar my in ütdaging om it dochs te meitsjen." Jan Osinga berijdt zijn hoepel(brom)fiets, waarmee hij vrijdagavond op televisie te zien is. Foto LC/Jan de Vries --- Carin Kok spaart kikkers, maar geen levende Door Chris Kruisinga OP DE LEDENLIJST van de verzamelaarsvereniging Sam- Zam staat bij de naam van Carin Kok van de Jokse in Leeuwarden: 'Kikkers, geen levende. Levende kikkers zijn deze verzamelaarster namelijk een gruwel. Enge, glibberige beesten, een vervelende meubilering van sloot en plas. Daarentegen zijn afbeeldingen van deze dieren, in welk materiaal ook uitgevoerd, zeer welkom. Ze krijgen een mooi plaatsje in de vitrine in de huiskamer, in de hangkast in de gang of in een daartoe ontruimd slaapkamertje. Carin Kok, nu 24, heeft het verzamelen niet van vreemden. Haar ouders doen namelijk in het groot in uilen (ver over de tweeduizend exemplaren) en dat verzamelvirus, medisch nog niet beschreven maar onmiskenbaar in onze maatschapij aanwezig, is op dochter overgeslagen. Trouwens ook op vriend Ynze die al aardig op weg is naar de vierhonderd jokers uit speelkaarten. Aanvankelijk dacht Carin zich te specialiseren in aapjes, maar de keuzemogelijkheden daarin bleken te beperkt om tot een achtenswaardige collectie te komen. Zolang ze nog thuis woonde, had ze te weinig ruimte beschikbaar om veel kikkertjes te plaatsen. Het gaan samenwonen, een paar jaar geleden, schiep de mogelijkheid er stevig tegenaan te gaan. Inmiddels heeft ze een kleine duizend exemplaren. Niet gering, maar in Den Haag woont een mevrouw die er meer dan vierduizend heeft. Die drijft daar dan ook het kikkermuseum. Opvallend is trouwens dat kikkers doorgaans afgebeeld worden met opgewekte gezichten en bij geestige activiteiten. Veel geld steekt Carin Kok niet in haar verzameling. Hooguit een tientje per stuk. Een mooie slag sloeg ze onlangs in Groningen, waar ze 275 kikkers kon overnemen voor slechts ƒ 125. Verreweg de meeste had ze niet, zodat hier gesproken kan worden van een blijde inkomste. Ook postzegels met kikkers erop zitten in haar collectie. Verbazingwekkend hoeveel landen het dier geschikt achtten om op een brief te plakken. Als er eens tijd beschikbaar komt, zal Carin ook het patroon voor een zitzak aanpakken. Uiteraard heeft die de vorm van een kikker. Carin Kok is dol op kikkers, maar aan levende exemplaren heeft ze een hekel. Foto I x /Paul Janssen --- Cursisten parapsychologie leren gegoochel met bestek doorzien Door Jan Dijksma ZWEVENDE TAFELS, sinistere spookverhalen en spannende ontmoetingen met dolende geesten en ander duister volk. bij de aankondiging van een cursus parapsychologie doemen snel wilde fantasieën op. Zeker als de cursus ook experimenten belooft. Een speelplaats voor zweverige figuren, die onder het motto 'er is meer tussen hemel en aarde' overal de hand zien van paranormale krachten? Nee, in de cursus parapsychologie van de Volksuniversiteit Friesland - onderdeel van het Friesland College - blijft iedereen stevig met beide benen op de grond. Telepathie en bijna-doodervaringen, paragnosten en reïncarnatie vormen een rijk terrein om in te grasduinen. „Heel interessant", meent cursusleider Rob Nanninga, die dagelijks de kost verdient als publicist en vertaler. Maar hij wil zijn cursisten vooral een kritische kijk op alle verhalen bijbrengen. Want in de parapsychologie wordt een hoop gerotzooid, weet Nanninga. Veel 'paranormale' kunststukjes blijken achteraf slechts te berusten op slimme en soms ook stomme staaltjes van goochelarij. Uri Geiler wist het ooit tot wereldroem te schoppen door zijn trucs met bestek, dat hij louter door zachtjes strijken leek te buigen. Tot hij door de mand viel als een bedrieger, die altijd een onbewaakt moment gebruikte om zon vork doodgewoon te buigen. Ook een Nederlandse beroemdheid als Rasta Rostelli blijft slechts overeind door goocheltrucs, aldus Nanninga. Zeker, soms zijn de uitkomsten van experimenten in de parapsychologie niet te verklaren. „Dat is heel intrigerend", meent de cursusleider. „Maar dat is allemaal nog te weinig om er conclusies aan te verbinden. Wat kun je serieus nemen en wat niet, dat wil ik in deze cursussen duidelijk maken." Eerder leidde hij een soortgelijke cursus in Groningen. Dit keer is Nanninga - een slordig geklede dertiger in vaalpaars overhemd - in de weer met psychokinese. „Rechtstreekse beïnvloeding van de omgeving door de geest", verklaart hij. Zijn klasje, merendeels vrouwen en een enkele zwartgeklede man met baard en lange haren, knikt begrijpend. Micro-psychokinese is redelijk betrouwbaar te onderzoeken, vervolgt Nanninga. Maar de experimenten zijn niet spectaculair. Een onderzoek waarin men 150.000 keer een dobbelsteen gooit om het aantal keren te tellen dat de 1 vaker voorkomt dan de kansberekening voorschrijft, oogt immers oersaai. Zeker als een afwijking blijft steken op 349 keer, erkent de cursusleider. Voer voor serieuze parapsychologen. Maar zijn cursisten haken snel af, zeker als Nanninga verbanden legt met quantummechanica en de werking van fotonen en neutronen. Dan biedt macro-psychokinese meer sensatie. Daarin presteren mensen het om stoelen te laten zweven of een instrument op afstand te bespelen, om maar wat experimenten te noemen. Maar in déze hoek zijn list en bedrog juist aan de orde van de dag, vertelt Nanninga. Zelf heeft hij ook een aardige truc achter de hand. Hij grijpt een balkje, zet het even rechtop en legt het dan precies in evenwicht op de rand van de tafel. „Nu met zn allen kijken", grinnikt de cursusleider. Veertien mensen turen ingespannen, geconcentreerd. Maar er gebeurt niks, ook tot teleurstelling van Nanninga. In het balkje zit een buisje met slasaus verstopt, verklaart hij. Als de saus langzaam door dat buisje glijdt, móet het balkje eigenlijk wel vallen. „Misschien houden we het wel tegen met onze ogen", probeert een paranormaal gelovige cursiste. Maar nee, de truc werkt gewoon niet. „Stop nog een kogeltje bij die saus", suggereert een man met praktischer geest. Hierna laat Nanninga op videoband het werk van wat bekende spiritisten passeren. En allemaal bedotten ze de zaak. „Veel van deze mensen worden op den duur betrapt. Maar ook dan is het nog de vraag of ze altijd frauderen." Misschien gebeuren er soms écht onverklaarbare dingen, zegt de Groninger hoopvol. Mensen als Uri Geiler en een Indiase goeroe bedriegen hun publiek, dat is duidelijk. „Let maar op", zegt Nanninga bij de opnamen van een Braziliaanse wonderdokter die parfum uit zn handen laat druppen. De zwartgeklede cursist doorziet de truc. „Hij gaat even met zn hand onder de tafel", constateert hij trots. Inderdaad, bevestigt Nanninga. Daar zit vast een voorraadje van het vocht. Al deze 'spiritisten' scheppen een chaos om even de aandacht af te leiden en slaan dan hun slag. Daarom besluit de cursusleider met een opname van illusionist David Copperfield, die onnavolgbare toeren uithaalt met een ring en een zandloper. „Dit gegoochel heeft meer kwaliteit dan het gerommel dat we tot nog toe hebben gezien." --- KANT NOCH WAL Ook U geleidt des Heeren hand DE DAGEN worden korter h nachten langer. De kiluJ. decembermaand staat voor h deur, maar eerst moeten we noe de kille maand november doo^ Voor het nieuws maakt het Ju maal niets uit. Dat blijft maar 2 ons af komen met dezelfde vatf zelfsprekendheid als waarmee d" golven op het strand rollen. Dj6 vanzelfsprekendheid wil ec£r niet zeggen dat het nieuws ook altijd leuk of goed is. Bij kuigena niet. Vaker is het net andersom zoals ook ditmaal weer blijkt uit ons weekoverzicht van opmerke lijke nieuwsfeiten. Het gebeurt maar zelden dat het nieuws on allen tot een stralend voorbeeld strekt. Veel vaker raakt het kam noch wal. --- Potvis Nog even de potvis. Hij is nu a| helemaal tot bouwpakket verwerkt, maar vorige woensdag werd nog bericht dat het ontleden in volle gang was. Er Was toen net een stuk touw in het darmkanaal van de onfortuinlij. ke zeereus gevonden. En niet zomaar een stukje touw, nee een stuk van wel hóóóóóónderd meter, werd van Ameland gemeld. En niet het een of ander dunne draadje, nee, het was wel aaaaanderhalve centimeter dik. Nou, het zal wel waar zijn, maar het klinkt wel een beetje als potvisserslatijn. --- Piepers Dat moet daar een consternatie geweest zijn in Appelscha. Een vrachtauto met 30 ton aardappelen reed er de Opsterlandsche Compagnonsvaart in. De hele nacht is er gewerkt om de wagen met oplegger weer op het droge te krijgen. Gewonden vielen er gelukkig niet, maar met die 30 ton aardappelen was de vaart wel bijna de Gedempte Compagnonsvaart geweest. --- Inbrekers Ijsmeester Jan de Jong van Thialf stond maar sip te kijken op de foto die vorige week vrijdag in de krant stond. Geen wonder. In het Ijsstadion waren inbrekers in de weer geweest met een slijptol en een snijbrander. Resultaat: 31 vernielde deuren en een opengebrande kluis. Totale schade ƒ 75.000 en ƒ 13.000 gestolen. Ja, dan kun je wel aan ijs gewend zijn, waneer zoiets je overkomt, dan word je er toch koud van. --- Afvallers Echt schrikken was het natuurlijk niet, met de krant van zaterdag, want we wisten al dat het slecht ging met het OLAF. Alles bij elkaar opgeteld, zo werd bericht, is het OLAF in vijfjaar tijd ƒ 33 miljoen kwijt geraakt. Dat is een heleboel geld. Je vraagt je af wat ze er mee gedaan hebben: verbrand of gecomposteerd? --- Dominee Dat is sneu. Dominee Eize van der Sluis uit Heeren veen zette zijn fiets even ergens tegen een hekje. Toen hij even later terug kwam bleek een plastic tasje dat aan het stuur hing te zijn gestolen. Heel erg vervelend voorde dominee was dat in dat tasje zijn afsprakenboekje zat. En zo weet dominee Van der Sluis nu niet meer waar hij heen moet. Niet getreurd dominee: ook U geleidt des Heeren hand. --- Garnalen Een garnaal van 20 eentimer. Dat moet me toch een beest zijn. Binnenkort zijn ze te koop op de visafslag van Urk. Binnenkort komt daar de eerste partij uit Indonesië aan. Benieuwd wat dat worden zal. Wat een weelde trouwens: straks kunnen we kiezen uit Urker en uit Dokkumer grenaten. SYTSE SINGELSMA --- Actie tegen slecht gebit jonge Urkers KINDEREN OP URK hebben over het algemeen een sleen' gebit. Ze hebben al op jonge teeltijd veel vullingen en gaatjes. xX GGD Flevoland begint daarom een actie om het aantal gaatjes m kiezen en tanden van jonge Urkers tegen te gaan. De GGU wil ouders en kinderen wijzen op het belang van goed poetsen. Onlangs rondde de GGD cc» gebitsonderzoek af op zes Urke basisscholen, omdat zij al tijdje het vermoeden had dat d toestand van de gebitjes niet be> was. Maar 20 procent van de k|n' deren uit groep 8 heeft een gfjj blijvend gebit, zo bleek. In grwf 2 had maar 13 procent een g*g melkgebit. Minder dan de hen poetst twee maal per dag. Kind* ren van groep 2 en 4 van a» basisscholen krijgen de komen" tijd extra tandheelkundige v<*l lichting. Op het consultatief reau worden de ouders voorg licht over het gebit van hun kinO' je. ---