NOS verliest kort geding tegen bonden Radio en TV zwijgen morgen door staking (van onze sociaal-economische redactie) AMSTERDAM - Er zullen morgen de hele dag geen radio- en televisieprogramma's worden uitgezonden. Dit als gevolg van een nieuwe staking van de omroepbonden, die de NOS en de Wereldomroep tevergeefs geprobeerd hebben tegen te houden. De omroepwerkgevers verloren gisteren een kort geding voor de Amsterdamse rechtbank, waarin gevraagd werd de aangekondigde staking te verbieden. Rechtbankpresident Borgerhoff Mulder sprak uit dat het door de bonden nagestreefde doel (de omzetting van 8,5 miljoen gulden, die gekort is op de prijscompensatie, in arbeidsplaatsen) in de gegeven omstandigheden niet ongeoorloofd is. Er zou lang genoeg zijn onderhandeld en de bemiddelingspogingen van minister Van der Louw (CRM) bevatten niet voldoende nieuwe elementen om een staking te verbieden, aldus de rechter. Woordvoerder Engelsman van de bonden verklaarde onmiddellijk na de uitspraak dat de staking morgen doorgaat, tenzij de eisen alsnog worden ingewilligd. Volgens mr. Borgerhoff Mulder beroepen de bonden er zich terecht op. dat zij inmiddels in tijdnood raken, omdat de „deadline" voor de begrotingswijziging, waardoor alsnog de ƒ 8,5 miljoen voor het door de bonden gewenste doel zou kunnen worden vrijgemaakt, 1 december 1981 is, „zodat de bonden geen tijd meer rest om te onderhandelen". De president verwierp ook het door de NOS en de Wereldomroep gedane beroep op het ontbreken van bereidheid bij de minister om aan de eis van de bonden zijn fiat te geven, omdat dit de NOS naar het oordeel van de president geenszins belet om desondanks met de bonden een CAO af te sluiten, waarin aan de eisen van de bonden wordt voldaan. Een woordvoerder van de Evangelische Omroep verklaarde desgevraagd geschrokken te zijn van de overwegingen van de rechter om de staking niet te verbieden. Dat bijvoorbeeld de onderhandelingen zo lang geduurd hebben, komt volgens hem juist door de toegevende en begripvolle houding van de werkgevers. De bonden hebben op een gegeven moment echter alles afgewezen en de enige weg die de NOS toen nog openstond om weer enige voortgang te krijgen, was dit kort geding, aldus de EO-woordvoerder, die de uitspraak ten zeerste zei te betreuren. Volgens hem wordt de maatschappij door de staking ernstig gedupeerd. De EO heeft de NOS gevraagd de uitzendingen van de EO veilig te stellen. De woordvoerder wees er in dit verband op dat een deel van het NOS-personeel wel wil werken. Als een klein deel van de medewerkers de omroep plat kan leggen, komen we terecht in een toestand van anarchie, aldus de EO-woordvoerder. Een woordvoerder van de NOS zei, evenals zijn collega van de EO, de uitspraak van dt rechter te betreuren. De doelstelling van het kort geding was, aldus de NOS-woordvoerder, de kijkers en luisteraars in Nederland het ongerief van het wegvallen van radio- en televisieprogramma's te besparen. Het is de omroepwerkgevers namelijk niet mogelijk op de door de vakbonden gestelde eisen in te gaan, omdat de financiële middelen evenals vorige week ontbreken. De kans op een eventuele staking is dan ook zeer groot geworden. Intussen zal gepoogd worden overleg te voeren met de minister van CRM om na te gaan over welke middelen de omroep zal kunnen beschikken om zijn werkgelegenheidsbeleid uit te voeren. De minister heeft tot nu toe steeds gezegd dat de twee procent die gekort is op de prijscompensatie niet mag worden gebruikt voor structurele maatregelen (bijv. een uitbreiding van het aantal arbeidsplaatsen). PARIJS/LONDEN [AFP/DPA]- Drie Europese landen, Frankrijk, Groot-Brittannië en Italië, overwegen deel te nemen aan de te vormen internationale vredesmacht die in de Sinaï gestationeerd zal worden met het oog op de Israëlische terugtrekking uit de Sinaï. --- In het Poolse Katowice kwam het tot ernstige ongeregeldheden toen de politie ingreep nadat leden van de vakbond Solidariteit pamfletten uitgedeeld hadden met anti-Russische teksten. Op de foto proberen kaderleden van Solidariteit, staande op een gekantelde politiewagen, hun mensen tot kqjmte te bewegen (zie pag. 3). --- Schmidt richt boodschap tot Brezjnjev over Euro-raketten MOSKOU (DPA) - De Westduitse kanselier Helmut Schmidt heeft in een boodschap aan de Russische president Leonid Brezjnjev verklaard, dat hij hoopt dat de komende onderhandelingen-over de zogeheten Euro-raketten „zo mogelijk snel" tot tastbare resultaten zullen voeren. De mondelinge boodschap werd door Johannes Rau, ministerpresident van de Westduitse deelstaat Noordrijn-West falen, aan Brezjnjev overgebracht. Dit gebeurde* tijdens een ontmoeting in het Kremlin. Brezjnjev, die over enige weken naar Bonn zal reizen, uitte tegenover Rau de hoop dat zijn bezoek zal leiden tot een verdere verdieping van de Russisch-Westduitse betrekkingen. De Sowjet-president overlegde ook een schriftelijke verklaring waarin uitvoerig de Russische standpunten met betrekking tot ontwapening, vrede en de samenwerking met Bonn uiteen worden gezet. Rau zei de Sowjet-leider dat de krachtige Westduitse vredesbeweging in gelijke mate gekant is tegen de bewapening in Oost en West. Zij is niet alleen anti-Amerikaans georiënteerd. aldus Rau. In de bowjet-media wordt het steeds voorgesteld alsof de beweging uitsluitend ageert tegen de Amerikaanse bewapeningspolitiek. Brezjnjev verzekerde Rau dat Moskou in de komende wapenbesprekingen met de Verenigde Staten „concrete en effectieve akkoorden" nastreeft die een halt moeten toeroepen aan de wapenwedloop. Het zal zich daarbij laten leiden door het beginsel van gelijke veiligheid voor beide partijen. Rau verblijft sinds begin deze week in Moskou. Vandaag reist hij naar Leningrad. --- Landstaal en streektaal ER IS de laatste jaren sprake van een duidelijke opleving in de aandacht voor minderheden. Daarbij denken we dan niet alleen aan mensen van wie de wieg of de wieg van hun ouders in een heel ander deel van de wereld stond en die als zodanig in hun uiterlijk, taal en gedragingen herkenbaar zijn, maar ook aan minderheden die altijd te midden van de 'meerderheid' hebben gewoond, de regionale minderheden met een eigen taal en cultuur. In de vorige en het begin van deze eeuw lag in ons werelddeel de nadruk sterk op het proces tot vorming van centraal bestuurde nationale eenheidsstaten. Eenheid van taal in de vorm van een nationale standaardtaal was daarbij een belangrijk instrument van de overheden om hel nationale bewust <"ijn te bevorderen, ook daar waar dc staatsgrenzen niet samenvielen met laai- en cultuurgrenzen. Het taalonderwijs op de scholen had maar een doel, en dat was hei verdringen van de thuis geleerde streektaal door de nationale standaardtaal, waarvan het spreken een bewijs van beschaving werd geacht: vandaar de thans in onbruik geraakte term: algemeen beschaafd Nederlands. Deze centralistische taalpoliuek hebben we niet alleen in ons land gekend, maar °°k in Duitsland, waar Pruisen het Hoogduits tot standaardtaal maakic. m Frankrijk, waar het Bretons en het *laams contrabande werden, en in Panje, waar met name de Basken met hun heel eigen taal zich onderdrukt voelden. In België had aanvankelijk de Franstalige minderheid een cultureel overwicht, maar die positie heeft ze geleidelijk moeten afslaan aan hei Nederlands. De spanning tussen beide taalgroepen bedreigt daar nog steeds de staatseenheid. Alleen in Zwitserland lijkt een vreedzaam samenleven van burgers met uiteenlopende talen mogelijk. HET PROCES van staatvorming is inmiddels wel voltooid in ons werelddeel. De overheden hebben er ook meer oog voor gekregen, dat zij er zijn len dienste van de burgers (iets anders dan: als dienares van de burgers!) en niet andersom. Vandaar dai zij zich steeds meer positief opstellen tegenover het streven van de regionale minderheden naar erkenning en behoud van hun taal en zelfs de belangstelling daarvoor stimuleren. Ook dat verschijnsel doet zich in alle genoemde landen voor. Het is onlangs ook onderwerp geweest van een discussie in hel Europese Parlement, waarbij van diverse kanten voor steun aan dit streven werd gepleit. Uu ons redactiebeleid kan duidelijk zijn dal wij dc streektalen een waardevol cultuurgoed achten, dat het waard is behouden te blijven en niet weggenivelleerd te worden door dc standaardtaal. Ook hier geldt het woord van dr. A. Kuyper dat eenvormigheid de vloek van het moderne leven is. Vandaar dat onze medewerker M. Heida meermalen aandacht heeft gevraagd voor de positie van streektalen als het Nederlands en Bretons in Frankrijk en het Nederduits 111 het westen van de Bondsrepubliek. Vooral de buitenlandse streektalen die met onze nationale taal verwant zijn, verdienen onze speciale belangstelling. In ons eigen land, hoe klein ook, kennen we ook een taaiverscheidenheid. Een Groninger en een Limburger, die elk hun streektaal .preken, zullen behoorlijke moeite hebben elkaar te verstaan. Een speciale plaats heeft in dit verband hei Fries, omdat deze taal verder af staat van de nationale standaardtaal dan de Saksische en Frankische streektalen. De tendens tot grotere aandacht voor de streektaal blijkt, wat het Fries betreft, o.a. uit de invoering van deze taal als verplicht leervak op de basisscholen in deze provincie. De Friese taal wordt ook in toenemende mate in de laagste klassen aK voertaal bij hel onderwijs gebruikt om de taalkloof lussen huis en school voorde leerlingen ie overbruggen. In Provinciale Staten en gemeenteraden van Friesland wordt geregeld in de Friese taal het woord gevoerd. Enkele maanden geleden heett de minister van binnenlandse zaken een commissie ingesteld die nieuwe regels moei omwerpen voor hei gebruik van hel Fnes in het bestuurlijke en rechtsverkeer. TIJDENS het reeds genoemde debat in het Europese Parlement in Straatsburg deed de Nederlandse christen-democraat T. Tolman, zelf een Fries, een nog verder gaande suggestie. Erkenning van de talen van regionale minderheden zou ook moeten inhouden, dat in het nationale parlement in Den Haag Fries gesproken kan worden, zo meende hij. Nu zijn er in de Tweede Kamer wel eens een paar zinnen Fries gesproken (bij het wetsontwerp tot invoering van het Fries als verplicht vak in Friesland) en dat is niet afgehamerd door de voorzitter. Dat afhameren paste hij een taalpolitick die achter ons ligt. Maar de suggestie van de heer Tolman gaat verder dan een incidenteel aardig gebaar. Hij wil in feite van Nederland een tweetalig land maken. Als Europarlementariër weet hij beter dan anderen hoeveel problemen dat meebrengt. Is het voor het behoud van het Fries noodzakelijk dat wij die ook over ons halen? Wij menen van niet. Wel heeft het F nes vanwege zijn eigen oorsprong aanspraak op een speciale behandeling in vergelijking met andere streektalen, maar dan wel binnen dc grenzen van deze provincie. Wij hebben een tweetalige provincie, niet een tweetalig land. Zou het Fries overal in den lande wetiig gevoerd kunnen worden, dan kan ook een naar Amsterdam geëmigreerde Fries in de raad van die stad Fries spreken en kan de president van De Nedérlandsche Bank zijn jaarverslag in die laai publiceren. Ja zelfs rijst de vraag, ot dan alle overheidsstukken mei in twee talen moeien verschijnen. Alle Nederlanders moeien dan beide talen leren of alle officiële vergaderingen moeten van tolken worden voorzien. Anders is communicatie niet mogelijk, en dat is toch het doel van taalgebruik. Laten wc niet vergeten dat in taaiverscheidenheid weliswaar culturele verrijking aanwezig is, maar dat het taalverschil als zodanig een vloek voor de mensheid geweest is en nog is. Dat wij binnen een natie elkaar moeiteloos kunnen verstaan, is in dit licht een voorrecht dat wc niet mogen prijsgeven. Dat is ook niet nodig, want elke Fries is voldoende tweetalig om zich buiten zijn gewest van het Nederlands te kunnen bedienen. DAT HET Nederlands ook officiële voertaal is binnen deze provincie, is ook niet van vandaag of gisteren. Het is geen vrucht van nationalistische taalpolinek van de vorige eeuw, maar al een beslissing geweest van Karel V, nadat deze alle zeventien Nederlandse gewesten onder het Habsburgse Huis had gebracht. Dat desondanks vandaag de provincie Friesland in het officiële verkeer niet eentalig Nederlands (meer) is, is ie danken aan de levenskracht die de Friese taal in die vier eeuwen heelt geloond en aan de waarde die er vandaag aan wordt gehecht die te bewaren en te versterken, juist in een tijd dat via krant, radio en televisie de standaardtaal een zeer sterke positie heeft tot in de huiskamers toe. Als beleidsregel voor het taalverkeer met officiële instanties zouden we daarom willen formuleren dat een Fries met instanties buiten zijn provincie in het Nederlands moet communiceren - dat geldt dus ook voor vergaderingen en hoorzittingen van de Tweede Kamer -, terwijl hij ten overstaan van instanties binnen zijn provincie zich moet kunnen bedienen van de taal van zijn keuze. Ook wat de provincie Friesland betreft, moeten we dus niet het Belgische model overnemen, waarbii ner taalgebied eèn taal de voertaal is. Daarvoor verschilt de Friese situatie te veel van de Belgische. Uit deze regel vloeit voort dat schriftelijke stukken van de plaatselijke of provinciale overheden in Friesland niet uitsluitend in het Fries gesteld kunnen zijn. Men zal zich herinneren dat onlangs een inwoner van Friesland geprotesteerd heeft toen dat met provinciale begrotingsstukken wel gebeurde. GS wezen zijn verzoek om een Nederlandse vertaling af. Het toenmalige Tweede-Kamerlid dr. Verbrugh (GPV) schaarde zich in schriftelijke vragen aan minisier Wiegel aan de zijde van deze klager en ontving daarbij steun van de minisier, die antwoordde: "Deze stukken - ik zeg dat onomwonden - moeten in het Nederlands worden gesteld, zij het dat een Friese tekst kan worden toegevoegd." We hebben later de indruk gekregen dal de minisier na protesten uit Friesland, die gesteund werden door schriftelijke vragen van hel Tweede-Kamerlid Walimans (PPR), wat op deze duidelijke taal is teruggekomen. Dat zouden wij dan betreuren. Als men uit kostenoogpunt geen stukken in twee talen maakt, dan zal het Nederlands als standaardtaal voorrang moeten hebben. Die taal wordt elke burger geacht op zijn minst passief te beheersen, ook in Friesland. EEN REDEN te meer om in deze provincie niet op het eentalige Fries over te gaan, is het feit dat de Friese taal niet de taal van de gehele provincie is. De streektaal van de gemeenten Oost- en Weststellingwerff in het zuidoosten is Saksisch van oorsprong, terwijl in de gemeente Het Bildt de streektaal herinnert aan de Hollandse kolonisten die zich hier na de inpoldering van de Middelzee gevestigd hebben in de diverse 'parochies. De Waddeneilanden hebben een heel eigen dialect. De Stellingwerven hebben daarom ook ontheffing gekregen van de invoering van het Fries als leervak op school. Pogingen om daarvoor het Stellingwerfs in de plaats te stellen, zijn door het gemeentebestuur afgewimpeld. ~We moeten geen drammers worden zoals de Friezen doen met hun eigen Friese taal", zei dezer dagen de Weststeilingwerfse wethouder J. Oosterhof in dit verband. Als niet-inwoner van Friesland laten wij die term maar voor rekening van deze wethouder. Bevordering van het behoud van regionale talen als levende taal is in onze ogen een positieve zaak, maar ze vindt haar grens daar waar de plaats van de nationale standaardtaal in het gedrang zou komen. Dat is namelijk noch in het belang van de Nederlander die in Friesland komt wonen, nóch in dat van de Fries die zich elders in Nederland vestigt. Het zou tot een provinciaal isolement leiden, waarmee niemand is gediend. --- Gisteren deed de Amsterdamse rechtbank uitspraak over het kort geding, aangespannen door de NOS tegen de bonden. Op de foto een gesprek tussen v. I. n. r. mr. M. E. de Waart en mr. J. van Santbrink - beiden voor de NOS - en dhr. K. Spaan, economisch commissaris NOS en mr. E. Jurgens, voorzitter van de NOS. --- Bijeenkomst Nuclear Planning Group: NAVO gaat voort met dubbelbesluit van 1979 GLENEAGLES (ANP) - De NAVO-ministers van defensie hebben aan het slot van de tweedaagse bijeenkomst van de Nuclear Planning Group in Schotland er met zorg kennis van genomen dat de onevenwichtigheid op het terrein van de kernwapens voor middellange afstand niet slechts aanhoudt, maar slechter is geworden. Tegen deze achtergrond, aldus het slotcommuniqué, hebben zij er de nadruk op gelegd dat de NAVO voort zal gaan met het dubbelbesluit van 1979 over de modernisering van de kernwapens voor middellange afstand en wapenbeheersing, en de stand van zaken opgemaakt over de voortgang bij de uitvoering van beide aspecten. Een redelijk tevreden demissionair minister Van Mierlo zei ontzettend hard te hebben gevochten om te voorkomen dat, op aandrang van de Amerikaanse minister van defensie Caspar Wemberger, in de slotverklaring een zin werd opgenomen die sterk te maken had met herbevestiging. D' 66 wilde geen herbevestiging van het besluit van december 1979, om 572 nieuwe raketten in West-Europa op te stellen en de Sowjet-Unie aan te bic den, te gaan onderhandelen over een vermindering van deze kernwapens voor middellange afstand. De PvdA ging nog verder en meende dat het besluit in heroverweging moet worden genomen. Minister Van Mierlo gaf toe, dat de slotverklaring uitspraken omvat die min of meer in de richting van herbevestiging wijzen, maar gaf geen rechtstreeks antwoord op een vraag, of de bewuste passage ook als een impliciete herbevestiging kan worden beschouwd. --- Modernisering De verklaring zegt niet met zo veel woorden, zoals de NAVO-ministers van buitenlandse zaken begin mei in Rome wel deden, dat de modernisering van de Westerse kernwapens voor middelgrote afstand gezien de Russische wapenopbouw eens te meer noodzakelijk is. Wel wordt gezegd, dat de ministers bijzonder bezorgd zijn over het snelle tempo waarin de Sowjet-kernmacht wordt ontwikkeld. In het bijzonder de opstelling van de moderne SS-20 raket is van invloed op de gehele militaire situatie in Europa, en heeft geleid tot de vorming van een potentiële bron van instabiliteit en politieke druk. Bij de ontwikkelign, en de voorbereiding van de opstelling van de Pershing II en Cruise-raketten, in Europa, is aanzienlijke voortgang geboekt. Deze opstelling heeft ten doel, aldus de slotverklaring, een geloofwaardig NAVO-vermogen op dit voor de afschrikkingsstrategie van essentieel belang zijnde terrein in stand te houden, tegen de achtergrond van de grootscheepse opstelling van nieuwe, meer mobiele en meer trefzekere Sowjetkernwapens voor middellange afstand. De ministers herhaalden dat de door de NAVO voorziene opstelling van nieuwe kernwapens, die niet voor 1983 zal beginnen, niet is bedoeld om een wapensysteem-voor-wapensysteemeven wicht met de Sowjet-Unie te bereiken. De mate waarin het bondgenootschap op kernwapens is niet toegenomen, de NAVO-strategie is niet veranderd. --- „Voortgang" De slotverklaring, zo verklaarde minister Wemberger, omvat geen verwijzing naar zorg in Europese landen. al houdt de Amerikaanse regering daar wel rekening mee. Volgens de slotverklaring juichen de ministers het toe dat een openbaar rapport over een vergelijking van de NAVO- en Warschaupact-strijdkrachten zo spoedig mogelijk zal verschijnen. De slotverklaring begint met te zeggen dat de ministers onder andere hebben gesproken over de voortgang bij de uitvoering van het dubbelbesluit van december 1979 over kernwapens voor middellange afstand en wapenbeheersing. Deze uitspraak is daarom van belang, omdat in NAVO-kringen herhaaldelijk werd gezegd dat een herbevestiging van het besluit van 1979 niet nodig is omdat het spreken over voortgang bij de uitvoering op zichzelf al een herbevestiging is. Gezien de bestaande Sowjet-dreiging en de noodzaak, het gevaar van een Russische misrekening te vermijden moet een geloofwaardige conventionele, strategisch-nucleaire en tactisch-nucleaire strijdmacht in stand worden gehouden voor afschrikking, de beste manier om de vrede te bewaren. De kernwapens voor middellange afstand in NAVO-Europa zijn de cruciale band tussen de conventionele verdediging van NAVO-Europa en de Amerikaanse strategische kernbewapening waarvan de Westerse veiligheid in laatste instantie afhangt". --- PPR-kamerlid wil opheldering over uitlatingen van defensie-minister DEN HAAG [ANP] - Het PPR- Tweede- Kamerlid Waltmans is benieuwd om te weten op welke kameruitspraak demissionair minister Van Mierlo van defensie zijn mening baseert dat een grote meerderheid van het Nederlandse parlement het NAVO-dubbelbesluit van december 1979 als een voldongen feit ziet en daar niet op wil terugkomen. Waltmans doelt hierbij op een uitlating van Van Mierlo dinsdag in de vergadering van de Nuclear Planning Group van de NAVO in Schotland. In schriftelijke kamervragen wil Waltmans weten op welke wijze de heer Van Mierlo zich heeft vergewist van de opvattingen van de fracties van PvdA en D' 66. Waltmans wijst er in dit verband op dat PvdA en D' 66 de oproep tot een grote anti-kernwapendemonstratie op 21 november in Amsterdam onderschrijven. Daar zal onder andere worden geëist dat er geen nieuwe kernwapens in Nederland of enig ander land geplaatst zullen worden en dat de Nederlandse regering haar instemming met het NAVO-besluit van december 1979, waarin besloten werd tot het stationeren van 572 nieuwe kernwapens in Europa, alsnog terugneemt. Volgens Waltmans hebben PvdA en D' 66 door zich achter de demonstratie op te stellen ook ingestemd met de opvatting dat de Nederlandse regering de NAVO-partners moet verzoeken het besluit in heroverweging te nemen. (Zie ook pag. 6). --- ND-Vandaag • KERK/RELIGIE/ ONDERWIJS 2 Minister wil minder zendtijd voor geestelijke minderheden Liefde als gave en opdracht • BUITENLAND 3 Solidariteit niet van plan op stakingsverbod te reageren Podrabinek wordt hard aangepakt • VARIA 4 Opmars telecommunicatie nog niet ten einde • BINNENLAND 5 Voor elke studierichting hoog collegegeld vragen • BINNEN-EN BUITENLAND 6 Beveiliging taxi's kan beter • ECONOMIE 7 Sociale partners in metaal tegen nieuwe ontslagregeling ---