(advertentie) STAAT DER NEDERLANDEN $f|lf? B^% LENING 1984' «m^O^ PER 13SB/1991 bedrag open bedrag koers de koers wordt na de inschrijving op 19 juni vastgesteld volgens het tendersysteem rente jaarlijks op 1 augustus aflossing in 4 jaarlijkse termijnen van 1 augustus 1988 af inschrijving 19 juni a.s. van 9 tot 15 uur via banken en commissionair storting 1 augustus 1984 prospectus kosteloos bij banken en commissionairs --- Archeologische opgravingen geven steeds meer geheimen van „Lisiduna" bloot Met behulp van bodemverkleuringen op zoek naar oorsprong van Leusden door J.E. Hopman Een zanderig opgravingsterrein in het buurtschap Oud-Leusden onder de rook van Amersfoort. Met archeoloog drs. W. J. van Tent staan we bij een graf, althans wat daar van over is, uit de 7e eeuw. Met schepjes worden voorzichtig plakken aarde verwijderd, net zolang totdat de contouren van het graf, de kist en de overblijfselen van een mens optimaal tot uitdrukking komen. Van hout en beenderen is niets meer over. We worden bepaald bij de woorden „Want stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren" uit Genesis 3:19. „We vinden hier heus geen muren of iets dergelijks", benadrukt archeoloog Van Tent, daarmee het bedrjf van de archeologie tot normale proporties terugbrengend. In een blauwe keet van Rijkswaterstaat legt hij uit waarom zijn werkgever, de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB), heeft besloten te gaan graven op een plaats waar een gedeelte van de A 28 wordt aangelegd. Dit proces heeft wel tot gevolg dat 'alleen' uit de kleurverschillen in de grond conclusies kunnen worden getrokken. Die conclusies zijn na ruim een jaar van graverijen nogal opzienbarend. Uit de overblijfselen van waterputten, hutten, boerderijen, graven en wapens maakt men op de nederzetting Lisiduna gevonden te hebben. Het was een koninklijk landgoed uit de vroege middeleeuwen dat het bestuur over de wijde omgeving sterk stempelde. Later is het bestuur geheel overgegaan naar Amersfoort. Van Lisiduna is weinig meer over. Alleen namen als „Lisiduna-school" herinneren aan de glorie van weleer. De afmetingen van het opengelegde graf worden nauwkeurig op schrift gesteld door drs. Van Tent (links op de foto). G. van Haaff poetst met een kwastje een ijzeren mesje schoon. '-elukkig is er een plastic overkapping. De resten van het graf zouden anders kunnen wegspoelen Een ijzeren zwaard, één van de vondsten die dag. Lin^S^^iA de foto een potje conserverende chemicaliën om het len van de klomp ijzeroxyde te voorkomen. --- Proefonderzoek „We onderzoeken natuurlijk niet ieder wegtracé. Verschillende factoren hebben ons ertoe gebracht hier te gaan werken. In de eerste plaats wordt in een oorkonde uit 777 voor het eerst de naam Lisiduna genoemd. Voorts komt deze snelweg vlak langs het oude Leusdense kerkje (13e eeuw) te liggen. Een erg oud gebied dus. De parochie Leusden nam in de vroege middeleeuwen een centrale plaats in. Tenslotte ligt er in het Amersfoortse museum Flehite een vondst uit de 8e eeuw (een zwaard) die uit deze omgeving moet komen. Helaas weten we niet precies waar vandaan, daar het stuk ijzer in 1925 is gevonden en men toen nog niet zo nauwkeurig heeft aangewezen wat de vindplaats was". Amateur-archeologen hebben nuttige hand- en spandiensten vervuld. Uit enkele door hen gegraven proefsleuven (eind 1982 uitgevoerd) kwam voldoende materiaal naar voren, dat een groot onderzoek rechtvaardigde. Begin 1983 werd daartoe de eerste spade in de grond gestoken, mede gestimuleerd door (financiële) ondersteuningen van Rijkswaterstaat. Aan de hand van ingekleurd kaartmateriaal, dat veel weg heeft van moderne kunst, toont Van Tent aan dat het speurwerk niet vruchteloos is geweest. De grondverkleuringen geven de aanwezigheid te zien van tientallen waterputten, houten hutten en een grafveld. De gele rondjes op de kaart zijn waterputten, terwijl men de greppels blauw heeft ingekleurd. Van de (werk)hutten en boerderijen uit de Ile tot de 13e eeuw vindt men alleen de donkere afdruk van houten hoekpalen terug. Die donkerbruine kleur is op een lichtgele ondergrond makkelijk te onderscheiden. „Als je op de kaart lijntjes trekt tussen de palen ontstaan er plattegronden van twintig meter lange ovale boerderijen en enkele (waarschijnlijk) hooibergen", wijst Van Tent aan. „Het vroegste wat we gevonden hebben is een vierkant lopende gracht met daarbinnen een spoor van waarschijnlijk een gebouwtje. Het dateert uit de Romeinse tijd, dus rond het jaar 200 na Christus. We zijn tot deze conclusie gekomen op grond van de vulling in de gracht, die onder meer uit aardewerkscherven uit die periode - en niet later - bestond". „Dit is het verhaal van vorig jaar", vervolgt de archeoloog. „We hebben natuurlijk wel oud materiaal gevonden, maar het was nog niet de nederzetting waarnaar we op zoek waren. In maart van dit jaar zijn we daarom opnieuw begonnen en we hopen nog het hele jaar door verder te gaan". --- Grafveld Men besloot enkele honderden meters verderop te graven en ook dichter in de buurt van het kerkje. Toen volgde de ontdekking van overblijfselen van kleine hutkommen, niet groter dan 2V2 bij anderhalve meter oppervlakte op die werkhutten moet een eenvoudig tentdak gezeten hebben, vermoedt drs. Van Tent. Die hutjes zijn waarschijnlijk werkgebouwen geweest en dus geen huizen. 7e-eeuwse huizen zijn echter wel noodzakelijke bestanddelen om echt van een nederzetting uit die tijd te kunnen spreken. Meer naar het zuidwesten toe vond men een grafveld en dat opende perspectieven. Van Tent legt uit waarom: „Het interessante van zo'n grafveld is, dat aan de doden voorwerpen werden meegegeven, om te gebruiken is het hiernamaals". Minstens zeventig graven konden al worden opengelegd. Met een stok wijst onze informant de soorten van graven aan: de rode zijn mannengraven, de blauwe vrouwengraven en de geel ingekleurde rechthoekjes op de kaart wijzen op kindergraven. Enkele rechthoekjes zijn niet ingekleurd, waarom niet? „Wel, dat is heel simpel. Je kan namelijk alleen aan de soort van „bijgaven" zien wie er begraven is. Bij een man vinden we delen van de wapenrusting (zwaard, lanspunt, ijzeren schildknop, dolk en mes). Bij vrouwen vinden we kralen (overblijfselen van een kralensnoer) en tweemaal hebben we een ijzeren broche gevonden." Het grafveld te Lisiduna is geen rijke begraafplaats. Een vroegere opgraving bij Eist bracht veel meer voorwerpen aan het licht: grote mantelspelden, honderden kralen en veel gespen. In Oud-Leusden slechts een enkele keer een gesp en lang niet in alle gevallen een bijgave, zodat niet te zeggen valt of er nu een man of een vrouw begraven is. --- Balije Het bezit van de orde was inmiddels aardig uitgedijd en vereiste een goede organisatie. Daarom werden acht Tongen of Landen ingesteld, die in groot-prioraten, balijen en commanderijen werden verdeeld. Tijdens de kerkhervorming vonden in de orde grote veranderingen plaats. Het groot-prioraat Brandenburg scheidde zich in 1536 van Malta af en stond daarna bekend als de vrijwel geheel protestantse balije van Brandeburg, waartoe de meeste Nederlandse ridders behoorden. In de zeventiende eeuw was er voor de balije van Brandenburg sprake van een grote bloeitijd, maar dat veranderde in de achttiende eeuw toen het een stuk minder ging. Uiteindelijk was men genoodzaakt de balije in 1810 op te heffen. Frederik Willem IV van Pruisen herstelde de balije van Brandenburg weer in 1852 en nog steeds horen daar de commanderijen van Finland, Frankrijk, Hongarije en Zwitserland bij. Prins Hendrik nam in 1909 het initiatief, mede vanwege de geboorte van zijn dochter Juliana, de commanderij Nederland van de balije Brandenburg in te stellen. De commanderij maakte zich in 1946 van deze balije los en is sindsdien een zelfstandige tak van de eeuwenoudeorde. De Johanniter Orde met zijn beperkt aantal rechtsridders en enige honderden ereridders is echter wel met de tijd meegegaan. Wat de publiciteit betreft, timmeren de adelijke personen misschien niet zo aan de weg, maar actief blijkt de Johanniterorde nog steeds te zijn. De „Sticnting Werken" werd in 1975 opgericht met het doel maatschappelijke hulp te verlenen vanuit een christelijke levensovertuiging, zonder beperkingen te stellen aan degenen die hulp nodig hebben. Het vakantiebemiddelingsbureau, de vakantieweken voor lichamelijk gehandicapten, de „Haspadiegroepen" en de toerustingscursussen zijn voorbeelden van de activiteiten van de Johanniter Orde. Het vakantiebemiddelingsbureau zorgt ervoor dat een lichamelijk of zintuigelijk gehandicapte, die zelfstandig en dus niet met een groep op vakantie wil gaan, een geschikte begeleider krijgt die met hem of haar mee gaat. De begeleiders doen dit op vrijwillige basis. --- Wensen De organisatie van vakantieweken voor lichamelijk gehandicapten vanaf veertig jaar en voor echtparen waarvan een van de partners gehandicapt is, is in handen van de Vereniging Damesafdeling van de Johanniter Orde. Met de wensen van de deelnemers wordt zoveel mogelijk rekening gehouden. De opmerkelijke term Haspadiegroep is een afkorting van hand- en spandiensten, die vooral in verpleeg- en verzorgingshuizen, reactiveringscentra en ziekenhuizen worden verricht. Alleenstaanden worden door de „Johanniterhulpen" opgezocht, slechtzienden worden voorgelezen en tijdens een verblijf in het ziekenhuis worden de patiënten opgezocht, om maar een paar „haspadies" te noemen. De Johanniter Orde organiseert sinds enkele jaren ook toerustingscursussen voor vrijwilligers om oudere mensen en lichamelijk gehandicapten beter te kunnen helpen. Op het programma staat onder anderen: hulpverlening, de sociale kaart van Nederland, rolstoelgebruik, verhouding vrijwilliger en beroepskracht en bezigheidstherapie. Op de 75ste ridderdag, die in de Ridderzaal van het Binnenhof zal worden gehouden, zal men bespreken op welke manier de activiteiten nog kunnen worden uitgebreid en welke nieuwe plannen kunnen worden verwezenlijkt. --- Eeuwenoude Johanniter Orde is nog steeds springlevend (van onze binnenlandredactie) DEN HAAG - „De Johanniter Orde in Nederland? Nooit van gehoord", is waarschijnlijk de eerste reactie. Na enig nadenken gaan de gedachten misschien in de richting van een onbekende kloosterorde, maar de Johanniter Orde is de oudste ridderlijke orde ter wereld. Zij stamt uit het jaar 1099 en bestaat na bijna negen eeuwen nog steeds, zij het in een hele andere vorm. Een aantal Westeuropese edelen hoorden bij de balije van Brandenburg en vormden commanderijen. Op 30 april 1909 stelde prins Hendrik de commanderij Nederland in en dit feit wordt zaterdag herdacht. Prins Bernhard is de landcommandeur van de Johanniter en daarom is hem gevraagd de 75ste ridderdag voor te zitten. Even een blik in de geschiedenis. Zoals gezegd ontstond de Johanniter Orde in 1099. Kooplieden uit Amalfi hadden een ziekenhuis in Jeruzalem gesticht, dat voor pelgrims was bedoeld. De schutspatroon was Johannes de Doper. Godfried van Bouillon zette in 1099 de bestaande instelling om in een geestelijke ridderorde, waarvan de leden johannieters of hospitaalridders werden genoemd. Het verzorgen van zieken en het beschermen van reizende pelgrims waren vanaf het begin de belangrijkste taken van de ridders. De zetel van de orde werd na de verovering van Jeruzalem door Saladin in 1187 naar Acco verplaatst; toen volgde Cyprus en tenslotte in 1310 Zhodos. Intussen had de Johanniter Orde in veel landen landerijen en goederen verworven. In Nederland had men bezittingen in de buurt van Nijmegen en Utrecht. De johanniters hadden het regelmatig met de Turken aan de stok en moesten moeite doen om hun pas verkregen soevereiniteit te handhaven. In 1522 ging het mis en moesten zij voor de Turken capituleren en Rhodos verlaten. De orde kreeg pas in 1530 een nieuwe hoofdzetel toen Karel V de eilanden Malta, Gorzo en Comino schonk. Sindsdien stonden de johanniters als de Maltezer ridders bekend. Morgen komen de ridders van de Johanniter Orde in de Haagse Ridderzaal bijeen. --- IJzeroxyde Wie mocht denken dat er prachtige vondsten worden gedelfd, komt bedrogen uit. Inderdaad spreken de kleine gekleurde kraaltjes van glas tot de verbeelding, maar bij het zien van een klomp roest moet de toeschouwer wel een heel sterke verbeelding hebben. Drs. Van Tent hierover: „Het ijzer komt er als klompen roest uit. Het krijgt echter pas zijn vorm als het heel lang in het laboratorium van de ROB in Amersfoort bewerkt is geweest. Daar gaan jaren overheen. Eigenlijk bestaat het voorwerp alleen uit ijzeroxyde. Het is dan zaak dat te consolideren en te conserveren, dus duurzaam te maken". Zijn er al conclusies getrokken uit de datering van de graven? „Het vroegste graf dateert uit eind 6e eeuw en het laatste graf uit de eerste helft van de 8e eeuw. In de 8e eeuw zet de christianisering zich goed door en worden de doden niet meer op een grafveld begraven, maar rond de kerk". Opvallend op de kaart is dat de graven in een circel zijn gegroepeerd. In het midden is het kaal. Daar hebben de onderzoekers niets gevonden, zelfs niet de overblijfselen van een gebouwtje. Slechts uit de vondst van meerdere zwaarden in één graf leidt men af dat daar een voornaam iemand moet zijn begraven. Drs. Van Tent zou geen goede archeoloog zijn als hij geen verklaring zou weten te vinden voor het ontbreken van graven in het midden. „Misschien is het grafveld een heuvel geweest en heeft men in latere eeuwen de top eraf gegraven. Verder is het bekend dat er hier veel zandgraverij is geweest en ook valt te denken aan ontginning voor deboscultuur". --- Tentje Het wordt tijd om de werkkeet te verlaten en de opgraving met eigen ogen te zien. Ondertussen begint het geweldig te regenen en we verwachten dat de reportage en het maken van scherpe foto's in het water valt. Echter, bij de opgraving aangekomen, zien we een met plastic overtrokken raamwerk opgesteld staan, dat de werkers beschermt tegen wind en regen. Onder en rond het tentje zien we zeven medewerkers bezig. Dat zijn G. van Haaff (technisch leider) met vier mensen van het werkvoorzieningschap Amersfoort en een machinist van de graafmachine. Drs. Van Tent heeft de wetenschappelijke leiding. „Bijna elke dag loopt hier ook amateur-archeoloog Van Hoorn rond. Dat is een gepensioneerde heer waar we ook veel aan te danken hebben", vult drs. Van Tent aan. Buiten de plastic overkapping ligt een langwerpig stuk oud roest; een zwaard uit mogelijk de 8e eeuw. De vondst is snel met een conserveringsmiddel behandeld om uiteenvallen te voorkomen. Inderdaad zijn vaag de contouren van een zwaard te onderscheiden. Onder het tentzeil wordt een graf blootgelegd. De heer Van Haaff omkadert met een klein stuk gereedschap de "kleurlijnen". Er is wel sprake van verschillende gradaties bruin, maar het silhouet van een geraamte is niet te zien. Althans voor een leken-oog, want de archeoloog onderscheidt meteen "een mooie ronde kop". „Kijk maar naar de intensieve wortelgroei op de plaats van de schedel. Wortels zoeken nu eenmaal kalkrijke plaatsen op", legt G. van Haaff uit. Ter hoogte van de borstkas wordt een mesje blootgelegd. Het stukje roest verdwijnt in een plastic zakje met kaartje nadat het uit de grond is gepeuterd. Vervolgens is het tijd om de afmetingen van het graf op papier te zetten. Een tekentafel wordt erbij gehaald, drs. Van Tent hanteert het meetlint en Van Haaff de tekenpen. „Op één zeventig: veertig, op één meter: negenendertig, op nul vijftig: veertig, op nul va negenendertig". Zo gaat even door. In verkleinde, komt het in zijn details kend en wel op pap^, staan. Daarna komen de vier pers in actie als er weer paar centimeter moet wo afgegraven, of beter g_ afgeschraapt. Twee stukje zer komen nog te voorst en enkele ondefinieeri steentjes. Met behulpvan waterpastoestel wordt nog de situering van het bepaald. Het graf is zuid telijk gesitueerd, volgens Tent "een heel normale ging". --- Wensen De wetenschapper heeft! druk en moet weer snel v trekken. Wij blijven nog cv achter om het verdere verlo van de graverij te bekijk< Het hele jaar wordt nog do gewerkt. Daarna staan de genbouwers te trappelen v ongeduld om de A2B aan leggen. Het archeologi. veld zal dan ten prooi vi aan de gulzige grijparm.* de graafmachines. De gli buiten het tracé blijft « onaangeroerd. Zal drs. Tent behalve de 7e-ee_ grafplaatsen en de 7e-ed hutten ook nog - zijn grcx wens - 7e-eeuwse woonh. vinden? Over een klein j weten we daarover " schijnlijk meer. Als dat kend zal worden, is List* gelokaliseerd en kunnea vele mythes ingeruild wo. voor 'vastigheden'. Op « rugweg lopend door het betrap ik me erop vooi rend naar de bodem te i ken..." ---