Middelburg 3 Juni. Volstoïanen en Doopsgezinden ten opzichte van den dienstplicht. In verband met het geschrevene omtrent gemoedsbezwaren, die bij sommigen, zooals Tolstoïanen en Doopsgezinden, tegen den militairen dienst beataan, is, gelgk wij meldden, in overweging gegeven deze personen bij de hospitaalsoldaten te plaatsen. Een ander blad wil den dienstweigeraars eerst gratie verleenen en hen dan uit den dienst ontslaan. Daartegen zijn, ook door ons, bezwaren aangevoerd, o. a. dat het geval zich zou kunnen voordoen, dat men Tolstoïaan werd of Doopsgezind om zich te onttrekken aan de verplichting om de wapens te dragen. Dit heeft prof. S. Cramer, hoogleeraar bg het Doopsgezinde Seminarium eu bij de gemeentelijke Universiteit te Amsterdam, een brief in de pen gegeven aan het Handelsbl. Met een beroep op het buitenland bestrpt de schrijver in de eerßte plaats de opmerking, dat het een kleinigheid zot. zijn om zich Tolstoïaan of Doopsgezind te maken om zich zoodoende aan den dienßt te onttrekken. In Rusland dienen de Mennonieten hun dienattgd nit bij het keizerlijk boschwezen, terwgl het bovendien door gouvernementsbesluit verboden ■b van een andere kerk ook tot haar gemeente op te gaan. In Duitschland brengt het eveneens verzwaring van dienst, wanneer iemand zich op grond van gemoedsbezwaren als Mennoniet bij den trein enz. laat indeeleu. Ook ia hij van allerlei voorrechten, bv. van dat om als Einjilhriger te dienen, buitengesloten, 't Is dan ook begrijpeigk, dat niet vele Doopsgezinden daar van dit zeer bezwarende privilege gebruik maken en 't is niet waarschijnlijk dat iemand met dat doel de gelegenheid, om tot hen over te gaan, te baat neemt. Werd hier te lande eveneens aan alle gemoedabezwaarden toegestaan zonder wapenen te dienen, maar dan ook in den minst gemakkelijkeu tak van dienst en met buitensluiting van andere verkrijgbare voordcelen en voorrechten, dan zullen niet overdreven velen zich daarvoor aanmelden. En het is niet meer dan billijk, dat de staat van zijn burgers, die van hem voordcelen verlangen, een aeqnivaleerenden dienst vordert. Daarop komt dr Cramer tot het fond der redeneering, te weten dat de staat, handelende gelijk werd voorgesteld, zou beginnen met onderscheid te maken waar het de kerkleer betreft, en zou gaan vragen of iemand lid ia van een Tolatoïaanache of andere aekte of kerk. Wij zouden daarmede weer komen tot de oude jammer — jammer voor den godsdienst vooral — van een publiekrechtelijke positie der kerken. Het zou er weer toe leiden, dat het niet langer aan den staat en aan den staat alleen stond te beßÜsaen, of hij gevolgtrekkingen, die burgers uit hun godsvrucht voor de praktgk ala burgers mochten willen afleiden, nn ook van zgn kant in die praktijk al dan niet kan toelaten; er toe leiden, dat kerken in de wetgeving daarover zouden mogen medespreken. Maar dan is ons burgerlijk huwelijk, onze gelijkheid van allen voor de wet en wat niet al verloren. Men zegge niet: de staat maakt reeds zulk een onderscheid tusschen de ingezetenen wanneer hg de vrijstelling der doopsgezinden als zoodanig van iederen eed blijft toelaten. Want deze nawerking van een toestand, voorheen volkomen correct, is tegenwoordig alleen houdbaar, doordat de staat zich ten opzichte van den eed in dezelfde richting, die naar vrijlating voor ieder, beweegt. Anders: verbiedt iemand zijn Tolstoïaanach of Katholiek of Doopsgezind geweten in een land met gelijkheid van allen voor de wet aan die wet te gehoorzamen, dan kan immers niet de staat abdiceeren, maar moet hg wgken of heengaan, totdat zijn zienswijze die van de meerderheid is geworden. Laat ons hopen, dat het gros der Christengeloovigen, dat de Joden, dat de talrijkste staatkundige partyen ona volk zullen bewaren voor iedere poging om aan een kerk meezeggenschap te verleenen in de wetgeving; dat zy waakzaam zullen zijn tegen hetgeen soms in kerkelijke kampen verluidt, misschien ook onder de leus maar dan in anderen zin bedoeld, der scheiding van kerk en staat. Dat er, zooals het Hand. betoogde, verschil zou bestaan tusschen de geloofsvervolging in de 16e eeuw en het gevangen zetten van een onwilligen Tolstoïaan in onze dagen, acht dr C. niet juist. De eisch zou volgens 't Hand. rusten op den onredeigken grondslag van geloofsverschil, niet op dat van verzet tegen de wetten dea lands, 't welk bg den Tolstoïaan het geval is. „Maar — vraagt dr C. — wie zal uitmaken wat onredelijk is? En het doet zeker voor den staat minder of niet ter zake, dat die laatste juist uit kracht van zijn geloof zich verzet. Maar de grondslag, waarop Karol V en Philips II brave Protestanten ten onzent levend lieten verbranden of begraven, ia toch eigenlijk geen andere geweeat dan die, waarop de gevangenisstraf van een even braven Tolstïaan rust. Ook die doodvonnissen zijn wel degelijk geweld wegena „ongehoorzaamheid aan keizerlijke en goddelijke rechten", wegens verzet tegen de plakkaten. Daarin is tusschen die gevallen geen verschil. Maar — en hier ligt het onderscheid — de overheid der 16e eeuw achtte zich onder de nawerking der middeleeuwsche kerk- en geloofsbegrippen en volgens het Romeinsche recht geroepen om voor godsvrucht en voor zieleheil harer onderdanen te waken, en dus ter dood te brengen wie zich tegen haar wetten dienaangaande verzette. Ona staatawezen daarentegen heeft, onder den invloed van het Protestantisme, van het onder invloed daarvan opgekomen 17de eenwache natuurrecht, van de beginselen van 1789, die godsvrucht en dat zieleheil van zijn bemoeiingen buitengesloten en overgelaten aan de ingezetenen, individueel of in groepen (kerken) vereenigd. Maar nog altoos, thans niet anders dan in de 16e eeuw, maakt de ataat de weten bepaalt hij wat hjj strafbaar acht, zonder de goedkeuring van die individuen ot (meer dan hij zelf wil, en tegenwoordig wil de wet het ten onzent in 't geheel niet meer) kerken te vragen ten opzichte van 't geen misschien naar hun oordeel een godsdienstig karakter draagt en dus onaantastbaar is. Wat daartoe behoort, zal, voor zoover hg er over moet oordcelen, hij weten, niet zij. Invloed bezit natuurlijk iedere, ook zwakke strooming in de openbare meening; wetgevende macht tot beslissing over 't geen van rechtswege gelden zal, bezit gelukkig, zonder medewerking van anderen, de staat. Ging het anders: — wee dan de minderheden op godsdienstig gebied! Bij een staat als de onze kunnen gemoedabezwaarde ingezetenen er op rekenen, dat zy iedere tegemoetkoming zullen vinden aan hun bezwaren, die mogelijk is. Maar wanneer zij als kerk optreden, ook gelijkstelling bij iedere staatsrechtelijk machtige meerderheidßkerk ?" Prof. Cramer komt op de kwestie terug naar aanleiding van een artikeltje van den heer Felix Ortt, waarin voor de gemoedsbezwaarde Christenen — den naam Tolstoïaan wijat hij af — wordt gepleit. De heer Ortt wil dozen stellen buiten onze burgerlijke rechtsorde. De wetteigke burgerplichten zullen voor hen niet gelden, waar tegenover staat dat zy ook de rechten, die de wet den burger geeft, niet kunnen eischen. Dr Cramer kan zich naar die opvatting niet voegen. Hg schrijft: „De Staat en de Staat alleen zal moeten beslissen over wie en binnen welke grenzen hij beperking van zijn rechtsgebied zal toelaten. Hij kan zijn recht niet deelen met kerken. Waar blijft dan de waarborg voor het recht van minderheden; waar de onthouding van den Staat in zaken van godsvrucht en kerk? „Neen, verstaat men onder gewetensvrijheid het aan iedereen gewaarborgde en onbeperkte recht om ook in het maatschappelijk en Staatsieven alles te doen en na te laten wat hij meent dat zgn godsvrucht hem gebiedt of verbiedt, dan is tot heden nog geen oplossing gevonden van het vraagstuk, hoe deze in samenstemming te breDgen met eenige Staatsorde. Ook niet in Amerika, getuige het Mormonisme. Het geweten kan niet transigeeren, de Staat ten opzichte van zgn recht om zelf de grenzen vast te stellen van zgn recht evenmin. „Niet omdat die staatsorde tot Gods ordeningen zou bebooren en dus eenig doel zou hebbeo aan de onschendbaarheid daarvan. Neen, heilig is de staat niet, evenmin als trouwens de kerken: de een en de andere zgn wereldlijk van aard. Maar reoht, orde, vrijheid, veiligheid, vooruitgang, ook en niet het minst in het godsdienstige, kunnen nu eenmaal den waarborg voor hunne handhaving niet missen, dien het ongedeelde oppertoezicht van den staat hun schenkt, geoefend waar hg het noodig keurt, en niet over harten en „gelooven", maar over handelingen waarbij anderen zijn oi de maatschappij is betrokken. Hoewol ik hartelijk wensch, dat de staat zioh al meer van het sociale gebied terugtrekke, gelijk hij 't van het godsdienstige gebied reeds deed: er zou ecu gevoel van groote onveiligheid over mij als Deigder van godsdienstige overtuigingen kernen, gaf hij zgne bevoegdheid prjjs om te kunnen waken over en _ easu am, Orondwet art. I