uit & thuis Waddeneilanden in de herfst: oases van rust EEN KILOMETERS brede barrière van water en lucht ligt tussen de kust van Nederland en de vijf Waddeneilanden, waar vooral in de herfst stilte wordt verkocht. Stilte op de kilometers lange stranden, in de dichte beschuttende bossen, in de kleine dorpjes met tal van oude vriendelijke geveltjes en op de uitstekende wegen, waar de automobilist in het naseizoen het eilandenrijk praktisch voor zich alleen heeft. --- Texel Texel, in die tijd één van de stille vijf, ligt op slechts 110 km afstand van Utrecht (midden- Nederland) en de rij-op-rij-afveerboten in Den Helder, die in nog geen twintig minuten de afstand tussen het puntje van de kust en Texel overbruggen. Texel is het grootste waddeneiland: 25 kilometer lang en 10 kilometer breed. Het bezit een hele rij bijnamen zoals "vogeleiland" (er zijn meer dan 100 vogelsoorten), "schapeneiland" (25.000 schapen), "Hollands Natuurreservaat" (acht beschermde vogelbroedplaatsen), "Nederland in de notedop". Goud, maar ook zilver zijn de markante kleuren van de herfst op Texel. Veel mensen gaan er juist in dit jaargetijde heen, omdat er dan — zeggen zij — "zilver" op het strand ligt: een doorschijnend glinsterend laagje dat mee-golft op de zandribbels van het brede langgerekte strand, en dat het blauw van de lucht een grijs tintje geeft. Hoe dan ook, de herfst maakt van Texel een bijzonder aantrekkelijk eiland, waar de vijfhonderd hectaren bos dan alle kleuren van de regenboog vertonen, de dauw elke dag langer stand houdt op de duizenden hectaren groen weiland en waar nog voldoende zon is om er een bijzonder fijne vakantie van te maken. "We hebben het beste klimaat van Nederland" zeggen ze op Texel. Het eiland is rijk aan variatie. Vee van die rijkdom ligt. gegroepeerd langs de 75 kilometer lange Texelroute, die speciaal voor de automobilisten, fietsers en bromfietsers door de VVV van Texel werd samengesteld en onder meer langs de hoofdplaats (Den Burg) van het eiland voert. Den Burg moet er al zijn geweest toen Karel de Grote al dat. groots verrichtte en verder wordt het voor mogelijk gehouden dat het in de Saksische tijd een versterkte burcht was. Dat zou de naam "Den Burg" meteen verklaren. Het plaatsje is nu aardig aan de huidige tijd aangepast — er zijn zeer veel moderne winkels — maar een stuk of wat smalle straatje met oudere huisjes zorgen gelukkig voor dat hele speciale sfeertje, dat in zoveel dorpen van de Waddeneilanden te vinden is. Ook het fotogenieke havenplaatsje Oudeschild — compleet met haventje en een wiekende molen — ligt aan de Texelroute evenals De Waal (dat al sinds de elfde of twaalfde eeuw overeind staat), Oosterend (met die grote twaalfde eeuwse kerk in het centrum), De Cocksdorp (vlak bij de vuurtoren en het natuurgebied De Slufter) en de badplaats De Koog. Het traject voert verder langs het Texelmuseum, dat het hele jaar door is geopend en een van de beste plekjes op het eiland heeft uitgezocht: midden in de bossen. Er zijn veel opgezette dieren te zien en ook: schelpen, vondsten uit de omgeving en met te vergeten de zeehonden achter het museum, in hun eigen zwembad, dat wel iets weg heeft van een enorme badkuip. De dieren zijn vondelingen en worden — al lukt dat niet altijd — hier groot gebracht. Om nog even bij de dierenwereld te blijven: die is — wat de vogels betreft — zeer dicht bevolkt op Texel wat eigenlijk voor alle waddeneilanden geldt. Er zijn, als gezegd, meer dan honderd soorten. Roofdieren vindt u er nauwelijks: geen bunzings, vossen, dassen of otters, ja zelfs geen mollen. De hazen en konijnen die u er wèl zult zien rondlopen, werden geïmporteerd. In overdaad aanwezig op het eiland zijn daarentegen de schapen. De ruim 25 duizend exemplaren die er rondstappen hebben jarenlang het hoofdmiddel van bestaan op het eiland gevormd en hoewel ze nu door het oprukkend toerisme van de eerste plaats zijn geduwd, blijven ze nog steeds uiterst belangrijk voor de bevolking. Ze worden als fokdieren naar het buitenland verkocht en het vlees van de lammeren moet bijzonder lekker zijn. Pikante noot: de Texelaar zélf eet geen schapevlees, hoe graag hij het'ook verkoopt. „Het smaakt", zal hij u zeggen, „teveel naar bè". Al die schapen eten hooi en om dit droog te houden werden in vroegere jaren kleine, driehoekige gebouwtjes geconstrueerd, die als opslag dien(d)en voor het voedsel en waarvan de rechtervoorzijde naar het zuidoosten is gekeerd: daar zit je vaak in de luwte, want de wind op Texel is doorgaans noordwest. De nu vaak bouwvallige optrekjes worden "schapenboeten" genoemd en vormen tezamen met de zogenaamde "tuunwoalen" (aarden wallen die als afscheiding voor weilanden dienen) twee andere kenmerken van Texel, waar modern en antiek elkaar constant afwisselen, zonder dat dit stoort. Texel is een ideaal eiland voor de sportievelingen. Sportvissen gebeurt er zonder vergunning en wie er wil wandelen heeft, als werkterrein behalve die al genoemde 500 hectaren bos, ook no geven 25 kilometer strand. Texel maakt deel uit van de provincie Noord-Holland. Zeer lang geleden vormde het één geheel met vier andere (Friese) waddeneilanden, totdat de zee deze kolossale borstwering doorbrak en het water diep het land indrong. Achter de doorbroken duinwal en ook ertussen ontstonden lagunes die nu tezamen de zogenaamde Waddenzee uitmaken. Dat ze vroeger één groot geheel zijn geweest is op de eilanden zonder moeite nog te bespeuren- Ze hebben bijna alle dezelfde opbouw: aan de ene kant (met uitzzicht op de Noordzee) een hoge brede duinenrij, aan de andere kant (richting kust) een laag polderlandschap waarin kleine boerderijen en poppendorpjes voor de charmante onderbreking zorgen, tezamen met hoog opschietende naaldbossen. Vlieland is overigens de uitzondering op de regel: hier geen polderland, maar uitsluitend duinen en nog eens duinen, die — anders zou het eentonig worden — begroeid zijn met planten. Alle eilanden beschikken over uitzonderlijke brede stranden van vaak honderden meters, waarvan ook al ver voor de oorlog de vakantiegangers lucht hadden gekregen. Ze vormden de aarzelende aanzet van het na 1945 snel groter wordende toerisme dat nu de hoofdmoot van bestaan vormt op de eilanden. Alleen al op Texel staan tientallen hotels en pensions de gewaardeerde gast ter beschikking. --- Terschelling Op Terschelling zijn dat er meer dan zestig. Het eiland ligt tussen Vlieland en Ameland, het is op één na de grootste van de stille vijf, het telt verscheidene dorpen. De hoofdplaats (bijna een stadje) is West-Terschelling dat een netwerk van kleine straatjes .en steegjes bezit en terecht prat gaat op een groot aantal punt- en trapgeveltjes, die herinneren aan de goede oude tijd toen zeer hoog geplaatste seigneurs vaak op Terschelling hun domicilie kozen. Aan hen herinneren de zogenaamde commandeurshuizen en ook de oudheidkamer " 't Behouden Huys" (het hele jaar open van 10—12 en van 14—17 uur) in de Commandeurstraat. Die tijd van weleer is overal op Terschelling nog lijfelijk aanwezig. Hij ligt verankerd in de houten stellingmolen uit 1876 van het dorp Formerum, in het oude bakstenen kerkje van Hoorn en op het nu niet meer in gebruik zijnde kerkhof van Midsland, waar rechtopstaande zerken herinneren aan de Nederlandse zee- en walvisvaarders. Stokoud is ook de kloeke vuurtoren De Brandaris (15e-16e eeuw) die het. hele eiland beheerst. De lichtstralen reiken bij goed weer zon veertig kilometer op zee. Terschelling heeft meer attracties, zoals de haven die bijzonder mooi is gevormd (een zeer fotogenieke baai) en het natuurreservaat De Noordvaarder (met grote vochtige duinvalleien), dat echter als oefenterrein van de Nederlandse Luchtmacht dient. Wanneer er wordt geschoten hangen er rode vlaggen en worden waarschuwingsborden uitgezet. Andere pluspunten van het eiland zijn de Kooisbosjes ten noorden van Baaiduinen, de Boschplaat en het duingebied Koegelwieck, noordelijk van Hoorn. Terschelling beschikt over een groot aantal moderne hotels. --- Ameland Zee mooi gevormde duinen, een rijke flora en vier juwelen van dorpjes: dat zijn de pluspunten van Ameland, het eiland dat talloze handen van talloze schilders door de eeuwen heen in driftige bewegingen heeft gezet. Het is er dus schilderachtig, en wie in de herfst komt buurten zal aan één week nauwelijks genoeg hebben om alle schoonheden van dit eiland te ontdekken. Om enkele te noemen: de Nederlands hervormde kerk in Hollum met die prachtige vijftiende eeuwse zadeldaktoren, de achttiende eeuwse huizen in Ballum en in het grootste dorp Nes, waar ook de Nederlands hervormde en (nog meer) de RK kerk opvallen. Beroemd is verder het natuurreservaat Het Oerd, dat deels alleen met bijzondere vergunning, deels vrij toegankelijk is. --- V , > -sV * -Ét ■i*B* ND-fotowedstrijd —-^ SPELREGELS regel 1: Deelname. Aan deze wedstrijd kunnen alle lezers van het ND deelnemen met uitzondering van degenen, die als beroep i fotografische werkzaamheden verrichten. K regel 2: Thema. Het wedstrijdthema is „De markt" en omvat in de E ruimste zin van het woord, alle onderwerpen en situaties die met 1 ■*, de markt te maken hebben. j| regel 3: Looptijd. De wedstrijd loopt tot 31 oktober 1973. Ïa regel 4: Inzending. Per deelnemer kunnen meerdere foto's of dia's | QL Jj zowel in zwart/wit als in kleur, word eningezonden; men kan mmo, ■/ evenwel slechts voor één prijs in aanmerking komen. Foto's of dia's dienen goed verpakt gezonden te worden aan Nederlands Jg_ Dagblad, Fotowedstrijd, Postbus 241, Amersfoort. Achterop iedere foto en op iedere dia moeten naam en adres van de inzender H vermeld zijn. H} regel 5: Prijzen. Als prijzen zijn beschikbaar: le prijs: Fotowaardebon, in te wisselen bij de fotohandel, t.w.v. ƒ 35,—. 2e prijs: Fotowaardebon t.w.v. ƒ25,—. 3e prijs: Fotowaardebon t.w.v flk f 15,—. Voorts zijn nog een aantal ND-puzzels beschikbaar. <-, Ik --- Schiermonnikoog Schiermonnikoog, eiland nummer vier. is een verhaal apart. Wie er heen gaat, zal zijn auto thuis moeten laten want alles wat teveel geluid maakt is taboe in deze omgeving, waar ook de militair (in tegenstelling tot Vlieland en Terschelling) zich verre van houdt. Het eiland, dat zeer lang Duits eigendom is geweest, telt slechts één dorp, dat er in 1760 werd neergezet. Er zijn tamelijk veel geveltjes te bewonderen, maar natuurlijk spreek de tijd van vroeger hier heel wat minder luid dan bijvoorbeeld op Texel of Terschelling. Schiermonnikoog is voor de pure natuurlief hebber, die zijn geluk zoekt in de duinen en de slenken of tussen de dennebosjes. Wie het eiland in de hersft bezoekt, heeft als voordeel, dat het oostelijk deel van Schiermonnikoog (staatsreservaat) dan vrij toegankelijk is. Er wordt immers niet meer gebroed. --- Vlieland „Het stukje Nederland, waar de minste regen valt". Dat wordt er tenslotte wel gezegd van Vlieland, eiland no.vijf in de reeks, dat eveneens één dorp rijk is: Oostvlieland. Het andere dorp (Westvlieland) bestaat allang niet meer. Het werd — zegt men — in 1750 of daaromtrent door de golven met de grond gelijk gemaakt. Oostvlieland herinnert nadrukkelijk aan Neerlands gloriejaren. In het zeventiende eeuwse kerkje hangt een koperen kroon, die de zeeheld Michiel de Ruyter aan de heren kerkvoogden cadeau gaf en in de Dorpsstraat staat het huisje waar eens een andere held-van-de-zee (Maarten Harpertszoon) moet hebben gewoond, op dagen dat zijn vloot door slecht weer niet kon uitvaren. Vlieland — waar auto's taboe zijn — heeft natuur in overvloed: het reservaat Meeuwenduinen, De Oude Kooi, De Nieuwe Kooi, De Vliehors (waar soms militaire oefeningen worden gehouden) en de duinen in het noordoosten. Het onderscheidt zich van de andere eilanden doordat het louter en alleen uit. duinen, bos en strand bestaat. Wie er in het najaar zijn vakantie doorbrengt heeft al dit prettigs voor zich alleen. Vlielandbij-herfst moet immers nog worden ontdekt. --- wonderen en weelden uit de natuur Tinten en Tongen door Jac. v. Barneveld Door de — aanvankelijk mistige — schooldagmorgen togen we zuidwestwaarts. De richting was helaas tegenovergesteld aan die naa Kampen, maar een mens heeft nu eenmaal met alles in de hand. Of beter gezegd: Hij heeft maar erg weinig in de hand... --- BIJ TINTE Rond het middaguur bevonden wij ons bij De Tinte, een buurtschap onder Oostvoorne. Het doel was enkele proeven te bezichtigen in die omgeving. In eerste instantie betrof het de gewassen prei en aardbei. Dit zijn momenteel geen onderwerpen om over naar huis te schrijven. Hoewel ... de prei was oogstrijp en de eigenaar was omwolkt door een aromatische geur. De prijs was goed en daarom had hij al heel wat veilingkisten volgestouwd ... De aardbeien stonden er florissant bij na de laatste regen. De planttijd — eind juli/begin augustus — viel in de droge tijd wat het aanslaan met bevorderde. In Oostvoorne zelf stapten we uit in een fleurige grasberm met enkele bloeiende composieten. Vele van de soorten die tot deze uitgebreide familie behoren, zijn geel van kleur. Dat gold ook voor het tweetal dat daar nog volop floreerde. Het waren biggekruid en een streepzaad. Een derde plant was eveneens een composiet, maar die was wit. En toen we er even over nadachten kwamen er ook heel wat namen tevoorschijn van witte composieten. Het zou wel eens interessant zijn de verhouding na te gaan tussen geel en wit. Ze levert, bij deze familie evenwel een bijzondere moeilijkheid op. Er komen per soort over het algemeen twee soorten bloemen voor, t.w. buisbloemen en lintbloemen. Soms ontbreken wel de lintbloemen maar de buisbloemen zijn altijd aanwezig. Ze staan allemaal op een gemeenschappelijke grondslag: de bloembodem. Bij een kamille is duidelijk te zien wat we bedoelen. Langs de buitenrand van het bloemhoofdje staan witte lintbloemen en daar binnenin de gele buisbloemen. De moeilijke naam: Composieten kunnen we dan ook rustig vervangen door de langere Nederlandse: samengesteldbloemigen. Maar het ging even over de verhouding geel en wit. ledereen noemt de kamille wit (vanwege de randbloemen) maar de grote meerderheid per bloem is geel (de buisbloemen in het hart) ... Voor we het vergeten: de derde was duizendblad (Achillea millefolium). Een vierde was anders gekleurd; het was de rode klaver. Toen we dit viertal vluchtig hadden bekeken was het ook etenstijd. .. --- DE TONGEN We streelden onze tongen in ... Oude Tonge. Dit dorpje kreeg pas bekendheid na de stormramp. Elke avond was. de naam in de droeve rij van slachtoffers. Nu was het er vredig en de zangerige Zeeuwse klanken deden weldadig aan ... Na de maaltijd werd een gladiolenveld bezocht. De bloemen waren machinaal verwijderd en de planten stonden er wat kaalgeschoren bij. Toen stoven we naar de eveneens door een vloed bekende naam. Het was de grote stad Zaltbommel. Na een aur waren we daar binnen de stille muren van een oud huis. Een verfrissende dronk werd ons geboden en daarna was er even gelegenheid de tuin te bezien. De oude tuinmuur met de fraaie begroeiing van allerlei wilde en/of verwilderde planten was helaas gepleisterd. Bovendien deed het geheel onverzorgd aan. Toch was er iets moois te zien en te horen. Overdadig en uitbundig bloeide daar de klimop. De milde middagzon deed de groene leerachtige klimopbladeren glanzen. D^ er tweeërlei soort bladeren zijr laten we nu maar even rusten. De bloemen van deze klimplant bij uitnemendheid zijn niet be paald een lust voor het oog. De kleur is groenachtig geel maar vee meer groen dan geel. leder bloem schermpje had bezoek en dat wa; juist het boeiende. De lucht om de 'klimop was bovendien haast vo van deze klimopbezoekers. Het waren wespen die velen zon vrees inboezemen. Het geluid ging haasi verloren in het - zachte - rumoei van de dag, maar toch was hei er. --- DOVENDE VUREN Toen éénmaal de titel voor dil artikeltje min of meer vast stonc waren er allerlei aanknopingspun ten. Zo troffen ons de tinten var de talrijke herfstvlinders. Daartoe behoren in ieder geval de klein* vuurvlindertjes. Ze heten kleir omdat er ook - zij het zeer zeld zaam - grotere zijn. Het vlindertje heeft oranje-rode vleugeltjes mei zwarte vlekken en aan de onder vleugels een zwarte rand. Als de zon schijnt lijkt het op laaiene vuur. Toch waren er nu reed. sterk afgevlogen exemplaren. Ze geleken op uitgebluste of dovende vuren. Sommige waren zo diep- er donkerrood van kleur, dat ze kon den concurreren met het avond rood. Ze deden zich te goed op allerlei planten. In enkele minuter tijd zagen we ze op de nabloei var struikheide en guldenroede maai ook op duifkruid en blauwt knoop. Wie blauwe knoop zegt za velen doen glimlachen. Het wekl immers gedachten aan mensen die het drankgebruik bestrijden. Hei riekt naar ascese en zelfbedwani] en dat zijn belachelijke woorder in deze tijd van onmatigheid er verkwisting. We bedoelen evenwe de fraaie plant die zo hier en daai op vochtige plaatsen bloeit in prachtig blauw. Momenteel zier we geen kans in kort bestek uit te leggen wat het verschil is tusser de blauwe knoop (Succisa), duifkruid (Scabiosa) en Knautica (Knautia). Er zijn verschillen dat is een feit, maar zonder tekenstift - die we helaas slechts gebrekkig hanteren - is het ondoenlijker een boeiend woord over te schrijven. --- HERFSTZANGEN De grootste zanger van de herfst is wel de wind. Hij is zo veelzijdig en vindingrijk dat we er steeds weer verstomd van staan. Soms doet hij het geboomte fluisteren en enkele uren later kreunen de slachtoffers het uit. Dan beukt zijn woest geweld machtige stammen aan splinters en ligt de grond bezaaid met flarden. Zo was het op de gloriedag dat de herfst begon. Met macht en majesteit trad hij de arena binnen. Bij het verlaten stonden veel forse bomen en planten sterk gehavend. Op de eervolle tweede plaats komt zeker de spreeuw. Men noemt hem Sturnus vulgaris (algemeen - gewoon), maar is elk van deze zangers geen wonder? Onbekommerd zingen zij hun melodieën evenals in het vrolijke voorjaar. Toch klinkt hun toon anders: het is duidelijk een herfstlied. In het begin van augustus begint het plaatselijk maar nu is het bijna overal te horen. De wind moet al krachtig zijn wil die hen overstemmen. Behalve hun eigen fantasieën die ze zorgeloos voordragen, hebben ze allerlei ..geleende" melodieën. In het nabootsen van andere dieren zijn het ware meesters. Hun lied geeft dan ook fragmenten uit de voorbije tijd (liederen van de zomervogels) en van de komende (geluiden van de wintergasten). Zo verbindt hun lied zomer en winter tot een onafscheidelijk geheel. Tinten en tonen gaan en komen maar iedere tijd is er vol van. Zo zal het voortgaan tot de voleinding niet dankzij maar ondanks het menselijk ingrijpen. --- Doel, structuur en werkwijze van het Geref. Maatseh. Verbond L'itg. G.M.V., Westerstraat 23, Zwolle Van dit geschrift verscheen de vijfde herziene druk. Het was in 1962 dat de heer K. J. Bijsma een viertal artikelen schreef in ons Gereformeerd Gezinsblad over de arbeid van het Gereformeerd Maatschappelijk Verbond. Die artikelen werden later gebundeld en in brochurevorm uitgegeven. Van die brochure is dan nu de vijfde druk verschenen. Uiteraard moest de tekst met het oog op de voortgegane ontwikkeling en recente activiteiten worden om- en bijgewerkt. De kern is hetzelfde gebleven. Eerst wordt geschrev—> over het ontstaan en de groei van het Verbond. We hebben aan de wieg gestaan en mochten de oprichtingsvergadering op 26 april 1952 voorzitten. We wezen toen op de zwakheid in en bij onszelf, maar ook op de kracht van het geloof in Christvi, waardoor we in zwakheid sterk kunnen zijn. Zo kunnen we in de praktijk van het sociale leven elkaar tot een hand en »>en voet wezen. Het G.M.V. boekte, na ruim 20 jaar bestaan, het 6000ste lid. Dat, aantal is na twintig jaar nog veel te laag. Mede daarin komt onze zwakheid naar voren. De zwakheid van gereformeerden die aan de kant blijven staan. Waarom? Omdat we naar buiten toe zwak blijven? Maar waar is dan de kracht des geloofs? In die 6000 komt ook de kracht openbaar. De kracht van hen die zien dat we nog een taak en roeping hebben om gezamenlijk in de maatschappelijke sector van het leven te spreken en te werken --- boek bespreking naar het Woord Gods en de gereformeerde belijdenis. Wat is het een zegen dat in het (-T.M.V. werknemers en werkgevers, benevens de werkers in de vrije beroepen samen optrekken Over het doel van die gezamenlijke arbeid kunnen we lezen in dit geschrift. Daarnaast wordt ook de structuur van het verbond uiteengezet en omdat het geschrift is bijgewerkt, kunnen we opmerken hoeveel aktiviteiten toch nog kunnen worden ontplooid. Wie daarvan kennis neemt zal verbaasd staan over de arbeid die verricht wordt en ook over de noodzaak om samen op te trekken. Het kan nu nog! Het woord van prof. K. Schilder, dat in het geschrift wordt aangehaald, is nog aktueel: "Christenen schrikt ge niet? Zijt ge al gewaarschuwd? Zijt ge bereid de standen te verenigen door het beginsel der liefde Gods? Kunt gij alle standen samenbinden door de liefde des Geestes? Of zal de haat van de anti-christ meer vermogen dan de liefde van de christen? Zal satans banier meer vermogen dan Christus' avondmaalsdis?" We mogen er dankbaar voor zijn dat het G.M.V. een rechte koers is blijven varen, dat het zovelen tot steun mocht zijn en dat het zoveel praktische en voorlichtende arbeid heeft mogen verrichten. Het geschrift is gratis verkrijgbaar bij het Bureau G.M.V. te Zwolle, tel. 05200—18649. Het is een keurige uitgave geworden. Van harte ter lezing aangeboden. Moge die lezing vrucht afwerpen, ook in nog grotere toename van het ledental. A.A.B. ---