Middelburg 6 Juli. Het landgebruik in Zeeland. Van uit de dagen toen we nog op de. lagere school zaten, herinneren we ons nog een wandkaart van Nederland, die wel diepen indruk op ons moet gemaakt hebben, want we zien haar nog levendig voor ons. Het was een geologische kaart, waarop de grondsoorten ïn kleuren waren aangegeven. En die kleuren deden het 'm I De zee en de rivieren waren glanzend zwart. Maar al de rest was een palet van kleuren: lichtgeel de zandgronden, hoog geel de zandstuivingen, lichtbruin de zware klei, donkerbruin de zeeklei, enz. Vooral het blauw van de Limburgsche klei vonden we heel mooi. Veel mooier dan het egaal bruine Zeeland. Dat is eigenlijk niet waar, want er waren daarin nog gele vlakjeslangöde zee: de duinen. En dat maakte vooral Schouwen zoo leuk, net een mannekop met een gele ballonmuts op, en met een neus bij Brouweruhaven. Maar overigens leek ons heel Zeeland een hoopje egale kleikoeken. ■ Later, veel later hebben we geleerd dat in werkelijkheid het eene eiland van zeeklei een heel ander uiterlijk heeft dan het andere. Toen we deze week verslag gaven van den rijtoer der Z. L. M., schreven we dat er veel gesproken werd over het verschil in de wijze van bebouwen van den grond op Walcheren, en die in de andere deelen van Zeeland. We hadden dat nog kunnen uitbreiden, want het verschil blijkt ook uit de wijze van gebruiken, van bewonen, van indeelen van den grond, uit de pacht toestanden- Dat is trouwens overbekend aan iederen Zeeuw, die buiten zijn eigen eiland een kijkje heeft genomen. Hij weet wel dat de akkers op Walcheren kleiner aijn dan op de andere eilanden en *aan den overkant". Hij weet ook wel dat er hier meer veeteelt is, en dat er hier minder bieten worden verbouwd ; ook wel dat elders meer groote grondgebruikers zijn, en hier meer kleinere. Maar hoe precies de verhouding is, weten de meesten niet. En daarom willen we hieronder eenige cijfers laten volgen, ontleend aan een dezer dagen verschenen werk van de ijverige Directie van den Landbouw, bevattende statistieke opgaven van »het grondgebruik in Nederland", gevolgd dooreen beschrijving der landbouwgebieden. Het boek — dat nog slechts een beknopte samenvatting is van een nog uitgebreider verslag dat later zal verschijnen — is eigenlijk bestemd om een overzicht te geven van den toestand in ons heele land. We zullen echter zoo vrij zijn ons toch weer provinciaal alleen tot Zeeland te bepalen. Als inleiding kunnen we wel niet boter doen dan een tabel te geven, aangevend het algemeen doel waarvoor de grond gebruikt wordt. Van de totale oppervlakte was in de verschillende deelen der provincie het gebruik als volgt, percentsgewijze aangeduid: bouwl. grasl. tuingr. boaoh , Th.AStPh.l.sao3 18.18 077 006 — Sch. i Duivel 48.94 29 56 Ml 19tl 10.01 N. BeToland 67.89 10.31 105 0.11 — Z Beveland 6154 20.61 4.53 0.37 — Walobßren 57.81 4310 251 1.27 2.85 Z. VI. W. D. 74.86 11.44 1.72 0.14 0.17 Z. VI. O D. 72.98 8.60 1.19 1.16 0.01 Het is oa deze cijfers geen wonder te lezen dat op Walcheren gemiddeld per honderd H.A. bouw- gras- en tuingrond in 1910/ aanwezig waren 80 runderen tegen slechts 50 in Z. Vlaanderen O. D. Op Walcheren zijn ook de meeste bokken .en geiten, nl. 20.7 gemiddeld per 100 H.A. terwijl Z. Vlaanderen O. D. het Blechts brengt tot 1.8 en N. Beveland tot 1.1. Dat die groote veeteelt op Walcheren verband houdt met de melkbehoefte van de twee steden, ligt voor de hand. Daarentegen loopt het aantal paarden niet zoo heel ver uiteen : van 20 per honderd H,A. op Walcheren tot 24 op N. Beveland, en de andere daartusschen. Dat echter behalve het aantal ook nog de kwaliteit een factor voor verschil is, heeft men nog deze week kunnen hooren uit de rede van den heer Vorsterman van Oyen. Maar dat staat niet in de statistiek. Als we niet te bang waren voor het geven van veel cijfers, zouden we nog een staatje willen laten volgen betreffende de beplanting van het bouwland. Maar we durven niet, want we hebben nog meer cijfers in de tallooze tabellen aangestreept. Maar één rijtje zullen we toch nog aanhalen, nl. dat betreffende suikerbieten. We zijn hier nu eenmaal in //Peeënland". Dat echter niet ieder deel evenveel recht heeft op dien naam, blijkt wel hier uit dat percentage wij ze van het bouwland voor bieten zijn bestemd: in Tholen en St. Philipsland 22.09, Schouwen en Duiveland 25.94-, N. Beveland 19.36, Z. Beveland 18.46, Walcheren 6.12, Z. Vlaanderen W.D, 13.68 en Z. Vlaanderen O. D. 20.05. De andere aangestipte cijfers, waarop we zooeven doelden, betreffen het gebruik van het land in groote en kleine stukken, onder pachters en eigenaars — eigenlijk de hoofdonderwerpen van bet boek der Directie van den landbouw. in alle klei bouwstreken overheerschen in Zeeland de groote landbouwbedrijven, zoo lezen we in de beschouwingen. Daarnaast komt echter ook een vrij sterke groep van kleine landbouwers voor, die in de laatste jaren belangrijk is toegenomen doordien vele arbeiders grondgebruikers worden. Deze kleine landbouwers leggen zich speciaal toe op de cultuur van veel arbeid vragende gewassen : aardappelen, bieten en stamboonen". Maar ieder deel der provincie afzonderlijk beschouwd geeft ook weer een heel ander beeld te zien dan de overige deelen. We lichten de hier volgende bijzonderheden ook weer uit de beschouwingen van het rapport. Op Tholen en St. Philipsland vindt men naast groote bedrijven van 50—100 HA. (die boven 100 H,A. zijn zeldzaam) ook vele middelmatig groote en kleine bedrijven. Op Schouwen en Duiveland zijn zoowel het kleinbedrijf als de bedrijven boven 50 H.A. minder dan die op Tholen. Het sterkst vertegenwoordigd aijn de bedrijven van 20—50 H.A. En nergens in Zeeland heeft het kleinbedrijf zóó weinig te beteekenen en overweegt het groote bedrijf zoozeer als op Noord-Beveland. Het grondgebruik door arbeiders is, speciaal in de omgeving van Colijnsplaat, echter zeer toenemend. Op Zuid-Beveland komen naast veel kleine bedrijven ook veel middelmatige en zeer groote voor, waaronder dan drie buitengewoon groote : de Wilhelmina-polder (1400 H.A.) de Bathpolders (800 H.A.) en de Fredericapolder (300 H.A.) Op Walcheren is het kleinbedrijf, dat meer en meer de richting van den tuinbouw opgaat, sterk ontwikkeld. Een groot aantal bedrijven valt voorts in de groep van 20—50 H.A. Grootere zijn echter vrij zeldzaam. In Z. Vlaanderen W. D. komen bedrijven boven 100 H.A. ook weinig voor. Het kleinbedrijf is niet sterk ontwikkeld. Vrij veel bedrijven vallen in de klasse van 20—50 H.A., maar die van 50—100 H.A. nemen nog grooter deel der oppervlakte in. In Z. Vlaanderen O. D. komt in het kleigedeelte het kleinbedrijf ook weinig voor, maar in het zandgedeelte vrij veel. De bedrijven van 50—100 H.A. nemen een kleiner deel der oppervlakte in beslag dan in W. Z. Vlaanderen. . En wil men' nu nog weten in welke richting zich die toestand beweegt, dan kan daarvoor dienen de onderstaande tabel, aangevende de vermeerdering of vermindering van het aantal eigenaars per 100 bedrijven ïn de periode van 1898—1910. Het teeken + beteekent vermeerdering; het teeken — vermindering. _ » *ï *: a i ++ i + é+ii+iii "» - «s N ió j t^ ti SII+ I I I I O Cl -# go «■ ■* ** §a 2Ï °* S SS "* 3111 I I 7 I Vl. IJ i I I l "? °* SÏ « ** !2 S *"' -7Ti i i i i ■5 Ê ö IS d MgS £ - r j .§ °? 'm ! t> ? B tG K H N Dat wil dus zeggen dat bijna in alle rubrieken het aan tal eigenaars ie afgenomen. Over heel Zeeland berekend komt dat neer op ruim 9 per honderd bedrijven. Maar bij de bedrijven boven 20 H.A. is de vermindering geringer dan bij de kleinere, en zeer opvallend is op Walcheren het toenemen van het aantal eigenaars van meer dan honderd H.A. en in Z.-Vl. W.D. het afnemen daarvan. De veel gehoorde bewering dat hier 'op Walcheren de gronden door splitsing en verdeeling versnipperd worden in te kleine stukken wordt bovendien door deze statistiek gelogenstraft. * * Althans wat de eigenaars betreft. Maar een landeigenaar is nog geen landgebruiker. | En nu wordt door de gepubliceerde statistieke opgaven geleerd, dat tegenover die vermindering van het aantal I eigenaars een toeneming staat van het pachtwezen, vooral op de streken van zeeklei. We weten trouwens allen dat hier n Zeeland het pachtwezen zeer sterk overheersoht. Maar ook in dat opzicht is er weer een groot verschil op te merken voor de afzonderlijke deelen van de provincie. Een tabel zal daarvan weer het duidelijkst een denkbeeld geven. Zij vermeldt het aantal landgebruikers in 1898 en 1910 en tevens percents-gewijze het aantal eigenaars dat daaronder begrepen is: , , , , Hiervan Aant. lande. . & eig. in pet. 1898 1910 1898 1910 Th. enSt. Ph. 867 1059 33.4 23.7 Sch. en D. 911 1110 43.0 28.7 N. B. 162 - 359 17.3 11.1 Z. B. 1183 2085 35.0 30.6 Walch. 1196 1649 60.3 44.0 Z. VI. W. D. 888 1252 31.2 18.6 Z. VL O. D. 1485 1898 16.9 14.1 Wat voor conclusie 'moet men nu ten opzichte van de welvaart van de provincie trekken uit deze duidelijk toeneming van het aantal landgebruikers en de vermindering van het aantal landeigenaars daaronder ? Natuurlijk \s het de ideale toestand dat de landeigenaar tevens landgebruiker is, en op de plaats zelf woont, zoodat de omgeviDg er van profiteert. Maar men ga in die gevolgtrekking niet te ver. Pachters, die door hun pachtheeren niet uitgemergeld worden, die met verstand boeren, kunnen gunstiger invloed op de algemeene welvaart van hun omgeving hebben, dan eigenaars-landgebruikers die slechts met moeite rondkomen. En dat dit maar niet een gefantaseerde vergelijking is, zal men begrijpen als men denkt aan de kleine landeigenaars-gebruikers, die geen geld hebben om aan hun land te doen, wat groote pachters er wèl aan aan verrichten. En andersom kan soms een kleine eigenaar-landgebruiker door intensieven tuinbouw meer van zijn lapje grond halen dan een groote pachter die slordig zijn land bebouwt. De slotsom zou dus deze zijn: dat de algemeene welvaart meer afhangt van de ontwikkeling en ijver van den landgebruiker dan van de verhouding tussehen het aantal pachters en eigenaars. Mits de pacbt-contracten het den pachter niet onmogelijk maken met redelijken winst zijn bedrijf te voeren. En in dat opzicht wordt de beweging tot hervorming met den dag sterker. --- Tweede Kamer. Voor de tweede maal zijn we deze week tot onzen spijt genoodzaakt het Kameroverzicht aan te houden wegens gebrek aan plaats. We zullen ons nu, in aansluiting aan het vermelde onder Laatste Berichten in het vorig nummer bepalen tot de mededeeling, dat het voorstel-Kuyper c. s tot wijziging van bet reglement van oide rechts tegen links werd aangenomen, nadat dr. Kuyper openlijk als zijn bedoeling daarmee bad aangegeven: het spoedig afwerken der invaliditeitswet, waarna de bee: Lohmnn verklaarde met dat argument niet mee te gaan. Tegen de verwachtÏBg in kwam men niet klaar. Te kwart voor twaalf werd de vergadering verdaagd, naar men vermoedt tot Dinsdag. We willen hier ter plaatse tevens een drukfout verbeteren uit bet Kameroverzicbt van Donderdag. D»ar wordt eenige malen gesproken van den beer Van Dam; dit moest zgn: de heer Vau Doorn. --- Uit Stad en Provincie. Uit Middelburg. Ter aanvulling van bet verslag der land bouwfeesten zij nog gemeld dat door den vice-voorzitter, den heer J. Polderdijk, namens het bestuur een tweetal foto'» zijn aangeboden aan mevr. Boogaert, nl. een von de equipage der familie en een van de bui| tenplaats. --- Uit Vlissingen. Door een Vhssingschcn boofdamducleur der Staatsspoor werd Vrijdagavond in een tweede klasse coupé yan trein 345 (aankomende te Viissingen te 9.25) gevonden een beugeltasch met zilveren sluiting, dateercndo van 't jaar 1786. In de tasch bevonden zich een aantal kostbare voorwerpen, benevens een zilveren igpldbeurs met een bedrag aan geld. Alles werd bij den stationsebef igedeponeerd. --- Uit Zuid-Beveland. Naar men aan de „N. Z. Crt." mededeelt, hebben in den loop dezer week do burgemeesters en secretarissen der verschillende gemeenten, welke te zamen de Naamlooze Vennootschap waterleidingmaatscliappij „Z ui d- Beveland" formeeren, de Waterleidinginstallatie te Ossendrocht bezocht. Volgende week wordt met het doorspoelen der hoofdleiding een aanvang gemaakt. Uiterlijk 1 Augustus kunnen do aangesloten verbruikers beginnen te tappen. Bij de gisteren gehouden stemming voor twee leden van den gemeenteraad van 's-H.- Abtskerke, wegens periodieke aftreding der heeren A. van der Meulen en M Dekker, werden 57 geldige stemmen uitgebracht, waarvan de aftredemden resp. verkregen 47 en 35 stemmen. Op don beer A. do Jonge werden 19 slemmen uitgebracht, zoodat de aftredenden zip herkozen --- Uit Schouwen-Duiveland. In de Woensdag gehouden vergadering van de R. K. Middenstand vereeniging te 7, te rik zee werd met algemeenen bijval het voorsiel van het hoofdbestuur onlvani^en om de Centrale Raadsvergadering daar ter plaatse to houden. --- Uit Z.-Vlaanderen W.D. Aan den straatweg van K rui ad ij ke, gemeente Groede, heeft een groote bonte hond, door het verbreken van het ©svlochten ijzerdraad der hokken, op de erven van A. Contant, 3. Ras en P. Colijn, zich achtereenvolgens meester-gemaakt van 28 konijnen, waarvan een gedeelte door het dier werden verscheurd, terwijl het de andere wegsleepto. Dinsdag 25 Juni werd to Biervliet aanbesteed het maken van een grintbaan in den Ameliapolder. De laagste inschrijver, de heer De Keuninck te Hoek, wien het werk voor f 4050 gegund werd, kwam gisteren, dat ïb elf dagen daarna, ontheffing verzoeken. Vrijdagnamiddag bad op de steenfabriek te Sluis een ongeluk plaats. Ecu landbouwersknecht uit Westcapelle (België) kwam mot twee aanoeugekoppedde groote wagens bespannen met drie paarden de fabriek afgereden om steengruis te halen. De paarden schrokken; één der wagens kantelde en viel van dea opril. De knecht, niet meer jong zijnde, kon niet wegspringen, en word aan arm en been vrceselijk gewond. Geneeskundige hulp werd terstond verleend en per brancard weid hij naar het gasthuis vervoerd. --- Kunst en Wetenschappen. Tentoonstelling der vro«w 1813—1913. In >de Vrouw en haar Huis", worden nadere bijzondei heden vermeld over de in Mei 1913 en volgende maanden te Amsterdam te houden belangrijke tentoonstelling, die zal geven beelden uit het leven der vrouw van voor 100 jaar en dea tegen woordigon tijd. Er is gevormd een uitgebreide Historische Commissie, die op zich heeft genomen om door nauwkeurig onderzoek 't historisch verleden in beelden, groepen en toestanden weer te geven. Zij zal een huis bouwen welks inrichting bet beeld zal geven van Ond-Holhindsche welvaart, van Oud-Hollandsche huiselijkheid, van de vrouw in vermaak en geneught", de avonden doorgebracht met 't ganzenbord en andere gezelschapsspel. Voor dit alles moeten geraadpleegd worden oude prenten, contemporaine litteruire bronnen, als ook spectatoriale geschriften, niededeelingeD vau vreemde bezoekers, hun reisbeschrijving, enz. Dit dien tijd onzer overgrootvaders zullen in vele gezinnen deze bronnen nog te vilden zijn. Het werk is verdeeld in de volgends onderdeden: Huisinrichting, huishouding, ziekenverpleging, hygiëne, onderwijs. Kunsten, wetenschappen, sport (spel), armenzorg, kerkelijk leven, gevangeniswezen, criminaliteit. Wettelijke positie der vrouw, handel, nijverheid, landbouw. De leden der Hist. Comm. zijn overtuigd dat er ïn menig familie-archief in den vorm van dagboeken ot brieven van in 1813 levende vrouwen, nog belangrijke gegevens voor haar werk zou te vinden zijn. Families, die genegen ziju dagboeken en brieven te hunner beschikking te stellen, worden verzocht hiervan kennis te geven aau de voorzitster der Hist. Comm., mej. Elis. M. Rogge, Koninginneweg 93, Haarlem, of aan de secretaresse Mej. Dr. A. Posthumus, Frans van Mierisstr. 16, Amsterdam. Zoo de eigenaars er de voorkeur aan geven de geschriften zelve te bewerken, of dit door een familielid te laten doen, zal de secretaresse op aanvrage een lijst toezenden, die de punten behelst waarop in 't bijzonder de aandacht dient te worden gevestigd. Des verlangd kunnen de handschriften ook op bibliotheek of archief gedeponeerd en daar bewerkt worden door de leden der commissie. Het Huis 1813 zal ook bevatten een keuken, kelder, provisiekamer. Wij denken nu dadelijk aan de inmaak, ons beschreven door Mr. J. van Lennep. De rozenboltels, de barberissen, de, op 't moschtapijt gevonden mousserong. Het comfijteu, wat altijd door mevrouw zelf met behulp vau dochters en logees geschiedde. >0, heerlijke moezen en geleien 1" roept hij uit, »'t zijn de geurige frambozen ot aardbeziën, 't zijn de sappige bessen en morellen, 't zyn de malsche abrikozen, uw bestanddeelen vormden 1 0, verfrisschende en krachtvolle morellen, perzikken en abrikozen op brandewijn! 0, gij vooral, in 't koperen bekken gestoofde Ornnjebloesem 1" Doch indien we dit alles het volgend jaar willen laten zien, dan moet daar nu voor gezorgd. Het zullen de vrouwen in de landprovincie zijn, die zorg moeten dragen om om keueen, kelder, provisiekamer van't huis 1813 te helpen vullen op oud vaderlandsche wijze. Laten die vrouwen zorgen, dat keuken, kelder en provisiekamer een beeld geven von oud-Hoüandsche overvloed en van oud- Hollandsche smakelijkheid. Want behalve 't hier boven genoemde moet ook gedacht worden aan vaatjes met bessen en appel wijn, aan hypocras, aan gedroogde appelen, aan slaboontjes aan draden tot snoeren geregen, aan Ceulsche potten met inmaak in 't zout, aan tafelzuur, aan pekelvleesch en rolpens. Men mag niet vergeten dat voor afsluiting moet worden gebruik gemankt van varkensblazen, gelakte kurken, dat al 't gepekelde moet worden bezwaard met keisteenen; caoutchouc-ringen en dergelijke behooren in dien tijd niet thuis. Ziehier hoe wo ons de inrichting van de keuken, kelder en provisiekamer in 't Huis denken. De Historische afdeeling wil een getrouw beeld leveren van 't leven en werken der vrouw in 1813, doch daarvoor is noodig, dat alle vrouwen van Nederland meewerken. Laten wij allen da verantwoordelijkheid voelen van 't slagen van deze Tentoonstelling, als dan in Mei 1913 de tentoonstelling geopend wordt, laten wij dan zorgen dat we allen een steentje bijgedragen hebben tot 't slagen vnn 't groote doe). ---