binnen/buitenland Buurtbewoners dolen vertwijfeld rond Van onze verslaggevers AMSTERDAM - Zachtjes huilend komt het jongetje aan de hand van zyn moeder de sporthal Bijlmermeer uitlopen. Hij kijkt bang en mateloos droevig; de ogen van zijn moeder zijn gezwollen. Ze zrjn de hele nacht op geweest, nadat ze uit hun flat in Kruitberg waren weggevlucht. Eerst doelloos door de Bijlmer zwalkend, daarna opgevangen in het jongerencentrum Kwakoe en vervolgens weer door naar de sporthal bij het politiebureau. De stadsbus met het opschrift 'gereserveerd' brengt ze naar een tijdelijk onderdak, ergens in de Bijlmer, naar een opvanghuis van de gemeente of naar het marine-etablissement op Kattenburg. Woordeloos loopt het gezelschap naar de stadsbus die met draaiende motor wacht. De camera's van de wachtende journalisten lopen, fototoestellen klikken, een enkeling stelt een voorzichtige vraag. Maar de ellende van de situatie is zo duidelijk dat woorden oneindig zinloos lijkt. Sommigen die de brandende flats Kruitberg en Groeneveen hebben kunnen ontvluchten hebben familieleden verloren, anderen zijn op zoek naar misschien verloren vrienden. In de sporthal keren verzekeringsmaatschappijen voorschotten uit, waarvan de slachtoffers tenminste kleren en eten kunnen kopen. De onzekerheid onder de betrokkenen die de dag na de ramp met het vrachtvliegtuig door de Bijlmermeer lopen is martelend. „Misschien wel het ergste", zei minister-president Lubbers die naar het rampgebied was gekomen. Zeker is dat er honderden zijn achtergebleven in de ineengestorte, geblakerde flat. Maar niemand weet precies hoeveel, en wie. Na een dag lang zoeken hebben de hulpverleners nog maar een tiental lichamen uit de resten van beton en verwrongen metaal opgegraven. --- Moeder Er zijn zoveel onzekerheden; de moeder van de ambtenaar op het stadsdeelraadkantoor woonde in het deel van Groeneveen dat gespaard is gebleven, maar ze heeft sinds zondagavond niets meer van haar gehoord. „Misschien is ze in paniek weggevlucht en heeft ze ergens onderdak gekregen. Maar misschien is dat ook niet z0.." In de wijde omgeving van de troosteloze Kruitberg zijn mensen op zoek naar een teken van of een boodschap over hun bekenden die in Kruitberg of Groeneveen woonden, of wie misschien in de jongerensociëteit op bezoek waren, onderin het gebouw. Elke Bijlmerflat heeft zon soos beneden, waar het zeker op zondagavond druk kan zijn. Soms barst achter een van de vele dranghekken waarmee de politie de plaats van de ramp heeft afgezet opeens iemand in huilen uit en wordt met troostende woorden door omstanders weggeleid. De politie heeft Kruitberg en Groeneveen afgegrendeld met blauwe ME-bussen, ijzeren hekken en tientallen manschappen in blauw gevechtstenu. De wapenstok wordt los in de hand gedragen: na de beschamende taferelen van zondagavond, toen een tienduizendkoppige sensatiezoekende meute zich een weg naar de brandhaard baande en wegen versperde, heeft het gezag de touwtjes aangehaald. Het straatbeeld in de Bijlmer wordt bepaald door hulpverleners. Overal Heilsoldaten, verplegers, mariniers, leden van de Stichting Speur- en Reddinghonden. En zoveel agenten, dat ze brj bosjes, in gezelschappen van zes of acht over straat lopen. Het was bizar en eerloos, de manier waarop horden sensatiezoekers van binnen en ver buiten de stad lachend, drinkend en soms vernielend zich aan de ramp kwamen verlustigen. Maar de berichten van plunderingen worden althans in de winkelcentra Kraaiennnest en Ganzenhoef niet bevestigd. „Het was maar op kleine schaal", zegt een speelgoedwinkelier op Ganzenhoef die zegt 'wel wat gewend' te zijn. --- Honderden politieagenten ingezet om publiek op afstand te houden Rampentoerisme ramp op zich DOOR LAURENT HEERE UTRECHT - Het 'rampentoerisme' - de dagjesmensen die niet naar de Beekse Bergen gaan, maar er in levenden lijve bij willen zijn als er een ramp is gebeurd - is een ramp op zich voor de hulpverleners. In de Bijlmermeer moesten honderden politiemensen worden vrijgemaakt om het publiek van de ongeluksplek weg te houden. Het is een bekend verschijnsel: als er aan de ene kant van de autoweg een file is, ontstaat er vanzelf een aan de andere kant omdat men wil zien wat er aan de hand is. Drs. C. Mittendorff, directeur van het Instituut voor Psychotrauma in Utrecht, zegt dat het voor de hulpverleners rampzalig is dat talloze mensen in de weg gaan lopen. In politie- en brandweerkring is het verschijnsel maar al te goed bekend. Mittendorff: „Toen twee jaar geleden bij Breda een kettingbotsing in de mist gebeurde, stroomde het publiek eveneens massaal toe en parkeerde de auto zelfs op de brandweerputten, zodat de brandweer niet aan bluswater kon komen. Daarop aangesproken, weigerde men ook de wagen weg te halen." Ook bij de Bijlmerramp was het weer raak. De autowegen rond Amsterdam raakten verstopt door de massaal opkomende ramptoeristen. De politie moest MEers inschakelen om de talrijke toegangswegen tot de wrjk af te sluiten. Kostbare mankracht, zeer nuttig voor de directe hulpverlening, moest daardoor worden verspild. Een ramp voor de politie, brandweer en andere professionele hulpverleners. • Leden van het Reddings Identificatie Team (RIT) zoeken tussen de puinhopen van de flats tevergeefs naar overlevenden. Foto: REUTER --- Categorieën Psycholoog Mittendorff maakt onderscheid in drie categorieën. „Mensen die in de buurt wonen, willen zien wat er aan de hand is. Ze hebben het gevoel dat het hun ook had kunnen overkomen. Dat maakt angstig en daarom willen ze precies weten wat er aan de hand is. Daarnaast is er een categorie die onmiddellijk zelf hulp wil verlenen. Vaak is het zo dat de eerste hulpverlening juist op gang komt door dit soort mensen. Ze willen niet machteloos toezien maar zelf de handen uit de mouwen steken. Beide groepen hebben op , zich legitieme redenen om erbij te zyn", aldus Mittendorff. ■^----■■--■--_>M-_Mii_.._.________. De derde groep, meestal ook de lastigste, bestaat uit sensatiezoekers. „Die willen zelf vertellen dat ze erbij zijn geweest", zegt de directeur van het Instituut voor Psychotrauma. Mittendorff waarschuwt dat die mensen zich zelf blootstellen aan aanzienlijke risico's. Als hulpverlener voor professionele hulpverleners, weet hij nu al met zekerheid dat een deel van de reddingswerkers in de Bijlmer ook een paar maanden met gezondheidsproblemen te maken krijgt. „Mensen zien dingen die ze niet kunnen verwerken. Ernstig gewonden, stervende mensen en ravage laten een enorme indruk achter. Niet iedereen zal die indrukken kunnen verwerken en dat leidt tot gezondheidsklachten", zegt Mittendorff. Professionele hulpverleners zoals brandweerlieden weten dat en lopen doelbewust dat risico. „Kijkers lopen precies dezelfde risico's. Niet alleen lopen ze in de weg en belemmeren ze de hulpverlening; ze brengen ook hun eigen gezondheid in gevaar", meent Mittendorff. --- Plundering Mittendorff is niet onder de indruk van het mogelijk nieuwe randverschijnsel bij een Nederlandse ramp, plundering. „Ik heb begrepen dat er drie mensen zijn aangehouden. Het is best mogelijk dat deze calculerende' burgers gedacht hebben: de politie is elders volop bezig dus laten we onze slag slaan. Dat fenomeen kennen we onder meer uit Amsterdam tijdens Koninginnedag en vooral uit de Verenigde Staten, waar massaal geplunderd wordt op het moment dat het elektriciteitsnet uitvalt. Maar het is ook zeer wel mogelijk dat het gewone criminelen waren die 'aan het werk' waren toen dat vliegtuig neerkwam. Dat laatste wil ik allerminst uitsluiten: in Amsterdam zijn 24 uur per dag incididenten". --- Rouw in Paramaribo en op Antillen Surinaamse gemeenschap het zwaarst getroffen AMSTERDAM/PARAMARIBO - Hoewel het aantal en de identiteit van de slachtoffers van de vliegramp in de Bijlmermeer nog geenszins vaststaan, is inmiddels wel duidelijk dat de Surinaamse gemeenschap in de Amsterdamse hoogbouwwijk het zwaarst door de ramp is getroffen. Daarnaast behoren vooral Ghanezen, Antillianen, autochtone Nederlanders en enkele Pakistani en Kaapverdianen tot de vermoedelijke slachtoffers. In het crisiscentrum in het stads deelkantoor in Zuidoost gaat hei PvdA-deelraadslid O Waming ei vanuit dat het grootste deel van de omgekomenen van Surinaamse ori gine is. In het crisiscentrum be schikt men momenteel over twe« lijsten, een huurderslij st van de wo ningbouwcorporatie Nieuw Am Isterdam en een bestand van het bevolkingsregister van Amsterdam. „Als je die lijst met namen overziet, dan kun je voorzichtig tot die conclusie komen," aldus Waming. Of en zo ja hoeveel illegale vreemdelingen er in de getroffen appartementen woonden, kan Waming niet zeggen. „Je mag er wel van uitgaan dat er in de Bijlmermeer sprake is van illegalen maar elke aanduiding van hun aantal vind ik er een te veel." Een rouwperiode van een week die door ruim veertig Surinaamse vakbonden en organisaties was afgekondigd in verband met het vliegtuigongeval in Amsterdam, is gisteren door henzelf afgelast. Leiders van de organisaties hebben dit gedaan omdat president Ronald Venetiaan weigerde een vijfhonderdtal demonstranten vanaf de stoep van zrjn kabinet toe te spreken. De organisaties overwegen nu een totale werkneerlegging af te kondigen. De protestmanifestatie begon gisteren met een minuut stilte voor de slachtoffers van de ramp in Amsterdam, onder wie waarschijnlijk veel Surinamers. Het protest was bedoeld om de president tot daadkracht' te bewegen bij het betaalbaar maken van prijzen voor eerste levensbehoeften. Op de Antillen hingen gisteren de vlaggen aan overheidsgebouwen halfstok. De vliegramp heeft een schok en grote ongerustheid op de eilanden veroorzaakt. In de Bijlmerflats wonen veel Antillianen en hun familie en vrienden op de eilanden proberen op alle mogelijke manieren contact te zoeken om te horen of hen iets is overkomen. --- AWACS ziet geen reden om vluchtschema's aan te passen Van Goethem: rampenplan in Beek snel oefenen Van onze verslaggevers BEEK - De Beekse burgemeester Albert van Goethem wil zo snel mogelijk een oefening op touw zetten waarbij het rampenbestrijdingsplan vliegveld Beek in werking wordt gezet. De Limburgers die onder de vliegroutes van Maastricht Airport wonen moeten zich volgens Van Goethem, die verantwoordelijk is voor de openbare orde en veiligheid van de gemeente Beek, bewust zijn van het feit dat ook in hun woonomgeving een vliegtuig kan neerstorten. Hij wil daarom de bevolking intensief betrekken bij zon oefening. „ledereen moet zich realiseren dat zoiets ook hier kan gebeuren. Het aantal vluchten is geringer, de bebouwing is anders maar zonder te overdrrjven moet dat bewustzijn er wel zijn." Van Goethem wil dat ook de. burgers en instellingen als scholen nadenken over een rampenscenario en zich - zover dat mogeüjk is - inleven in zon situatie. Vooral een communicatieoefening is in de ogen van de burgemeester van groot belang. Hij meent dat een rampenplan als de nood aan de man is, nooit helemaal direct uitvoerbaar. Op zon moment, als de diverse organisaties handelen naar het moment, is een goede onderlinge communicatie onontbeerlijk. Al in 1986 oefende Beek met de andere vliegtuiggemeente Meerssen het intergemeentelijke rampenbestrijdingsplan voor vliegveld Beek. De communicatie tussen de diverse hulpverlenende instanties was toen verre van optimaal. --- AWACS-basis De ramp in de Bijlmermeer heeft er gisteren niet toe geleid dat bewoners van de Limburgs-Duitse grensstreek de klachtenlijn van AWACS hebben gebeld. Voorlichter Brian Niemiec op de AWACS-basis in Teveren: „Zon ramp maakt ons niettemin extra bewust van het veiligheidsaspect op de vliegbasis. Veiligheid heeft echter nu al de hoogste aandacht. Vandaag bijvoorbeeld hebben we een zogenaamde veiligheidsdag. Dan vergaderen we over het handhaven van de veiligheid. Die bijeenkomst was lang van tevoren gepland. Het heeft niets met de ramp te maken." De vliegramp is voor de leiding van de basis in Teveren geen reden het vluchtschema aan te passen. Zondag en gisteren stegen geen AWACS-toestellen op. Dat was echter puur toeval. „Op zondag vliegen we nooit en gisteren hadden we een vrije dag." De ramp heeft ook de houding van critici van de AWACS-vluchten niet veranderd. „De eerstkomende AWACS-commissie moeten we eens rustig praten over het groot aantal afwijkende vliegbewegingen. Teveel AWACS-toestellen vliegen over de bebouwing van Schinveld- Zuid. Regelmatig krijg ik klachten van mensen die klagen over kerosinedampen en geluidsoverlast. Het aan de orde stellen van afwijkend vlieggedrag bij het starten doe ik echter al tien jaar. En dat zal ik blijven doen zolang de leiding van de basis zich niet aan de afgesproken vluchtroute houdt," zegt wethouder Jo Theunissen van Onderbanken en tevens lid van de AWACS-commissie. --- Brandweer leg vijver droog AMSTERDAM - De Amsterdal politie en brandweer verwach1 gisteravond een belangrijke • vooruit te kunnen zetten in de ' gingswerkzaamheden op de f waar het El Al-vliegtuig is nee' stort. Eén van de acties die werd onl* nomen is het aanbrengen van * damwand in de vijver achter b# flatgebouwen, om die vervolgen5 kunnen leegpompen. Het vernj," den bestaat dat naast slachtofi' en brokstukken van het vliegl^ de 'black box' met vluchtgege^ op de bodem van de vijver ligt- *r dere pogingen om de box met & kers boven water te halen faald^ --- Wereld reageert geschokt DEN HAAG - Vanuit alle &i van de wereld zijn gisteren b^j gingen van deelnemingen met, nabestaanden van de vliegramp l komen. De Duitse bondskans^ Kohl stuurde zijn medeleven j condoleancetelegrammen aan Nederlandse vorstin en de Isl^. sche president Herzog. In een b°j schap aan de koningin vraagl * Franse president Mitterrand ™ 'oprechte condoleances ovef f brengen aan de familie van .j slachtoffers van de ramp. Hetze" schrijft hij aan Herzog. In een telegram aan bisschop f) mers zegt paus Johannes PauWt met grote droefheid te hebben K nisgenomen van de ramp. Premier Lubbers kreeg gisteren telegram van voorzitter DelorS v^ de Europese Commissie waart"j EG-lidstaten hun medeleven .j drukken. Ook president Veriet^ van Suriname betuigde zijn d^ ming aan de nabestaanden. --- START- EN LANDINGSROUTES --- GGD: illegalen durven zich niet te melden AMSTERDAM - lUe' gaal in Nederland verblijve".' de familieleden van slachto1' fers van de vliegtuigramp de Bijlmermeer wantrouwe" de hulpverlening. Volgens ■'' Fransman van de GGD A»v sterdam wordt er alles a 3" gedaan om deze mensen a's' nog te benaderen en hoeve" zij niets te vrezen van de p"11' tic. Fransman zei dit giste1" avond in het NOS-Journaal- De GGD zal de komende da gen nagaan hoe deze getroff6' nen alsnog kunnen worde" bereikt, maar hij voegde e' aan toe dat het niet gemakke' lijk zal zijn. „De mensen zijn bang gef^ gistreerd te worden, omdat & denken dat de autoriteite" daar iets mee doen", verkla^' de Fransman. Het niet melden van vermis** personen door de illegale kan registratie van het wer^ hjke aantal slachtoffers W moeilijken. Volgens een woordvoerdeJ van het beleidscentrum in he Amsterdamse stadhuis ku"' nen illegalen zich gewoon &S de instanties melden. ,$\ wordt niets tegen deze me"' sen ondernomen." ---