vrijuit Stokkem leerde met water en vuur leven DOOR JAN VAN LIESHOUT St.-Catharina in Stokkem is dit weekeinde gastvrouwe van de schutterijen uit de beide Limburgen. Het afgelopen weekeinde herdacht het dorp dat het 750 jaar geleden stadsrechten kreeg. Zijn geschiedenis werd in een schitterende stoet uitgebeeld. Ruime aandacht kregen de inval van de Noormannen, de strijd tussen Loonse en Luikse troepen en de bezetting door de Fransen. Om gevoeligheden te ontzien, ging scenarioschrijver Joannes Daamen voorbij aan de 'oorlogen' tussen de oud-strij dersbonden van Stokkem en de beide koninklijke harmonieën; jaren water en vuur. Pogingen van de heemkundige om als apotheose van de historische ommegang beide harmonieën Beethovens Negende Symfonie 'Alle Menschen werden Brüder' te laten spelen, mislukten. Een portret van het dorp, dat met water en vuur leerde leven. "eer dan vijfhonderd Maaslanders Verdronken bij de watersnood'amp in 1643. Op 15 januari stond net water in de St.-Elisabethkerk J^i Stokkem drie voet hoog. Zo D?ekstaafde een van de zusters Pc- in Stokkem * de kloosterkroniek. Stokkem en Obbicht ontbond een eiland in de Maas, waarj?P wissen welig tierden. Eigendomsrechten werden niet alleen door teen- en rietvlechters Van Obbicht en Stokkem, maar °ok door de hertog van Gulik en ?e prins-bisschop van Luik. Ob°icht was Guliks, Stokkem Luiks. eigens Joannes Daamen, een gemzen Rijkswachter die naarstig in ?e archieven van het prinsbisdom en het hertogdom Gulik werden op 14 september * "65 in een wissenveld op de linker Maasoever tweeënvijftig Objj'ehtenaren aangerand door dertig , tokkemenaren, gewapend met en gaffelen' en gespannen geweer. De Obbichtenaren aPten er de wissen die zij hadden beplant. Het wissenveld lag toen "iet op de linker oever. Obbichtefj^ren werden ontzet door Greven,'chtenaren, die gewapend met Sr»aphaenen' te hulp waren gebeld. ~jj een dijkbreuk in 1784 veranderde de Maas andermaal van loop. *«onderden hectaren weiland van J?°eren uit Obbicht kwamen daardoor op de Stokkemer oever te ligjjen. Ze bouwden er schoppen, in volksmond 'boeien', de naam °°k van het gehucht dat er ontstond. op de Boyen en in het *Jolenveld, Hoeve Negenoord en •jalmenhof, alle gebouwd op grond jjie eens aan boeren op de oostelijke Maasoever hadden toebehoord, berden in 1839 definitief Belgisch. Joelen vonden in de 'Hollandse' •Jofsteden onderdak, toen in 1839 van Stokkem afbrandde. Een bakker had de oven te fors gestookt. Eerder was het dorp in 1605 door brand verwoest. Wederopbouw leidde van mineur naar majeur. In 1845 werd een harmonie opgericht, die onder de schotse van St.-Cecilia werd geplaatst. In 1883 werd schutterij St- Elisabeth heropgericht. Zij was tijdens de Franse bezetting ter ziele gegaan, evenals de schutterij van de jongeren, die zich omstreeks 1750 hadden afgescheiden en St- Michaël tot patroon hadden gekozen. In 1899 kreeg Stokkem een tweede harmonie. Sjef Nelis was gewipt als wethouder. In de coup zag hij de hand van dokter Godfroid Medaer en diens broer Guillaume, de brouwer. Met dokter George Meekers en notaris Jules Elen bouwde Sjef Nelis de uit een flobertclub ontstane zangvereniging uit tot een harmonie. Onder de muzikanten bevonden zich verscheidene teenen rietvlechters. Vandaar de naam 'Werk en Kunst. De nieuwe harmonie repeteerde in het café van Sjang Claessen. Op een avond werd de boel kort een klein geslagen door leden van de oude harmonie. 'Laat ze maar lopen,' maande Marianneke Claessen de leden van de nieuwe harmonie tot kalmte. 'Het is toch niks dan bocht.' 'Bocht' staat voor onkruid. In de volksmond was harmonie St.-Cecilia sedertdien 'de Bocht' en harmonie 'Werk en Kunst' 'de Slaai'. Sla was een gekoesterde groente in de moestuinen van Stokkem. Na de Eerste Wereldoorlog tekenden beide harmonieën de vrede. Ze fuseerden en schaarden zich onder de schutse van St.- Elisabeth. In 1641 was zij St- Lambertus als patroon van de parochie opgevolgd. De reden van deze wisseling van de wacht is ook Joannes Daamen niet duidelijk. Evenmin heeft de heemkundige een verklaring voor de heroprichting van St.-Cecilia. In 1922 scheidden oud-leden zich met dirigent van St.-Elisabeth af. In 1929 organiseerde St.-Elisabeth een tuinfeest op Carolinaberg, het kasteeltje dat neerziet op de Maasvallei. Om de boycot een crescendo te geven hield St.-Cecilia een muzikale wandeling naar Lan- klaar. Bij terugkeer kwamen beide harmonieën elkaar in de Steenkuilstraat tegen. De een wilde niet wijken voor de ander. Instrumenten werden als slagwapen gebruikt. Trommen sneuvelden. Het was weer water en vuur tussen 'Bocht' en 'Slaai'. Om te voorkomen dat Leo Kees burgemeester van Stokkem zou worden - hij leek als enige met een lijst voor de gemeentereaadsverkiezingen uit te komen - haalde dokter Godfroid Medaer een oud-raadslid over om ook een lijst in te dienen. Het werden er uiteindelijk zes. De lijst Kees behaalde de meerderheid. Daarop zou dokter Medaer een 'Keesman' hebben omgekocht; Kees op zijn beurt twee 'Medaermannen'. Hoe het ook zij: Kees was burgemeester, toen de Nationale Strijdersbond een feest wilde organiseren in de tuin van Carolinaberg, waar inmiddels de weduwe van een Duitse officier woonde. De Nationale Oudstrijdersbond (NSB) had zich van de Vlaamse Oudstrijdersbond (VOS) afgescheiden. In de volksmond waren NSB'ers franskiljons; 'Vossen' flaminganten. In Stokkem telde de NSB slechts vijf leden, onder wie dokter Cuypers uit Lanklaar, die tijdens de Eerste Wereldoorlog majoor in het leger was geweest. Erevoorzitter was de burgemeester van Rotem, Leon Morreau de Belaing. Pastoor Halders, een Hollander van komaf, weigerde het vaandel van de franskiljons in te zegenen. Burgemeester Kees vaardigde een optochtverbod uit. Hogere machten mobiliseerden dertig gendarmes om de stoet te beschermen die op 30 juli 1933 naar Carolinaberg trok. Een compagnie piotten en de muziekkapel van het 11de Linieregiment in Hasselt gingen de franskiljons en vaandeldragers van zusterverenigingen voor. Bij de eerste vijandigheden voerde politie te paard met ontblote sabel charges uit. Zelfs tot in hun stamlokaal werden de Vossen achtervolgd. Vrouwen vluchtten de kerk binnen. De volgende dag hielden Vossen een tegenbetoging voor het huis van dokter Cuypers in Lanklaar. Kranten schreven schande over de strijd tussen franskiljons en flaminganten. 'De Standaard' eiste het aftreden van de regering. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vonden oud-strijders zich in het verzet tegen de Duitsers. Amerikanen bevrijdden Stokkem. Harmonieën en schutterij werden heropgericht. Plastic gaf de teen- en rietvlecht- nijverheid van Stokkem de genadeslag. Aardolie en aardgas nekten de Kempische steenkoolmijnen, waar ook vele vakbekwame vlechters emplooi hadden gevonden. Ze konden er als kompel meer verdienen dan als korver. De ontgrinding in Stokkem, dat in 1970 met Dilsen fuseerde, bleef niet beperkt tot de Oude Maas, die eens stijf stond van de vis. De boerderijen op Negenoord werden gesloopt, canadassen gekapt, weilanden opgeslorpt. Inmiddels gaapt een groot meer tussen Stokkem en Obbicht, eens water en vuur, maar mede door het schutterswezen verbroederd. Met belangstelling volgden de schutters van Stokkem op het OLS in Kelpen-Oler de verrichtingen van het zestal van Obbicht, dat in het zestal van Koningsbosch zijn meerdere moest erkennen. In Koningsbosch zat Obbicht opnieuw bij de laatste drie. Zeer verrassend won Stokkem. 'Natuurlijk organiseren wij het volgende OLS,' antwoordde de voorzitter van de schutterij, Jean Ulrichs, op de desbetreffende vraag van de president van de OLS-federatie. 'Ik zou nooit meer in Stok- kern durven komen, als ik nee zei. Hoe we aan geld komen, zien wel wel.' In Stokkem waren de voorbereidingen voor de festiviteiten rond het 750-jarig bestaan van zijn stadsrechten, in 1994, reeds in volle gang. 'Niet alleen om die reden, maar ook vanwege de economische recessie is de sponsoring van het OLS lamentabel,' verklaarde Jean Ulrichs tijdens een interview in maart van dit jaar onomwonden. Met zijn vrouw had de inmiddels zeventig geworden oud-onderofficier uit Zonhoven zijn intrek genomen in de voormalige pastorie van Stokkem. Alleen in de weekeinden was hij nog thuis. 'Zonder sponsoring,' aldus Ulrichs toen, 'is het niet meer mogelijk om een OLS te organiseren. De vastekosten zijn te hoog. Neem het feestterrein. We hebben van twee boeren ruim tien hectaren gepacht: drie hectaren weiland en zeven hectaren akkerland, waarop vorig . jaar maïs heeft gestaan en waarop dit jaar tarwe zou zijn verbouwd. Het betekent voor de akkerbouwer een inkomstenderving van 45.000 franks per hectare. De veeboer rekende ons voor dat hij gedurende zes weken honderd frank per koper dag kwijt is aan extra voer, oftewel 50.000 frank per hectare. Aan de accommodatie alleen al zijn we meer dan 1,3 miljoen franks kwijt.' Tijdens een persconferentie, op 8 juni, in het recreatiepark 'De Hoge Kempen' in Neeroeteren, een van de hoofdsponsors van het OLS in Stokkem, verklaarde Ulrichs, desgevraagd, dat de sponsoring nog altijd 'een van de hoofdbekommernissen van de organisatie' was. 'Waar het geld te vinden is, krijgen we het niet. Ik hoop niet dat het volgende OLS op Belgische bodem zal moeten worden gehouden. De Belgische schutterij die dat moet organiseren, zal het zeer moeilijk krijgen,' voorspelde hij. In 'Het Belang van Limburg', ook een van de hoofdsponsors, distantieerden hoofden van werkgroepen zich van de 'ongecontroleerde' en 'onjuiste' uitspraken van Ulrichs. Boos stapte hij op. Op aandrang van zijn vrouw keerde hij op zijn schreden terug. Partijen kwamen overeen dat ze zich van verder commentaar zouden onthouden. Kritische schutters vallen Ulrichs bij. De vaste kosten van het OLS zijn te hoog opgelopen. Ze naderen het kwart miljoen. Zonder sponsoring in geld en natura is de organisatie van een OLS niet meer mogelijk. Daarbij komt dat sponsors in toenemende mate naar het rendement van een sponsoring kijken. Zij wordt daardoor minder. Met als gevolg dat entree- en consumptieprijzen moeten worden opgeschroefd. 'Bestaat daarmee niet het gevaar dat we terugkeren naar de tijd dat moeders de koelbox met frisdrank en de tas met broodjes meebrachten?' vroeg een van de schutters op de voorjaarsvergadering van de OLS-federatie. Ulrichs heeft op het gevaar van een deficiet willen wijzen. Maar onheilsprofetieën worden niet in dank afgenomen, zoals hij in Stokkem heeft moeten ervaren. • Beeld uit de historische optocht in Stokkem, waar in vroeger tijden weinig zachtzinnig met bokkerijders werd omgesprongen. Foto: PETER ROOZEN --- Come-back van St.-Joris uit St.-Joost DOOR JAN VAN LIESHOUT Op het Oud-Limburgs Schuttersfeest, morgen in Stokkem, is slechts één nieuwkomer: St.-Joris uit St.-Joost. Tijdens de Tweede Wereldoorlog ging de Schutterij ter ziele. Alleen' haar fluit- en tamboerkorps werd na de oorlog nieuw leven ingeblazen. Het vierde het afgelopen weekeinde zijn zestigjarig bestaan. Inmiddels is fluit- en tamboerkorps weer geïncorporeerd in de vorig jaar heropgerichte schutterij. Een portret. Y^uanks alle wierook die Pierre .ergoossen het afgelopen weekifide werd toegezwaaid, bleef de jubilaris van het weer k*t schutterij uitgebouwde fluit- en uit St.-Joost realist. r-en vereniging oprichten is geen Maar een vereniging in.^ndhouden: dat is de kunst," ooro^elt de 76-jarige oud- mijnwerker, ,le sinds driejaar in een bejaare »huis in Susteren woont. „In. Acteurs zijn te duur. Voor hon>l rd gulden komt niemand meer. * deed het voor niks." lerre Vergoossen was een van de . Prichters van het fluit- en tamjqe „De schutterij, die in ,"19 was heropgericht, wilde eigen /^ziek. Tot 1934 liepen de schutjsrs achter een trommetje. Op het -Wts had praktisch iedere chützenverein een Trommel- und Pfeiferkorps. Daarom moest er ook op St.- Joost een fluit- en tamboerkorps komen. Het was een heel karwei. Er was geen geld. St.-Joost telde slechts vijftig huizen." Toch kreeg de schutterij het geld voor de aankoop van tweedehandse fluiten en trommen bijeen. Vergoossen: „We werden opgeleid door Leo Spatgens uit Höngen. We betaalden vijftien cent per les. Een glas bier kostte een dubbeltje. Wie met de contributie achter raakte, kwam niet meer bij." „Ons repertoire was Duits. In 1936 traden we voor het eerst uit op het OLS in Beesel; laatstelijk op het OLS in Tegelen, in 1939. We gingen meestal op de fiets. Met de bus kostte een kwartje. Er bleef dan niets meer over voor aan de tap." Tijdens de Tweede Wereldoorlog ging de schutterij ter ziele. Buksen, fluiten en trommen werden verstopt. Een aantal is niet meer teruggevonden. Andere waren onherstelbaar vernield. Maanden had St.-Joost in de frontlinie gelegen. Alleen het fluit- en tamboerkorps werd heropgericht. „Er moesten heel wat kienavonden worden georganiseerd om het hoofd boven water te kunnen houden," aldus Pierre Vergoossen, die de stoelen moest goed zetten. Geleidelijk maakte het Duitse repertoire plaats voor Nederlandse muziek. In 1979/1980 werd het fluit- en tamboerkorps van St.- Joost Limburgs en landskampioen in de eerste divisie; in 1982/1983 in de eredivisie. Zou het succesvolle fluit- en tamboerkorps toch niet tot een schutterij kunnen worden uitgebouwd? Dat was de vraag die de bezige bestuurders, met name de gebroeders Jan en Lei Bakkes, na het OLS in Kelpen-Oler bezighield. „Uit een enquête bleek dat de belangstelling matig was," belijdt Lei Bakkes, de 49-jarige timmerman, die al 14 jaar in het bestuur van het fluit- en tamboerkorps zit. „Toch kregen we twaalf schutters bijeen. Voldoende om ons te kunnen aansluiten bij de schuttersbond Eendracht Born-Echt. Met donateurskaarten en kienavonden, deelname aan de Grote-Clubactie en de verkoop van loten voor het Anjerfonds kregen we het geld voor nieuwe uniformen bijeen. Een huisvrouw uit St.-Joost, Rinie Reinders, maakte een nieuw vaandel. Het oude is versleten. Van de schutterij van Hingen konden we een buks lenen." Op 1 mei vond de eerste koningschieting plaats. Al bij het negentiende schot was het raak. Geert Ramakers, de 29-jarige verkoper van automaterialen, haalde de laatste resten van de vogel naar beneden. Het deed buksmeester Har Brouwers pijn dat het zo vlug was gedaan. Hij had de vogel gemaakt. Geert Ramakers koos zijn vrouw Anita tot koningin. Op het OLS in Stokkem treedt het koningspaar voor het eerst uit. Het geslacht Bakkes is sterk vertegenwoordigd. Bordjesdrager is de zesjarige Peter Bakkes. Zijn opa is penningmeester; zijn vader secretaris en fluitist; zijn moeder tambour-maitre. Hoe het moet als St.-Joost wint? Lei Bakkes: „Daarmee houden wij geen rekening. Daarover denken wij nog niet na. We lopen voor het eerst mee. Als we mooi in de pas blijven lopen, zijn we al dik tevreden." • De heropgerichte schutterij St.-Joris uit Sint Joost. Foto: peter roozen ---