Sacharov vader van H-bom 99 Wij, geleerden, hebben een verschrikkelijk wapen gemaakt" '-'ndanks alle tegenwerking van de Sovjet-autoriteiten, zoals het stelen van zijn Aantekeningen en manuscripten door de KGB, is de kerngeleerde en winnaar van e Nobelprijs voor de "rede, Andrej Sacharov, geslaagd zijn memoi- te voltooien. "et is een document geerden, waaruit in de plaats zijn compromisloze strijd voor de .Mensenrechten blijkt, die nem in de ogen van vrij- W<;l de hele wereld tot *°n groot mens heeft tonaakt. , Sacharov beschrijft zijn |?ugd, zijn studie tijdens e oorlog (wegens zijn Jvakke gezondheid hoefde hij niet in het leger) en ?Un werk aan de ontwikkeling van Sovjet-kernwa- Pens, die hem de bijnaam ''Vader van de Sovjet-wakrstofbom" heeft opgeleonrechtvaardige Sovjetrechtspleging, die hem ertoe brengt zich te gaan inzetten voor vervolgden. Tijdens zijn tweede huwelijk, met Jelena Bonner, raakt hij steeds meer betrokken bij de andersdenkenden in de Sovjetmaatschappij en wordt hij 's lands bekendste dissident? Het boek eindigt met zijn periode van verbanning in Gorki en het telefoontje van Sovjet-leider Michaïl Gorbatsjov, die hem uit zijn verbanning verlost. Hieronder volgen exclusief voor Nederland delen uit zijn boek. verd. Dan beschrijft hij zijn bewustwording van, het stralingsgevaar en de , Up 2 september (1942) stapte ik 's morgens vroeg uit op station Oeljanovsk, op de echterover van de Volga. De fabriek lag op de linkeroever, maar het speciale treintje _oor de arbeiders was net vertrokken en daarom besloot ik de pont te nemen. Maar erst ging ik even de plaatselijke bibliotheek lnnen en leende Steinbecks De druiven der |^ttmschap, mijn eerste roman in tamelijk lange JjW en, naar later bleek, een goede. Helaas raakte j 5 het boek kwijt, en het kostte me veel moeite de aak met de bibliotheek in orde te maken. Ta slenterde ik met mijn jagage over mijn schouder *figs de spoorbaan in de rich!?S van de pont. Aan de j. frz*Jde van de rivier zag ik ,et uitgestrekte fabriekscom!J\ X, dat zich kilometersver de rook die uit de koorsteen van de elektricideitscentrale omhoogschoot, grauwe barakken waar de woonden en waar e , zou komen te wonen, '^n klein complex flatgebou, n en een paar complexen erenhuisjes. In een daar?p woonden mijn toekomsti■se vrouw en haar ouders. Ik werd tewerkgesteld op Vo, afdeling van de hoofd-, wat volggen absurd was, want ik vlst niets van de produktie .?*} patronen, ik had de mani es die ze stansten nog °oit gezien en ik ben in het f Seineen niet erg geschikt i-y°r zulk werk. Pas veel later iklst ik op eigen houtje mijn . tiMnis en kwaliteiten ten vutte te maken. De hoof, J:£ktuigkundige hoefde me üs niet te zien om te begrij[ l |J) dat hij niets aan me zou 'atirt en en kwam met een 'ft «ere oplossing: ik werd aar de houtkap gestuurd. Uitgeput Jj L 1 Was niet gewend aan arbeid en het rk viel me zwaar. Mijn e 6 was jonger dan ik en Üe ,stuk sterker (dat verbaasdst ' maar hij h*d meer ko j an de honger dan ik. We Ven me* e mensen i °f_] n'> zei een arbeider die i datan^s bericht had gekregen ? w Zljn zoon aan het front (...) v-i_! twee weken liep ik een JoK^uding aan mijn hand Ego dle ontstoken raakte. Ik , V^^erug naar Oeljanovsk, j Viiip 9 ik een kilometer of «il d n lan^s de sPooruin üeP 'tfei arna °P een goederen• dier? spronS- De personeelska» had al een nieuwe voor me: onderinge-1 he+ in de stanserij. Dat was ' uatuurliJk ook niet, maar r"%! ■Ulp van de hoofdinge(§et r en z9n naam ver_ di„etl' maar hij was erg aar. kei -gen me) haalde ik mijn I heftinits °P> en daarna kon ik .Hm -.och nog een beetje van : Ulzi]n. .o»if__ kwam in de loop van 'ihi Werk op de meeste afdese» van de fabriek en kreeg zo enig idee van het produktieproces, de werkomstandigheden en het leven van de arbeiders. Ik was diep onder de indruk. Onze fabriek volgde het algemene nationale werkschema: twee ploegen van ieder elf uur, zeven dagen per week. Op papier kregen de arbeiders een dag vrij wanneer ze van de dagploeg in de nachtploeg kwamen en omgekeerd. Maar onder druk van het plan werden de ploegen slechts een paar keer per jaar gewisseld. Ik werkte ook elf uur, maar bijna altijd overdag. Als ik eens 's nachts werkte, was ik bekaf, en ik besefte hoe zwaar het was in de nachtploeg. De grote stansmachines werden bediend door vrouwen, die voornamelijk werden gerekruteerd uit de omringende dorpen. Ze zaten hun hele werktijd bij die oorverdovende machines, in enorme, vaal verlichte hallen, voorovergebogen en in kleermakerszit op hun kruk om hun klompen van de vloer te houden, die drijfnat was van water en smeermiddelen. Hun gelaatsuitdrukking ging schuil achter hun hoofddoek, maar als ik een glimp van hun gezicht opving, kon ik zien dat ze de uitputting nabij waren. Af en toe ging er een machine kapot en dan moesten de vrouwen hem zelf repareren of roepen om een monteur. Vele van de van het platteland afkomstige vrouwen hadden kinderen achtergelaten en ze zaten de hele tijd over hen in. Maar het was praktisch onmogelijk ontslag Wegblijven betekende Vijl 1(14*1 fvai-ijj ■ ■■■■■:■ ■■y..V' ':':: ■-V.-.-. te nemen en wegblijven van het werk betekende vijf jaar kamp. De enige oplossing was zwanger worden, en dus stond er iedere ochtend voor het spreekuur van de onderdirecteur personeelszaken een rij zwangere vrouwen die een zwangerschapsattest hadden gekregen en nu hoopten op ontslag en terugkeer naar hun kinderen. Ze waren al 's nachts in de rij gaan staan. Maar de meesten bereikten niets, want na een minuut of twintig gooide de functionaris de tent dicht, zogenaamd om een vergadering van het districtspartijcomité bij te wonen. Hij werd afgehaald door paard en wagen, en de vrouwen gingen uiteen, in afwachting van het volgende spreekuur en de volgende slapeloze nacht.(...) ten, op ongeveer dertig stappen, 's Nachts was dat voor veel mensen te ver, zodat er rond de barak altijd bevroren plassen urine lagen. Luizen waren schering en inslag. We moesten ons met koud water wassen, maar konden wel in elektrische ketels water koken om thee te zetten. ledere ochtend brachten vrouwen uit de omliggende dorpen gekookte melk (ik kocht altijd een kwartliter voor mijn ontbijt), worteltjes en augurken. Werken aan de bom In 1950 werd ik overgeplaatst naar Het Object en ik heb daar ongeveer achttien jaar gewoond, soms met mijn gezin, soms alleen. Ik zal het nu over Het Object hebben en baseer me daarbij zowel op de indrukken van mijn eerste bezoek als op hetgeen ik later heb gezien en gehoord. Ongetrouwde arbeiders die van buiten Oeljanovsk kwamen, werden ondergebracht in barakken. Ik woonde daar van september 1942 tot juli 1943 ook in. De wc was bui- De stad waarin wij door de beschikking van het lot woonden en werkten, vormde een vrij merkwaardig voortbrengsel van die tijd. De boeren uit de omringende arme dorpen zagen een totale omheining van prikkeldraad die een enorm gebied besloeg. Naar verluidt hebben ze daar een zeer originele verklaring voor gevonden: daar werd het proefcommunisme' opgebouwd. Dit proefcommunisme, Het Object, was een symbiose van een hypermodern wetenschappelijk onderzoeksinstituut, proeffabrieken en proefterreinen, en een groot kamp. Eindelijk was dan de dag van de proef aangebroken, 12 augustus (1953). Ik was de avond daarvoor op advies van Zeldovitsj vroeg naar bed gegaan en had een slaapmiddel genomen (wat ik gewoonlijk.o niet doe). Om vier uur werd iedereen in het hotel wakker van de alarmbel. Het was nog donker. Ik ging naar het raam. Ik zag langs de hele horizon trucks met ontstoken lichten voortbewegen, ze brachten de mensen die bij de proeven betrokken waren naar hun werkplek. Tweeënhalf uur later arriveerde ook ik op de observatiepost op vijfendertig kilometer van het explosiepunt. Overeenkomstig de instructie gingen we allemaal op onze buik op de grond liggen, met ons gezicht naar het explosiepunt. Het wachten duurde tergend lang. Uit een luidspreker naast ons klonk het aftellen: Nog tien minuten. Nog vijf minuten. Nog twee minuten. ledereen zijn veüigheidsbril op (die zwarte bril hadden we in ons zak). Nog zestig seconden. Vijftig, veertig, dertig, twintig, tien, negen, acht, zeven, zes, vijf, vier, drie, twee, één, nul. Op dat moment flitste er iets boven de horizon, vervolgen verscheen er een snel uitdijende witte bol, waarvan het schijnsel de hele horizon omvatte. Ik rukte mijn bril af en hoewel ik werd verblind door de overgang van duisternis naar licht, kon ik een uitdijende enorme wolk zien waaronderuit vuurrood stof vloeide. De wolk werd vervolgens grijs en begon zich snel los te maken van de aarde en op te stijgen terwijl oranje flitsen erdoorheen schoten. de ministerraad van de USSR Georgi Maksimilianovitsj Malenkov gebeld. Hij feliciteert een ieder die heeft meegewerkt aan de waterstofbom — geleerden, ingenieurs en arbeiders — met het geweldige succes. Georgi Maksimilianovitsj heeft me verzocht in het bijzonder Sacharov te feliciteren, te omhelzen en te kussen wegens diens grote bijdrage aan de zaak van de vrede.' • Andrej Sacharov in 1932, met zijn broertje Joera. (Foto boven) • Sacharov treedt voor het eerst in 1943 in het huwelijk. Hier is hij samen met zijn eerste vrouw Klava en hun dochtertje Tanja. (Foto links) zogeheten 'zaak van de artsen-moordenaars' waarover eind 1952, begin 1953 in alle Sovjetkranten berichten verschenen. Het ging om een groep artsen van het Kremlinziekenhuis, bijna allemaal joden, die een reeks goed gecamoufleerde medische moorden zouden hebben begaan op partij- en staatsfunctionarissen, onder wie Sjtsjerbakov en Zjdanov, en ook van plan zouden zijn Stalin te vermoorden. De zaak zou aan het rollen zijn gebracht door een brief van een arts van datzelfde ziekenhuis, Lidia Timasjoek (natuurlijk een verklikster). ledereen die de campagnes van de jaren dertig had meegemaakt, begreep dat het een breed opgezette anti-joodse provocatie was, een voortborduren op de antisemitische en antiwesterse chauvinistische 'strijd tegen het kosmopolitisme' en een voortzetting van de anti-joodse acties, zoals de moord op Michoëls en de executie van Markisj en andere joodse schrijvers. Later hebben we gehoord dat er begin maart treinen klaarstonden om de joden te deporteren en dat er ter rechtvaardiging van deze actie propagandamateriaal gedrukt was, waaronder een speciale Pravda met een hoofdartikel onder de kop 'Russische volk redt joodse volk. (...) Stalin Drukgolf Langzamerhand vormde zich de hoed van de paddestoel. De steel van de paddestoel was onwaarschijnlijk dik in vergelijking met hetgeen we op foto's van gewone atoomexplosies hadden gezien. Onder aan de steel kwam nog steeds stof omhoog dat zich snel over de aarde verspreidde. Op dat moment bereikte ons de drukgolf: een oorverdovende klap in je oren en een schok door je hele lichaam, daarna een aanhoudend angstaanjagend geraas dat na enige tientallen seconden langzaam wegstierf. De wolk werd na een paar minuten donkerblauw, onheilspellend, en strekte zich uit over de halve horizon. (...) Malysjev (de verantwoordelijke minister voor atoomzaken, Red.) kwam uit de bunker en feliciteerde ons met de geslaagde proef (het was al duidelijk dat de explosiekracht in de buurt kwam van onze berekeningen). Daarna zei hij triomfantelijk: 'Zojuist heeft voorzitter van Het jaar 1953 Voor de hele wereld was dit het jaar van Stalins dood en van de daaropvolgende belangrijke gebeurtenissen die tot grote veranderingen in ons land en de hele wereld leidden. Voor ons op Het Object was het ook het jaar dat de voorbereidingen van de proef met de eerste waterstofbom werd afgesloten en het jaar van de eigenlijke proef. In die tijd was de Franse politicus Yves Farge in Moskou om de Stalin-prijs voor de vrede in ontvangst te nemen. Hij wilde graag de in voorarrest zittende artsen ontmoeten en toen dat gebeurde, vroeg hij of ze goed behandeld werden. Zij zeiden natuurlijk dat ze heel goed behandeld werden, maar een van hen stroopte ongemerkt zijn mouw óp en liet zonder De laatste maanden van Stalins leven en heerschappij waren zeer onheilspellend. Een van de tragische gebeurtenissen van die tijd werd de iets te zeggen Yves Farge de sporen van martelingen zien. Die haastte zich geschokt naar Stalin. Stalin heeft toen kennelijk bevel gegeven die al te nieuwsgierige het land niet uit te laten gaan. In ieder geval is Yves Farge kort daarop onder zeer verdachte omstandigheden in de Kaukasus om het leven gekomen. Ik heb de juistheid van deze versie niet kunnen controleren maar ze werd tegenover mij nooit tegengesproken; ik vertelde die geschiedenis een paar jaar later ten overstaan van mijn chefs, onder wie Slavski, en iedereen zweeg. (...) Stalins dood werd op 5 maart bekendgemaakt. Maar algemeen wordt aangenomen dat de dood eerder is ingetreden en een paar dagen geheim werd gehouden. Het was een schokkende gebeurtenis. ledereen begreep dat er weldra iets zou veranderen maar niemand wist welke kant het op zou gaan. Het ergste werd gevreesd (maar kon het nog erger...?). van de almacht des doods. Ik bleek kortom makkelijker te beïnvloeden dan ik wel zou willen. En toch geloof ik dat dat niet het belangrijkste was. Ik voelde me deelgenoot aan de zaak die naar ik dacht ook Stalin diende: ik droeg bij aan de gevechtskracht van ons land teneinde na de verschrikkelijke oorlog voor ons land de vrede te garanderen. Juist omdat ik daar al veel energie in had gestoken en veel bereikt had, schiep ik, waarschijnlijk net als iedereen, voor mezelf ter rechtvaardiging een wereld van illusies (ik overdrijf natuurlijk een beetje om duidelijker te maken hoe ik toen dacht). Ik had al heel gauw Stalin volledig uit deze wereld verbannen. Wellicht heb ik hem maar heel kort en niet volledig tot die wereld toegelaten en was het in die emotioneel gekleurde dagen na zijn dood meer om de schijn op te houden. Maar wat overeind bleef, waren de staat, ons land en de communistische idealen. Men, en dat geldt ook voor velen die geen enkele illusie omtrent Stalin en het systeem hadden, vreesde een algehele wanorde, een broederstrijd, een nieuwe golf van massale repressie en zelfs een burgeroorlog. Tamm (Sacharovs project-leider, Red.) kwam met zijn vrouw naar Het Object omdat hij meende dat je op zon moment beter buiten Moskou kon zitten. Die dagen ontstond in Moskou een spontaan gedrang. Honderdduizenden mensen trokken naar het centrum van Moskou om het in de Zuilenzaal opgebaarde lichaam van Stalin te zien. De autoriteiten hadden kennelijk de omvang van deze mensenstroom niet voorzien en door de ongewone situatie dat er van hogerhand geen bevelen kwamen, waren er niet tijdig veiligheidsmaatregelen getroffen. Honderden, misschien wel duizenden mensen kwamen om het leven. (...) In weerwil van hetgeen ik om me heen kon zien, meende ik aanvankelijk dat de Sovjetstaat een doorbraak naar de toekomst was, een (weliswaar nog onvolmaakt) voorbeeld voor alle landen. Zo sterk werkt de allesdoordringende ideologie. Ommekeer Op de avond van 22 november gaf de militaire leider van de proeven maarschalk M.I. Nedelin voor de leidinggevende functionarissen van de beide Objecten, het ministerie, het proefterrein en de strijdkrachten ter ere van de geslaagde proef een feestje in besloten kring. (...) Ik werd die dagen zogezegd 'meegesleept. In een brief aan Klava (Sacharovs eerste vrouw, Red.) schreef ik: 'Ik Pacifistische uitlatmi? valt verkeerd ben onder de indruk van de dood van een groot man. Ik denk aan zijn menselijkheid.' Voor dat laatste woord kan ik niet instaan maar het was iets in die zin. Al heel snel kreeg ik het schaamrood op de kaken als ik aan die woorden dacht. Hoe vallen die te verklaren? Ik begrijp het nog steeds niet helemaal. Ik wist immers tóen al een heleboel van de verschrikkelijke misdaden: de arrestaties van onschuldigen, de folteringen, de honger en het geweld. De aanstichters daarvan konden alleen maar mijn verontwaardiging en walging wekken. Natuurlijk wist ik lang niet alles en kon ik er geen compleet beeld van krijgen. Ergens in mijn onderbewustzijn zat ook de door de propaganda erin gehamerde gedachte dat bij grote historische gebeurtenissen wreedheden onvermijdelijk zijn ('Waar gehakt wordt, vallen spaanders'). Verder werd ik natuurlijk beïnvloed door de algemene rouwstemming, het gevoel ledereen zat nu. De cognac was ingeschonken. De secretarissen van Koertsjatov, Chariton en mij stonden langs de muur. Nedelin gaf me met een hoofdknik te kennen als eerste een toost uit te brengen. Ik nam mijn glas, stond op en zei ongeveer het volgende: 'Ik wü erop drinken dat onze produkten net zo goed als vandaag ontploffen, boven een proefterrein en nooit boven een stad.' Het werd stil aan tafel, alsof ik iets onfatsoenlijks had gezegd. ledereen verstrakte. Nedelin grinnikte, stond ook op met het glas in de hand en zei: 'Ik wil u een parabel vertellen. Een oude man zit, met alleen zijn hemd aan, voor de ikoon met het lampje te bidden: „Wijs mij de weg en sterk mij, wijs mij de weg en sterk mij." Zijn vrouw ligt op de kachel en reageert daarop met: „Hé, ouwe, je moet alleen om sterkte bidden, de weg vind ik zelf wel!" Laten we op sterkte drinken.' Ik kromp in elkaar, ik geloof dat ik verbleekte (meestal ga ik blozen). Het was een paar seconden stil in het vertrek, toen begon iedereen onnatuurlijk luid te praten. Ik dronk zwijgend mijn cognac en deed de rest van de avond geen mond open. Nu, vele jaren nadien, heb ik nog steeds het gevoel of ik een zweepslag kreeg. Ik voelde me niet beledigd of gekrenkt. Ik ben niet gauw beledigd, en helemaal niet door een grapje. Maar de parabel van de maarschalk was geen grapje. Nedelin vond het nodig mijn onaanvaardbare pacifistische oprisping te pareren, mij en alle anderen die zich zoiets in het hoofd konden halen hun plaats te wijzen. De betekenis van zijn verhaaltje was mij en alle aanwezigen duidelijk. Wij — uitvinders, geleerden, ingenieurs en arbeiders — hebben een verschrikkelijk wapen gemaakt, het verschrikkelijkste in de geschiedenis van de mensheid. Maar het gebruik ervan zal geheel buiten ons om gaan. Beslissen ('de weg wijzen' om met de parabel te spreken), dat doen zij, aan de top van de partij- en militaire hiërarchie. Ik had dat natuurlijk al eerder begrepen. Zo naïef was ik niet. Maar iets begrijpen is nog wat anders dan de realiteit van leven en dood aan den lijve ondervinden. De gedachten en gevoelens die zich toen vormden en mij sindsdien niet meer met rust laten, en menig ander ding dat het leven voor mij in petto had, hebben er de daaropvolgende jaren toe geleid dat ik me anders ging opstellen. Sacharovs memoires „Mijn leven" verschijnt 9 mei bij uitgeverij Meulenhoff, prijs: f 49,50. Wordt morgen vervolgd DE LENG UIT SACHAROVES MEMOIRES • Sacharov (links) met collega Koertsjatov tijdens de jaren dat zij aan de atoomwapens werkten. ---