De ontginning „Het Zeyerveld” bij Vries Wijlen Z.K.H. Prins Hendrik der Nederlanden legde 20 Juni 1910 den eersten steen van de boerderij „OudHeide” aldaar. De uitgestrekte verre heidevelden, karakteristieke oude landschapstypen, van Drente verdwijnen in verbazend snel tempo. Redenen waarom dan ook de Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten op 't sympathieke idee kwam, een terrein heide van 650 H.A. bij Dwingeloo en Kralloo aan te koopen, om dit in ongerepten staat te houden, onze nazaten daardoor de gelegenheid biedend zich een voorstelling te vormen van die „velden zonder boord", zoodat ze met den ouden dichter kunnen getuigen: Ik staar langs 't meetloos ruim van Drenthes vale heiden En zie geen westenwind, die wulpsch de halmen kust; Geen bloempje schiet er op in klaverrijke weiden, Geen boom verheft zn kruin om schaduw uit te spreiden: De schepping slaapt en rust.. Er is een tijd geweest — nog geen vijf en twintig jaar geleden — dat Drenthe ongeveer 118000 H.A. woeste gronden bezat, waarvan 90000 H.A. heide! Hoe geheel anders is dit tegenwoordig. Wanneer men een autozwerftocht door de heerlijke aloude landschap doet — bij velen staan deze interessante tochtjes op 't zomerprogram — bemerkt men overal den grooten invloed der ontginning. Vroeger vernam men, uit Groningen komende, direct den overgang tot het Drentsche landschap. Heden is van een opvallenden overgang niet veel meer te merken. Weelderige korenvelden, sappige weilanden liggen dr langs de wegen, evenals in Groningen. Alleen een enkel boschje, 'n apart kleirï veldje heide, en de bewoners, van Saksischen oorsprong, zeggen ons, dat we in Drenthe zijn. Dat er reeds vroeg — natuurlijk in het klein — aan ontginning werd gedaan, ligt vcor de hand. De verschillende dorpsesschen zijn daar om dit te bewijzen. Reeds in 1734 werd er op zand- en heidegrond in de omgeving van het Zuidlaardermeer een boerderij gebouwd, blijkbaar met de bedoeling de omliggende woeste gronden in cultuur te brengen. Op een der kleine ruitjes was dit symbolisch voorgesteld door een ploegenden boer. Onder de afbeelding las men deze woorden: Gij lieden bouwt een huis op zand. En dat bouwe lange jaren, Ik hoop de Heer zal U en Uw familie bewaren Voor brand en andere tegenspoed. Totdat Uw sterfdag koomt, En gü verhuyzen moet. Een der ontginningen op groote schaal in Drenthe was wel die van het Zeyerveld, bij het aardig dorpje Zeyen, ten zuiden van Vries, 't Loont de moeite — kleine moeite — deze groote ontginning met de aardige boerenhoeven, arbeidershuizen, landerijen, in den zwerftocht op te nemen. Oorspronkelijk was het Zeyerveld gemeenschappelijk bezit van de bewoners van Zeyen en omgeving. Ze mochten er schapen laten weiden, plaggen steken, turf graven op sommige plaatsen, 't Was een troostelooze vlakte: heide, heide en nog eens heide, enkele veenplassen, terwijl hier en daar een denneboompj e, een berkje het landschap ietwat verlevendigde. Hier was de herder koning, hij alleen zwaaide er zn schepter: een kudde van meer dan 1000 schapen was hier dagelijks aan zijn hoede toevertrouwd. Deze markgronden werden indertijd wel is waar verkaveld: iederen deelgerechtigde werd 'n gedeelte toegewezen, met het doel de ontginning te bevorderen, maar de verdeeling van het veld in zeer lange smalle strooken, was onpractisch, een voordeelige ontginning was zoo goed als onmogelijk. In den N.W. hoek van het groote veld vindt men een gedeelte, dat „de Vorenkampen" genoemd wordt en waar — zooals beweerd wordt — in de grijze oudheid een nederzetting geweest is, waarvan de waterputten nog aanwezig zijn. Het Zeyerveld, ongeveer 620 H.A. groot en behoorende aan een 60-tal eigenaren, werd in 1907 voor f 65000 aangekocht door wijlen den heer J. T. CremeroudMinister van Koloniën. De heer Cremer gaf in 1907 aan de Ned. Heidemaatschappij opdracht, te trachten een groot terrein woeste gronden in handen te krijgen, dat voor ontginning tot bouw- en grasland, benevens voor het stichten van grootere en kleinere boerderijen, geschikt was. De Heidemaatschappij koos als zoodanig het Zeyerveld. Na vele onderhandelingen met de' verschillende eigenaren ging de koop aan. Toen bekend werd, dat de heer Cremer het veld had aangekocht, werd er te Zeyen gevlagd: men verwachtte veel van de nieuwe ontginning! De Heidemaatschappij werd belast met het in cultuur brengen van deze gronden. In Maart 1908 werd met de ontginning begonnen, die in den zomer van 1915 met de wegen, kanalen, beplantingen, arbeiderswoningen, boerderijen, haar voltooiing naderde. Men begon aan de zuidelijke grens, waar reeds een kanaal aanwezig was, om de ontginning naar het noorden voort te zetten. Tevens werden verschillende wateren gegraven, daar een flinke doelmatige waterafvoer bij een ontginning een der eerste vereischten is. De waterleidingen werden zoo gegraven, dat ze tevens dienen als grenzen der perceelen, waarin het groote veld verdeeld is. Het bij het graven der verschillende kanalen vrij gekomen zand werd als materiaal voor wegenaanleg gebruikt. Voor men met het graven van het eerste kanaal begon, werd door de echtgenoote van den eigenaar, Mevrouw Crème r—H og a n, de eerste spade gestoken. Zij sprak bij deze plechtigheid de wensch uit, dat de ontginning rijke vruchten mocht geven, in de eerste plaats voor de streek, en tevens voor de arbeiders, die bij de ontginning werk vonden. Eigenaardig, van al de arbeiders, die het Zeyerveld hielpen ontginnen, bleef slechts één van het begin tot het einde daar werkzaam. Deze „volhouder" was de heer H. H a z eve 1 d te Ass e n, die voor zijn trouw van den eigenaar dan ook stoffelijke blijken van waardeering en een getuigschrift ontving. Den 2 October 1908 werd voor het eerste gebouw „De K e e t" de eerste steen gelegd en wel door Jhr. J. A. Roëll, kleinzoon van den heer Cremer. 't Gebouw — de naam zegt het reeds — deed voorloopig dienst als bergplaats voor trekdieren, werktuigen, enz. Het werd echter zoo ingericht, dat het later zonder veel kosten in een boerderij veranderd kon worden. Om deze voorloopige bestemming te illustreeren draagt de tegenwoordige boerderij den naam „De Keet". Naast de schop, gebruikte men de ossen en paardendiepploeg. Door een 6span ossen, later ook door een 6-span paarden, werden vele perceelen tot een diepte van ongeveer een halven meter met een der grootste heideploegen omgewerkt. De vermaarde stoomploeg werd in Drenthe het eerst gebruikt op het Zeyerveld! In Juli 1908 werden de 20000 kilo zware locomobielen met de balansploegen van het station Assen over den Groninger straatweg en den zandweg over Ter Aard naar 't Zeyerveld vervoerd. Groote belangstelling bij 't vervoeren van deze kolossale ontginrüngsmachines! Het stoomploegen op het Zeyerveld is een mijlpaal in de historie van Drenthes ontginningswerk! De eerste voor van den stoomploeg was ongeveer 200 M. lang, omstreeks 1 M. breed, 45 c.M. diep en werd getrokken met een snelheid van 120 M. per minuut. De zware keien in het veld, sommige met een middellijn van 60 c.M. en 1 M., waren zeer hinderlijk bij het ploegen. In den tijd, dat de stoomploeg gebruikt werd, bezochten belangstellenden uit alle oorden der drie noordelijke provincies het werk. Een terrein van 357 H.A. werd met dezen ploeg bewerkt. De kosten, die van het eggen inbegrepen, beliepen f 18100. De eerste gewassen 'waren aardappels, haver, gras en lupinen met serradella. De bloeiende lupinenvelden vormden een prachtig gezicht: velen togen naar Zeyen om deze velden te zien. De eigenaar wilde zoo weinig mogelijk eigen exploitatie; het terrein werd in grootere en kleinere bedrijven verdeeld, die verpacht worden. De groote bedrijven omvatten ongeveer 45 de kleinere 20 H.A. De eerste boerderij, die gebouwd werd, was de „Julian a-lïo e ve", waarbij 44 H.A. land. De gebouwen zijn solide en bezitten een doelmatige practische indeeling. Elke boerderij 'er zijn dr 15 —is door den De doopnamen zijn ontleend aan feiten, verband houdend met den tijd wanneer gebouwd werd, aan de historie en plaatselijke benamingen der deelen van het veld, aan den vroegeren werkkring van den eigenaar of aan bepaalde personen. De hoeve „Oud-Heide" zegt ons, dat hier vroeger „de groote stille heide" lag, terwijl de boerderij „Oud-Veen" herinnert aan de vroegere veenplassen en kuilen. Wijlen Z. K. H. Prins Hendrik legde 20 Juni 1910 den eersten steen van de hoeve „O u d-H ei d e". Na afloop der eenvoudige plechtigheid sprak de Prins den wensch uit: „dat het den bewoners van Oud-Heide niet aan geluk mocht ontbreken". De naam der boerderij „Groote Schuur" staat in verband met den naam, waaronder de omgevende gronden bij de bewoners van Zeyen bekend stonden. De gemiddelde bouwsom der boerderijen kan gesteld worden op f 300 voor elke H.A., die bij de boerderij behoort. Om de eentonigheid te breken werden de kanten der wegen met eiken beplant, terwijl de boerderijen boomgaarden verkregen. Een groote veenplas werd omgetooverd in een eenden- en zwanen vijver, omringd door grasland en geboomte. Vóór de ontginning was het Zeyerveld een zeer gewild jachtterrein, waar in de plassen wilde eenden, op de heide korhoenders, patrijzen en hazen veelvuldig voorkwamen. Het jachtveld werd door de gezamenlijke eigenaars verhuurd aan Groninger jagers. Daar de veenplassen werden drooggeleegd verdween de wilde eend. Het overige wild komt er nog wel voor. Toen de laatste der 15 boerderijen, de „C r e m e r-h o e v e", gebouwd werd, legde de eigenaar den eersten steen. Op dezen steen werd deze inscriptie aangebracht: „De le Steen, gelegd den 6den Augustus 1915 door den heer J. T. Cremer geboren te Zwolle den 30sten Juni 1847, eigenaar en ontginner van het „Zeyerveld", groot 620 HA., ontgonnen met de hulp der Nederlandsche Heidemaatschappij in het tijdperk Maart 1908—September 1915". Bovendien werd een uitvoerige oorkonde opgemaakt, waarvan op elke boerderij een afschrift hangt. Het eerste gedeelte van deze oorkonde luidt: „De boerderij (Cremer-hoeve) werd gebouwd door de aannemers Arend Lanting en Geert Struivinga te Warffum voor 23340 gulden, onder architectuur der Nederl. Heidemaatschappij. Deze boerderij vormt den sluitsteen van de ontginning het Zeyerveld, bebouwd met 15 boerderijen, 9 dubbele en 1 enkele arbeiderswoning, bewoond door 26 gezinnen met 140 bewoners. Bij de telling in Juni 1915 waren 3 dubbele arbeiderswoningen en Cremerhoeve in aanbouw. Een woning stond door de mobilisatie leeg". Verder geeft de oorkonde een korte biografie van den stichter. „Jacob Theodoor Cremer wijdde het grootste deel van zijn leven aan de cultuurbelangen van N. Indië. In Nederland teruggekeerd, trad hij op als Directeur der Deli-Spoorweg-Maatschappij en werd gekozen tot lid van de Tweede Kamer der St. Generaal; daarna* werd hij Minister van Koloniën, Pres. der Ned. Handel Maatschappij en Lid van de Eerste Kamer. Hij was een Groot-Nederlander. Het landgoed Duin- en Kruidberg te Santpoort was zijn geliefkoosde woon- en werkplaats". 't Zeyerveld telt nu vele gezinnen, is een nederzetting geworden, terwijl het dorpje Zeyen in bloei is toegenomen. Al zijn de verwachtingen omtrent de ontginning — die hoog gespannen waren — door de tijdsomstandigheden vooral, slechts ten deele verwezenlijkt, toch is men den stichter dankbaar voor dit opbouwend werk. Zelfs den leek op landbouw- en ontginningsgebied zouden we willen aanraden bij een auto-zwerftocht door Drenthe het Zeyerveld in de route op te nemen. Den deskundige verwijzen we naar de door ons geraadpleegde studie over de Cremerstichting van den heer Dilling, welk werk naast historische ook zeer uitvoerige vakkundige gegevens en bizonderheden bevat. T. (Nadruk verboden). De „Cremer-hoeve" --- KUNST EN LETTEREN KRONIEK: 556. Crisis Indische roman door Jo Manders; uitg. H.P. Leopold, Den Haag. Het gebeurt — niet alleen in de artistieke, doch ook in de wetenschappelijke wereld — dikwijls, dat hetzelfde denkbeeld gelijktijdig opkomt bij verschillende personen. Een idee hangt a.h.w in de lucht, wordt door meer dan één naar boeiende, in den tijd levende onderwerpen zoekenden kunstenaar gegrepen en op zijn eigen wijze verstof f elij kt. Die wijzen loopen dan nogal eens uiteen en juist daaruit valt dan meestal de conclusie te trekken, dat van navolging of plagiaat geen sprake is. Nemen we b.v. „het geval" Jo Manders. Oppervlakkig bezien zou men wellicht geneigd zijn aan te nemen, dat zij zich tot het schrijven van haar beide Indische romans „De Boedjang-Club" (De Vrijgezellen-club) en „Crisis" heeft laten inspireeren door het zeer bijzondere succes van Mevr. Székely—Lulofs met boeken over het leven der Deli-planters. Maar dit hoeft toch allerminst het geval te zijn. Mogelijk zelfs rijpte bij Jo Manders het plan om eindelijk de Indische samenleving eens in een modernen roman te belichten wel eerder dan bij Mevr. Székely. In elk geval bevat haar werk factoren genoeg om met zekerheid te kunnen aannemen, dat het nimmer in de bedoeling van Jo Manders heeft gelegen, haar zoo snel populair geworden collega te imiteeren. Met dat al bezitten we thans een tweede schrijfster over Indië en dit hoeft ons zeker niet te spijten. Want te lang ontbeerden we goede literatuur over de tropen, dan dat we nu reeds het gevoel zouden hebben, des Guten zuviel te krijgen. Daarbij komt, dat, hoezeer we den arbeid van Mevr. Székely ook kunnen waardeeren, niet valt te ontkennen dat — zooals ik in mijn bespreking van haar jongste boek nauwkeurig stipuleerde — het door haar geteekende deel der Indische samenleving slechts beperkt is, terwijl ze bovendien in vele opzichten teruggreep naar het verleden.... Vandaar dan ook, dat ze reeds na enkele aan een sterk instructief element hun groote waarde ontleenende boeken uitgeput raakte en een roman ging schrijven, weliswaar van letterkundige beteekenis, maar vanwege de „bedachte" intrigue niet meer belangrijk als sociaal document.... En de roman, die het best en scherpst het bestaan der Deli-planters karakteriseert, speelt voornamelijk in den reeds achter ons liggenden tijd van hoogconjunctuur in de rubber. Ik memoreer dit alles niet, om Mevr. Székely's oeuvre te kleineeren; mijn bewondering er voor uitte ik trouwens al spontaan genoeg. Maar ik leg het alleen vast, teneinde aan te toonen, dat er nog andere milieus en andere — zelfs meer actueele — problemen dan de door Mevr. Székely behandelde zijn waard om door middel van een roman onder onze aandacht te worden gebracht Zoon probleem — het milieu is in het jongste boek van Jo Manders bijzaak — is ongetwijfeld de huidige werkloosheid onder de Indische employés der cultuurmaatschappijen. Niet alleen heeft Indië voorloopig als land waar men door hard werken rijk wordt, afgedaan, doch tevens wordt velen, die al jaren-lang hun beste krachten aan onze koloniën gaven, de gelegenheid tot verder werken ontnomen. En dit is oneindig tragischer, dan dat ook in het moederland talrijke jongemannen geen arbeid meer vinden voor hoofd of handen. Hij, die naar Indië vertrok om er zich een toekomst te scheppen, rukte zich immers los uit de maatschappij waarin hij opgroeide en thuis hoort — prachtig werd dit door Mevr. Székely beschreven — hij drong zich in een hem au fond vijandig gezinde samenleving en talloos waren de moeilijkheden welke hij te overwinnen had om zich staande te houden. Reeds is het bedroevend, wanneer tenslotte geen overvloedig binnenstroomend geld dezen ontzaglijk zwaren arbeid meer verzoet, doch waarlijk ontzettend is de ramp, indien een ontslag een abrupt einde maakt aan een gansene carrière. Naar Holland terugkeeren — wat het meest voor de hand ligt — beteekent voor een Indisch slachtoffer der werkloosheid terugkeeren in een omgeving waaraan hij ontgroeide, die geen interesse meer voor hem heeft daar hij haar ontrouw is geweest en daar ze genoeg met haar eigen menschen heeft te stellen. Het beteekent zich zonder eenig vooruitzicht, zonder hoop en zonder reden storten in een onzalig avontuur.... In Indië blijven, blijven in het land dat men zich als w e r k -terrein koos en waar een verblijf zonder materieel doel geen raison heeft, wil in negenennegentig van de honderd gevallen zeggen: een geleidelijk wegzinken in het moeras der geestelijke verwording, een snel afzakken naar het niveau van den kampong-bewoner. Weliswaar zit er een kleine grond van waarheid in hetgeen een der bijfiguren uit „Crisis" opmerkt — „....raak je in Holland aan lager wal dan ben je een pauper, die met zich moet laten omsollen, hier al ben je hier een schooier, niet aangekeken door je mede-Europeanen, dan geeft je blanke huid je toch nog aanzien en autoriteit bij de inlanders zoodat je daaruit nog altijd kracht voor zelf-respect kunt putten" — maar anderzijds laat Jo Manders ons, terecht, toch duidelijk zien, dat dit zelf-respect spoedig ook al heel weinig meer te beteekenen heeft en snel verdwijnt wanneer er geen werkgelegenheid komt opdagen. En bovendien toont de schrijfster ons aan de hand van Ploegers lot, dat de inlander een scherp begrip van stand en invloed heeft en de blanke huid niet meer eert, indien er geen reden voor hem bestaat deze langer te vreezen.... Neen, van welke zijde ook bezien, het lot van den ontslagen Indischman is diep, diep tragisch.... Eerlijk gezegd had ik van Mevr. Széke-« ly al eerder verwacht, dat zij dit lot in een daartoe speciaal geschreven werk aan een nadere beschouwing zou onderwerpen. Ze deed zulks echter niet — mogelijk omdat ze te ver staat van de huidige situaties in Indië, om er met gezag over te kunnen oordcelen — en zoo snoepte Jo Manders haar nu dit prachtig-actueele onderwerp af.... Het boek van Jo Manders is een „roman", d.w.z. het is niet — zooals „Koelie" en „Rubber" — voornamelijk in den algemeen-beschouwenden toon en als instructief werk geschreven, maar het rust op het fundament van een intrigue en het wil een letterkundig werk zijn. Daar het er Jo Manders echter toch wel degelijk om ging, 't algemeene probleem der crisis te behandelen, is dit boek in anderen zin roman als „De andere wereld". Naar zijn aard staat de roman feitelijk tusschen „Rubber" en „De andere wereld" in. Dit heeft zn voordcelen — dank zij de intrigue lééft het boek en dank zij de schildering van actueele toestanden boeit het en spreekt het van mensch tot mensch — maar ook zn nadeelen: Jo Manders kon eenerzij ds aan het literaire element niet die aandacht wijden, welke noodig zou zijn geweest om een letterkundig product van groote allure te scheppen, omdat ze i n de intrigue speciale factoren extrasterk wilde belichten, en anderzijds kregen, daar ze door „het verhaal" werd afgeleid, haar beschouwingen over Indische toestanden niet het geladene, bloedrijke en forsche, dat Mevr. Székely's arbeid juist zoon ontwapenende, direct-aansprekende en overrompelende vitaliteit verleende.... Maar over het geheel is dit „Crisis" een goed-gebouwd, vlot geschreven en hoogst-interessant boek geworden. Wat ons in Jo Manders' werk vooral opvalt, is het feit, dat zij in wezen niet afwijzend staat tegenover Indië, dat zij de ontberingen, de opofferingen en den strijd van den Europeaan in de tropen niet te slecht betaald vindt met een beetje succes. Het scepticisme van de ontgoochelde vrouw, die wel de grootschheid van de natuur en van 's menschen activiteit in deze natuur erkent en aldus óok den lezer doet doorpeilen, maar die in haar hart Indië niet lief heeft, dit scepticisme, dat ons in de werken van Mevr. Székely telkens weer treft, is Jo Manders totaal vreemd. Wanneer de hoofdfiguur uit „Crisis", na haar leven bijna verwoest te hebben gezien en na een lange reeks van zéér moeilijke jaren in Dcli te hebben doorgebracht, tenslotte, wanneer juist de toekomst er hoopvol uitziet, om gezondheidsredenen moet repatrieeren, laat Jo Manders haar zelfs zeggen: „En toch is het eenig doel waarmee ik naar Holland ga: beter worden om hier terug te komen". Want juist door leed, weet de hoofdfiguur Emmy, wordt de sterkste liefde gewekt. De gezonde, krachtige liefde voor het land en een daaruit direct voortspruitend optimisme vervult dit boek geheel en doet het ons met zeer veel belangstelling en instemming lezen, ook al zien we de tekortkomingen niet over het hoofd. Het werkloosheidsprobleem neemt in „Crisis" een belangrijke plaats in. Jo Manders werpt het volle licht op de demoralisatie van hen, die langeren tijd zonder werk zijn; het is of Indië hen vastgrijpt en naar beneden haalt, of hun psyche steeds meer die van den inlander gaat benaderen, tot ze voor geregeld werk niet eens meer geschikt zijn. Als Max, de mannelijke hoofdpersoon, die zich na zn ontslag met schier bovenmenschelijke krachtsinspanning en mede dank zij den rouwen steun van zijn dappere vrouw een nieuwe positie heeft geschapen, een helper behoeft, zegt hij tot Emmy: „Laat ik je eerlijk bekennen, dat ik huiverig ben om nog pogingen te wagen bij mijn excollega's. Het nietsdoen, anderhalf jaar lang, heeft de meeste al zoo gedemoraliseerd, dat ze niet meer de kracht hebben een bescheiden begin, zooals ik dat voorloopig slechts kan bieden, te maken. Ja, als je ze kon laten beginnen daar, waar ze zijn opgehouden! Vergeet niet, dat de dosis moed en energie van den doorsneemensch net voldoende is voor doorsneesituaties en doorsnee-moeilijkneden! De verschrikkelijke ramp van deze werkloosheid heeft het .meerendeel van haar slachtoffers dan ook of een onherstelbaren knauw toegebracht of lamgeslagen voorgoed. Er is meer noodig dan de aanbieding van werk alleen om deze menschen er weer bovenop te brengen!" Maar naast dat der werkloosheid behandelt de schrijfster ook nog andere problemen, ten deele dezelfde waaraan ook reeds Mevr. Székely haar aandacht schonk, ten deele andere. En dikwijls weet ze met enkele korte zinnen een facet der Indische maatschappij scherp te kenschetsen; zoo b.v. wanneer ze het over de „gezellige" soos-avondjes heeft: „Rusteloos alleen dwaalden de oogen rond, loerden, gluurden, spiedden naar andere tafeltjes. En de blikken kruisten elkander, botsten, stootten af op harde, verveelde, koude, gekwelde, ontevreden, blasé oogen. Een schrik, een gêne en de mond werd mechanisch tot een glimlach verwrongen". Het zwaartepunt intusschen werd in dit boek stellig gelegd op de verhouding van Max en Emmy. Een energieken, maar llchtzinnigen en naar avonturen hakenden man plaatste Jo Manders tegenover een flinke, moedige, maar al te degelijk- Hollandsche en conventioneele vrouw, die niet begrijpen kan, dat de man in Indië anders aangepakt moet worden dan in Holland en dat het lot van de Indische moeder is, vroeger of later afstand te moeten doen van de kinderen, welke ze met zooveel zorg groot bracht Emmy tenslotte gaat haar fouten inzien; en nog net vóór het te laat is. Dan beseft ook Ivlax opeens, hoe een trouwe, begrijpende en daadwerkelij k-steunende vrouw hij in Emmy heeft gevonden. En van dat moment af is het uit met zn escapades, voelt hij zich één met zn vrouw en poogt hij samen met haar de materieele zorgen te boven te komen. Dat hem dit lukt bewijst, wat energie en saamhoorigheidsgevoel vermogen, zelfs in een ontwrichte maatschappij, zélfs wanneer een mensch den grond onder de voeten weggeslagen schijnt. En dit is dan meteen de reëele, waarlijk opbouwende troost, welke Jo Manders heeft voor de crisis-slachtoffers in onze overzeesche gewesten. Een troost waaruit begrip, menschelijkheid en klaar verstand spreken! (Nadruk verboden). J. G. DE HAAS. ---