HET PLAN BERLAGE-SCHUT. Sedert 1930 geschiedt de aanbouw van nieuwe wijken reeds volgens het genoemde uitbreidingsplan. Zoo is b.v. de geheele nieuwe stadswijk in het Oosten overeenkomstig dit plan tot stand gekomen, en zijn de in 1931 aanhangig gemaakte rioleeringswerken in het Zuiden en het Westen van de gemeente met het rioolgemaal in het Stadspark, ook volgens dit uitbreidingsplan ontworpen en inmiddels aangelegd en in gebruik genomen. Aan de stadsuitbreiding wordt van gemeentewege leiding gegeven door systematisch, in de volgorde, die met het oog op een regelmatigen stadsuitleg rondom de stadskom het meest aangewezen moet worden geacht, bouwrijp terrein ter beschikking te stellen. Zoo werd eerst in het Westen van de gemeente de Oranjewijk voltooid, vervolgens werd de bebouwing geopend in de evengenoemde Oostelijke stadswijk, die thans haar voltooiing nadert, terwijl het in het voornemen ligt, daarna weer een anderen sector aan de orde te stellen. Hierbij zit de bedoeling voor, de stadsuitbreiding in logische banen te leiden en incidenteele bebouwingen op plaatsen tot waar de stedelijke bebouwing nog niet is genaderd, zooveel mogelijk te voorkomen. --- HET PARTICULIER INITIATIEF. Oorspronkelijk werd echter gemeend, dat In dit opzicht het particulier initiatief niet geheel aan banden zou moeten worden gelegd en dat de mogelijkheid zou moeten worden opengelaten, om in bepaalde gevallen het oprichten van bebouwingen, b.v. aan den rand van de gemeente, toe te laten. Teneinde dergelijke bebouwingen in het kader van den toekomstigen stadsuitleg te doen passen en te voorkomen, dat deze zouden worden opgericht op voor de stads-uitbreiding nadeelige plaatsen — als in het tracé van toekomstige verkeerswegen — werd door Burgemeester en Wethouders destijds aan de ontwerpers opdracht gegeven, de de- Saüleering van het plan tot aan de grenzen van de gemeente uit te werken. Bedenking behoefde zulks niet te ontmoeten, daar tegen een te sterke ontplooiing van het particuliere initiatief met betrekking tot het oprichten van incidenteele bebouwingen kon worden opgetreden op grond van artikel 5 van de Bouwverordening, waarbij is bepaald, dat het is verboden elders te bouwen dan aan straten, welke voor huizenbouw zijn bestemd en ingericht. Daartegenover staat, dat, indien incidenteele bebouwingen zouden voorkomen, deze niet anders dan volgens het uitbreidingsplan tot stand zouden kunnen komen. Thans is echter het principe, dat in bepaalde gevallen de oprichting van gebouwen op niet aan de bestaande bebouwing aansluitende punten mogelijk moet blijven, losgelaten. Gemeend wordt n.1., dat incidenteele bebouwingen in beginsel moeten worden belet. --- DE KANALEN EN VERKEERSWEGEN. Ten aanzien van de ligging van de kanalen moest niet alleen rekening worden gehouden met de reeds aanwezige, maar ook met de toekomstige waterwegen. Daarbij kon worden geprofiteerd van de gunstige omstandigheid dat de kanaalaanleg, zooals die in de toekomst voor Groningen is gedacht, in verband met de plannen tot verbetering van den vaarweg Groningen—Lemmer, reeds in een vergevorderd stadium verkeerde. Dit kanalenplan bestaat in hoofdzaak uit het Noordel. omsnijdingskanaal, deel uitmakende van vorengenoemden vaarweg, en een Zuidel. afwateringskanaal, gelegen tusschen het Eemskanaal en het Winschoter- Qiep, welke beide kanalen in het uitbreidingsplan zijn getraceerd. Nadat de ligging van de spoorwegen en de kanalen was bepaald, werden in goed verband daarmede de hoofdverkeerswegen te land ontworpen. Hierbij werd uitgegaan van het beginsel, dat ten behoeve van het verkeer tusschen een stad en de omliggende gemeenten hoofdverkeerswegen noodig zijn, die het verkeer op de snelste en gemakkelijkste wijze naar de stad leiden. Op de teekening zijn deze hoofdverkeerswegen aangegeven met de cijfers I t./m. VH# n.1.: I. De weg van Delfzijl naar Groningen (langs het Damsterdiep); n. De weg van Bedum en Winsum naar Groningen (langs het Boterdiep); 111. De weg van Friesland naar Groningen (Frieschestraatweg); IV. De weg van Peize naar Groningen (Peizerweg); V. De weg van Eelde naar Groningen (Paterswoldsche weg); VI. De weg van Assen naar Groningen, en VII. De weg van Hoogezand naar Groningen. Voorts werd — naar het voorbeeld van de in 1927 tot stand gekomen ceintuurbaan om de stadskern (A), voor den aanleg waarvan gebruik moest worden gemaakt van bestaande wegen, hetgeen hier en daar tot een eenigszins gewrongen tracé aanleiding gaf — nog een tweetal opvolgende ringwegen (B en C) ontworpen. Dergelijke ringwegen vervullen in het stadsverkeer een belangrijke functie, doordat zij het verkeer, dat niet in het centrum behoeft te zijn, op logische en gemakkelijke wijze naar de buitenwijken afleiden. Het stadscentrum — waar de nauwste straten worden aangetroffen — wordt dus op deze wijze in belangrijke mate van onnoodig verkeer ontlast. --- HET NIEUWE UITBREIDINGSPLAN EEN NADERE UITEENZETTING OP OPZET EN DETAILLEERING Wij ontvingen van gemeentewege alsnog de navolgende beschouwing over het uitbreidingsplan, toegelicht door bijgaande teekening. In de vergadering van den Gemeenteraad van 6 Augustus j.l. is opnieuw aan de orde geweest het ingevolge in 1927 door Burgemeester en Wethouders gegeven opdrachten samengestelde uitbreidingsplan-Berlage- Schut en met betrekking tot dit plan zijn in die vergadering twee belangrijke beslissingen genomen. le. In beginsel werd ingestemd met den algemeenen opzet, zulks met het oog op de nadere detailleering, en 2e. Goedgekeurd werd de gelijktijdig aangeboden geheel uitgewerkte detailleering van den eersten sector van het plan, n.l. het gebied, dat wordt begrensd door het Hoendiep, den Frieschestraatweg en de spoorlijn naar Delfzijl en Roodeschool. --- BEPERKTE DETAILLEERING. In verband hiermede werd in het plan, zooals dit aan den Gemeenteraad ter goedkeuring werd voorgelegd, de detailleering van de bouwblokken niet verder aangegeven dan tot ongeveer de grenzen van het tegenwoordige uitbreidingsplan. In deze beperktere detailleering zou een nadeel kunnen zijn gelegen, indien mettertijd de inzichten, die hieraan ten grondslag liggen, zich weder zouden wijzigen. Zou men later n.l. weder afgelegen bebouwingen willen toestaan, dan zou niet — als bij de oorspronkelijk tot de grenzen van de gemeente uitgewerkte verkaveling — de gelegenheid bestaan, regelend op te treden en het oprichten van gebouwen op voor den stads*uitleg ongewenschte plaatsen tegen te gaan. De beperktere detailleering is overigens op het plan Berlage-Schut op zichzelf beschouwd in geen enkel -opzicht van invloed geweest. De geheele indeeling van dit plan is — behoudens een enkele, hierna te noemen, niet met de beperking in verband staande wijziging — in den door de ontwerpers aangegeven vorm behouden. Deze indeeling is gebaseerd op de ligging van verkeers-, spoor- en waterwegen binnen het kader waarvan het plan tot de grenzen van de gemeente in groote trekken vastligt. --- VERKEERSPLAN IN DE EERSTE PLAATS. Het uitbreidingsplan moet n.l. in de eerste plaats worden beschouwd als een verkeersplan in het raam waarvan de nadere verdeeling in terreinen voor woningbouw, parken, industrieën enz. in logisch verband daarmede onder het oog kon worden gezien. Het heeft echter nimmer in de bedoeling ge-: legen, deze indeeling in bouwblokken reeds aanstonds onherroepelijk vast te leggen, doch meer om aan te geven, hoe deze in het kader van het geraamteplan zouden kunnen worden gedacht. Met inachtneming van deze factoren is het thans in beginsel — doch in beperkteren vorm — aangenomen plan Berlage-Schut ontstaan --- WAT ER GEWIJZIGD IS. De eenige wijziging van beteekenis die het thans door den Gemeenteraad goedgekeurde plan ten opzichte van het oorspronkelijke ontwerp bevat, is, dat de in dit plan aangegeven doorbraak van het ziekenhuisterrein, ter verkrijging van een rechtstreekschen toegangsweg van het Oosten naar het stadscentrum, is losgelaten. Het verkeer uit deze richting zal dus ook in de toekomst langs het Damsterdiep en verder langs den Nieuweweg en de Poelestraat moeten worden geleid. De toekomst zal moeten leeren, of op den duur met dezen verkeersweg zal kunnen worden volstaan. Door de ontwerpers werd — naar de voorbeelden, die andere groote steden te zien geven — gestreefd naar het scheppen van een meer directe verbinding. Burgemeester en Wethouders blijken echter ten opzichte van de mogelijkheden, die de bestaande route biedt, meer optimistisch gestemd te zijn. Gehoopt mag worden, dat de toekomstige verke-ersbehoeften op dit traject zullen beantwoorden aan de verwachtingen, die het College in dit opzicht koestert. Behoudens deze wijziging bevat het plan nog enkele afwijkingen van den oorspronkelijken opzet, welke uit een oogpunt van stadsuitbreiding bezien, van ondergeschikte beteekenis zijn, daar zij op de indeeling op zichzelf niet van invloed zijn. Het Gorechtkanaal is n.l. als onderdeel van het kanalen-net vervallen en gedeeltelijk gedempt, gedeeltelijk als waterpartij behouden, terwijl de weg naar Winschoten als onderdeel van het Rijkswegenplan een kleine verbreeding eischte n.l. aan weerszijden 2 M. In het vorenstaande zijn in het algemeen weergegeven de gedachten, die aan het thans goedgekeurde uitbreidingsplan Berlage-Schut ten grondslag hebben gelegen. Thans kan derhalve worden overgegaan tot een beschouwing van het plan in zijn innerlijken samenhang. ■ ».».■* Zooals reeds werd opgemerkt, moet het uitbreidingsplan in hoofdzaak worden be- schouwd als een verkeersplan Voor de opstelling van dit plan was het daarom van primair belang, de ligging van de spoorwegen en de kanalen eh in verband daarmede het beloop van de hoofdverkeerswegen vooraf grondig te bestudeeren. --- HET SPOORWEGVRAAGSTUK. Een factor van bijzondere beteekenis bij de samenstelling van het ontwerp vormde het Spoorwegvraagstuk. Bij de bestudeering van de richtlijnen, waarnaar het plan zou moeten worden uitgewerkt, bleek nJ., dat een in 1918 door de Spoorwegen ontworpen plan, dat door de gemeente was aanvaard, onder restrictie, dat nog nader zou moeten worden nagegaan, cf het in de stadsuitbreiding zou kunnen worden opgenomen, niet kon worden gehandhaafd. Er moest dus naar een andere oplossing worden gezocht, waartoe met de Ned. Spoorwegen in overleg werd getreden. De Spoorwegdirectie gaf echter geen uitsluitsel, terwijl met de uitwerking bezwaarlijk langer kon worden gewacht. Het gevolg hiervan was, dat door de ontwerpers in 1928 het plan zoodanig werd opgezet, dat het ruimte liet voor verschillende oplossingen van het spoorwegvraagstuk, dat hierdoor als het ware geheel los kwam te staan van het uitbreidingsplan. Toen dan ook in 1930 door de Ned. Spoorwegen werd medegedeeld, dat in de eerste 25 jaren geen wijzigingen in de bestaande spoorwegtoestanden te verwachten zouden zijn, kon zonder eenig bezwaar de thans bestaande toestand (met doorgangsstation) in het plan worden aanvaard. Dit gaf slechts aanleiding tot enkele ondergeschikte wijzigingen in de detailleering. Deze oplossing werd door Burgemeester en Wethouders — als de eenig mogelijke — in het thans goedgekeurde plan overgenomen. --- DE WIJZE VAN BEBOUWING. Nadat aldus de ligging van de spoorwegen, de kanalen en de hoofdverkeerswegen te land was vastgesteld, kon worden overgegaan tot het — voorloopig schematisch — aangeven van de wijze van bebouwing. Zooveel mogelijk is hierbij getracht de straten in het bebouwingsplan overwegend de richting Noord-Zuid te geven, waardoor de aan die straten te stichten woningen in de richting Oost-West komen te liggen, zoodat zij een zoo gunstig mogelijke zonbestraling ontvangen. Voorts is in het stadsbeeld de noodige afwisseling gebracht door het ontwerpen van beplantingen op daarvoor geëigende plaatsen. Ook de waterbergingen ten behoeve van de centrale rioleering scheppen in dit opzicht een aangenaam aandoend aspect. Ten slotte is in het plan, overeenkomstig de daarvoor heden ten dage geldende beginselen, voor een voldoenden parkaanleg gezorgd. In de eerste plaats werd gerekend op vergrooting van het Stadspark, terwijl verder in verschillende andere stadsgedeelten parken zijn geprojecteerd. Wijders zijn op bepaalde plaatsen groene strooken ontworpen, met het doel, bepaalde terreinen of stadsgedeelten door aangename wandelwegen met elkaar te verbinden, dan wel minder fraaie gebieden aan het oog te onttrekken. Ook voor de noodige sport- en speelvelden is in het plan voldoende plaats ingeruimd. --- DE DETAILLEERING. Nu de algemeene goedkeuring op het in vorenvermelden trant opgezette globale plan is verkregen, zal de nadere detailleering ter hand moeten worden genomen, teneinde tot de door de Woningwet en het Woningbesluit vereischte vaststelling tot in onderdeden te geraken. Deze detailleering zal in verschillende etappes geschieden, zooals dit thans reeds is gedaan ten aanzien van den gelijktijdig goedgekeurden sector in het Westen, omvattende het gebied, ingesloten door het Hoendiep, den Frieschestraatweg en den spoorweg naar Leeuwarden. Hierbij springt het belang van den grooten opzet van het plan in het oog. Immers het geheele plan geeft aan, op welke hoofdverkeerswegen in eiken sector moet worden gerekend. Zoo zijn b.v. in den onderwerpelijken sector begrepen gedeelten van een tweetal radiaalwegen, n.l. de weg naar Hoogkerk en de weg naar Leeuwarden, alsmede een gedeelte van den eersten ringweg om de stad. In het raam van de in dezen sector vallende en dit gebied omsluitende verkeers-, spooren waterwegen is de verdeeling in industriewijken, gemengde wijken en arbeiderswoonwijken aangegeven. Deze laatste zijn verdeeld in blokken voor gesloten bouw van eengezinswoningen en voor gesloten bouw van woningen met één of meer boyenwoningen. Met de goedkeuring van het onderdeel in kwestie is thans de voet gezet op den weg, die naar de vaststelling van het nieuwe uitbreidingsplan volgens de daarvoor door de ontwerpers aangegeven richtlijnen voert. Aan de hand van dit plan kan aan den stadsuitleg richting worden gegeven en kunnen ongewenschte bebouwingen worden tegengegaan. --- De arbeid in broodbakkerijen De minister van Sociale Zaken heeft, gelet op het bepaalde bij de artikelen 35, tiende lid, 42, zesde lid, en 97, vierde üd, der Arbeidswet 1919, bepaald, dat in verband met de viering van den verjaardag van de Koningin in broodbakkerijen in alle gemeenten des Rijks door hoofden of bestuurders en door bakkersgezellen op Vrijdag 31 Augustus, in afwijking van het bepaalde bij de artikelen 35, tweede lid, 36, derde lid, der Arbeidswet 1919, om 3 uur des voormiddags met den bakkersarbeid mag worden aangevangen. Bovendien mag — voor zoover betreft broodbakkerijen, aan welke een vergunning, als bedoeld in artikel 37, eerste lid .der Arbeidswet 1919 is verleend — op dien dag reeds om 1 uur des voormiddags met arbeid, bestaande in het. gereedmaken van deeg en ovens, worden begonnen. De minister heeft aan hoofden of bestuurders van broodbakkerijen in alle gemeenten des Rijks vergund, dat, in afwijking van het bepaalde bij artikel 35, zesde lid, der Arbeidswet 1919, op Vrijdag 31 Augustus 1934 deeg of brood, dat na 8 uur des namiddags van den vorigen dag gebakken of opgewarmd is: 10. van 7.30 uur des voormiddags af uit het gebouw met aanhoorigheden, waarin zich de broodbakkerij bevindt, wordt vervoerd; 20. van 8 uur des voormiddags af wordt verkocht of afgeleverd. ---