WOLDENDORP Langs den E e m s d ij k van D e 1 f zij 1 Haar het interessante Landpunt Reid» liggen de dorpen Farms urn, Weiwerd, Heveskes, Oterdum, Borgsweer, Termunterzijl, Terpiunten en, een weinig ten zuiden van deze aloude plaats, Woldendorp. Vei- lig liggen deze dorpen en dorpjes achter den zwaargebouwden Eemsdijk. Het diepe water van de Eems nadert hier den dijk. Daarom is deze zeewering dan ook tot ongeveer stormvloedhoogte bekleed met een steenglooiing van graniet (vlinten) of basalt. Reeds in de 17e eeuw is men begonnen den Eemsdijk grootendeels op kosten van de provincie, met post- en paalwerk en hoofden, dwars op de stroomrichting, te voorzien. Na 1806 echter is het post- en paalwerk geleidelijk door een steenglooiing vervangen, terwijl in onzen tijd de vlint- en basaltglooiingen bovendien nog met beton zijn ingegoten, door welke bewerking ze meer een eenheid zijn geworden. Bij storm weer, wanneer het op de Eems geducht kan spoken, heeft deze dijk het hard te verantwoorden. De zee- wering bij Termunten behoort dan ook mede tot de zwaarste in ons land. Dat de waterwolf zich hier in den ouden tijd geducht deed gelden, en veel land heeft ingezwolgen, blijkt uit het aardig wit bepleisterd kerkje van O t erdu m, dat thans vlak aan den dijk ligt en peinzend over de Eems tuurt. Den 4den en sden Februari 1825 teisterde een stormvloed deze streek ten zeerste. De straatweg tusschen Delfzijl en Farmsum sloeg grootendeels weg en alle landen «ader Farmsum, Weiwerd en Heveskes werden overstroomd. De gemeente Tertaunten overstroomde geheel. Vele runderen, paarden en schapen verdronken; er waren echter gelukkig geen menschenlevens te betreuren! Bij Termunterzijl grenst de weg nagenoeg aan zee. We passeeren hier het Terttiunter-Zrjldiep, het uitwateringskanaal Van het groote waterschap Oldambt. De eeuwenoude kerk van Termunten, dateerende uit het laatst der 13e of begin 14e eeuw, staat al zoo eenzaam, maar toen fier als getuige van het feit, dat we ons hier op een bodem bevinden met een °ude geschiedenis. Men voelt het, men is hier op een historisch plekje. De kerken en kerkjes vertellen het ons, zeker, maar dr hangt ook 'n zeker „ik-en-weet-niet- Wat" in de atmospheer, dat ons als bij tooverslag terug voert naar de historie, haar de oudheid De boerderijen hebben hier iets yerfrouwlijks iets intiems. Of het komt door de bouworde, die eenigszins afwijkt van die der boerderijen in 't noorden van ons gewest' De nok van de schuur loopt in een lijn door tot den voorkant van het Woonhuis zoodat schuur en woonhuis éen groot geheel vormen. Ze geven daaraoor een saamhoorigheidsidee, die weldadig aandoet. De boer en zijn gezm één met het bedrijf. , ~ . . . Even buiten Woldendorp verkrijgt het 'landschap een geheel ander karakter. Daar betreedt men het gebied der vette, vruchtbare Do 11 ardpold e r s! Woldendorp werd oudtijds Woldmannendorn (Woldmanna-thorp) genoemd, Wt welk feit men de gevolgtrekking zou kunnen maken, dat het voorheen boschrijk geweest is. Sedert de inbraak van den Dollard echter heeft W. weinig „boschrijks" Tot het aardig dorpje behooren de gehuchten deSehans, d e B ï n n e n E, Huningaweer, Zomer d ij _, L e s t e r h u i s gn H e e r m e n. De naam Schans zal ontstaan zijn naar de schans, die men daar in de troebele tijden der 16e eeuw heeft opgeworpen. De Binnen. E herinnert misschien aan de A of E, welke bij Baréveld onder Wildervank ontsprong, om z'ch achter 't gehucht Baansum in het Termunter-Zijldiep te storten. Huningaweer is genoemd naar de familie Huninga die oudtijds te Woldendorp gewoond heeft. De Zomerdijk liep oorspronkelijk ter lengte van ongeveer 2 uur gaans van het Eilshuis onder Siddeburen, door Wagenborgen, zuidwestelijk langs Woldendorp tot aan den ouden Dollarddijk. Lesterhuis zal een uithof of voorwerk van het Grijze Monnikenklooster te Termunten zijn geweest. Het ligt on- geveer tien minuten van de boerderijen, die op 't voormalig kloosterterrein staan, verwijderd. De overlevering vertelt, dat er een onderaardsche gang loopt van 't vroegere klooster naar het voorwerk Lesterhuis. We vonden echter ook vermeld, dat Lesterhuis een voorwerk is geweest van 't klooster te Heiligerlee. Het besloeg 360 grazen en werd later in drie perecelen verhuurd. De rentmeester der kloostergoederen, Huysman, noemt het eerst Nesserhuis, daarna Leesterhuis, en klaagt er over, dat het voorwerk zoo onvruchtbaar is: geeft te huur 15 daler. In 1613 echter bedroeg de huur reeds 206 gulden, d.i. circa 57 cent per gras. Het vriendelijk — netjes onderhouden — kerkje van W., dat op een hoogte werd gebouwd, maakt den indruk vroeger grooter te zijn geweest. Aan de zijde van het koor is het waarschijnlijk verkleind, ingekort. De muren der kerk zijn opvallend dik. Voor de Hervorming was het Godshuis aan den Heiligen Petrus gewijd. In het jaar 1833 hebben „eenige leden dezer gemeente naar vermogen hun giften bijgedragen", om de kerk, alsmede de predikantswoning te laten herstellen. Men ontving toen tevens voor dat doel f 300 uit het fonds voor de noodlijdende kerken. De klok van Woldendorp werd in 1856 verkocht. Zij voerde twee beelden als ornament; het eene beeld stelt Sint Nicolaas voor, het andere Sint Maria. De inscriptie, uitgevoerd in Gothische letters, luidde: „Sanctus. Antonius. Bin. Ick. Ghehiten. The. Woldendorp. Anno MCCCLXXV". (1375). De Staten onzer provincie verkochten als beheerders van het kloosterfonds in 1656 twee stemmen ter benoeming van een predikant te Woldendorp, vallende op boerderijen te Grijzemonniken, die echter kerkelijk onder Termunten behoorden. Drie jaar later — in 1659 — verkochten de Staten wederom zeven stemmen van even zoovele boerderijen. Al deze stemmen werden aangekocht door Focko Luitiens Helmholt. Door koop en erving kwamen deze negen stemmen, inmiddels met nog één vermeerderd, in handen van de familie Wychgel, die zoodoende primarius collator van Woldendorp werd. Het interieur der kerk is zeer treffend en zou dit in nog ergere mate zijn, wanneer de muren en de gewelven weer terug gebracht werden tot het zoogenaamde zichtbaar metselwerk, m.a.w. wanneer de bepleistering werd weggebeiteld. Het gewelf is een waaier- of welvengewelf, de laatste overgang tot het kruisgewelf, dat men den idealen gewelfvorm kan noemen. De. zij muren heeft men te W — evenals te Termunten — geheel ontlast door venstergangen. Te Woldendorp is de blinde westgevel — we geven hier onzen bouwmeester Peters het woord — breed 7.35 M., hoog onder de muurboog 7.85 M., en zwaar vier reuzenmoppen d i 1.20 M., op 3 M. -f- vloer aan de kerkzijde ter diepte van 45 c.M. behandeld als arcatuur; drie vrijstaande baksteenen kolommen van 32 c.M. diameter en 1.90 M. hoogte, dragen de beide spits- en de beide rondbogen, te zamen eene even eenvoudig aks hoogst onkostbare en krachtvolle wandversïering vormend, die, doorgevoerd langs alle wanden en vensters (slechts een klein gedeelte dezer kerk staat er nog) een even rustig als rijzig en hoogst dankbaar effect moest geven, vooral toen die wanden nog onbepleisterd, nog zichtbaar gevoegd, tot hun volle recht kwamen. De eerste Hervormde leeraar te W. is een zekere Henr i c u s geweest. Deze overleed echter reeds in de vierde week van zijn bediening. Van 1606 tot 1623 bezat W. geen eigen predikant. In 1623 evenwel „vond de Synode het goed te verzoeken, dat die plaats weder van eenen bekwamen Predikant mogt worden voorzien." Toen kwam hier Ds. Johannes Warmolds, die echter in het jaar 1637 reeds overleed. Ds. Warmolds werd opgevolgd door Ds. Hermanni Ockens. Deze overleed in 1648. Ds. Ockens en Ds. Sebastiani te Garmerwolde werden over een gehouden „pastorenbrudtlacht" ter verantwoording geroepen. In een brief van de synodale deputaten — zoo vertelt Dr. Wumkes in zn proefschrift — aan de classis Loppersum, werd „gedolert over die ungerechticheden, die dar solden geschehen sm (geschied zijn) up die brudtlacht desz pastors tho Woldendorp D. Hermanni Ockens en desz D. Harmanni Sebastiani pastors tho Garmerwolde dochter mit speelluden, oock mit dantzen, darbenevens dat Brudigam en Brudt mit geraesz van Trompetten dor vorseiden (gemelde) Karspelen (gemeenten) weren gevoert worden, streckende thot grote ergernisze, ende vorscheiden quade upspracke (opspraak) tegen het H. Predigampt." Naar aanleiding van deze ingekomen klacht werd een onderzoek ingesteld. De predikant Henricus Stael van Ten Boer werd als getuige opgeroepen. Hij deelde mede, dat „die Lutenant Huninga desz Mandages na den Middach ein Trompetter bij sich gehadt, und denselven geboden verschelden malen tho blasen. Oock wel gesehen, dat dieselve Lutenant mit eine f rouwespersonen gedantzet; so in andere kamer gedantzet sij, verklaret D. stael nicht tho weten." Daar het heele geval ietwat overdreven was voorgesteld, kwamen de beide betrokken predikanten met een berisping vrij. De hier genoemde Luitenant Huninga was zeer zeker een vertegenwoordiger der adellijke familie, die te Woldendorp woonde. Het Avondmaalszilver der kerkelijke gemeente bestaat uit één beker. Deze heeft als inscriptie: Geurgius Hijl Pastoor Hindrik Eitjes Als Olderlingh Wobbe Freerks Als Olderlingh Jannes Cornelis Als Diaken. De beker geeft geen jaartal. Geurgius Hijl werd echter in 1735 van Wagenborgen naar Woldendorp beroepen en overleed in 1770. De beker dateert dus uit de periode 1735—1770. Op het kerkhof te W. ligt begraven Ucko Walles, doopsgezind oudste der oude Groninger Vlamingen. Hij werd geboren te Noordbroek in 1593 en overleed in O. Friesland (1653). De Groninger Vlamingen vormden in 1628 een afzonderlijke broederschap en Walles werd door vele gemeenten als oudste (voorganger) verkozen. Wegens zn eigenaardige begrippen op het terrein van de Bijbelleer, werd hij door de Stadsmagistraat gevangen genomen en op advies der stadspredikanten verbannen (1637). Walles toog naar O. Friesland en ging in de buurt van Aurich wonen. Vaak richtte hij een smeekbrief aan de stad om te mogen terug keeren. Nu en dan verkreeg hij verlof hier enkele weken achtereen te vertoeven. Als hij terugkwam, kon hij niet laten toch te preeken en te doopen. In 1642 kocht hij een boerderij te Marssurn, bij Appingedam, waar hij twee jaar lang met rust werd gelaten. Geruchten, dat hij den voorzitter van de Provinciale Synode had trachten om te koopen voor een „verndel boter", leidden er toe, dat hij wederom gevangen genomen en over de grenzen werd gezet. Eerst woonde hij in Friesland, later in Oost Friesland. Hier overleed hij. Ucko Walles was „een krachtige persoonlijkheid, een man van onberispelijken levenswandel en vaste overtuiging, een uitnemend schriftkenner en een goed spreker." T. NEDERLANDSCHE HERVORMDE KERK TE WOLDENDORP --- KUNST EN LETTEREN. Kroniek : 436. GOETHE. Over den mensch en den dichter. „Wer immer strehend zich bemüht, Den können wir erlösen.” (Engelenkoor, Faust II). Hoewel bij gelegenheid van de universitaire plechtigheid, dienaangaande in ons blad reeds het een en ander werd gepubliceerd, zou ik de gunstige omstandigheid, dat thans over de geheele beschaafde wereld de grootsche figuur van Johann Wolfgang von Goethe wordt herdacht, niet gaarne onbenut laten, om ook mijnerzijds in deze herdenkingsweek nog eens de bijzondere belangstelling voor die figuur te vragen. Immers ofschoon Goethe vele, zeer uiteenloopende talenten in zich vereenigde, ofschoon men hem kan eeren als beoefenaar der exacte wetenschappen, als jurist en als wijsgeer, blijft hij toch vóór alles de literator, wiens oeuvre een glanspunt vormt in de letterkundige geschiedenis van Duitschland en van Europa. . Nochtans zou het onjuist zijn, en stellig ligt dit dan ook niet in mijn bedoeling, de literaire persoonlijkheid van Goethe geheel zelfstandig te beschouwen. Want wij staan hier tegenover een kunstenaar, wiens verlangen het niet in de eerste plaats was, de kunst om de kunstzelve te dienen, wien het er niet allereerst om ging, schoonheids-ontroeringen te wekken, doch die slechts dichtte wanneer hij waarlijk iets te zeggen had, wanneer nij de behoefte voelde, datgene wat zijn geest en zijn ziel diep beroerde, in den zuiversten lyrischen vorm vast te leggen. Vandaar dan ook, dat Goethe niet uitsluitend dichter was, dat zijn dichterschap als het ware logisch voortsproot uit zijn wonderbaarlijke activiteit op ve-. lerlei gebied, dat er zoon nauwen samenhang bestaat tusschen zijn oeuvre en zijn gestage innerlijke evolutie Om Goethe's poëzie ten volle te kunnen waardeeren, moet men den mensch kennen, van wien deze poëzie een zich afscheidend deel was, moet men zich een inzicht verschaffen in den levensloop en de wereldbeschouwing van dezen altijd van idealen vervulden, nu eens overwinnenden, dan weer falenden, doch steeds strijdenden mensch — die reeds op 28-jarigen leeftijd kon dichten: „Alles geben die Götter, die unendlichen, Ihren Lieblingen ganz; Alle Freuden, die unendlichen, Alle Schmerzen, die unendlichen, ganz". Wanneer er tegenwoordig geklaagd wordt over een sterk dalende interesse voor Goethe's literairen arbeid, dan doet men goed te bedenken, dat deze arbeidop-zichzelf uiteraard geen levend bezit meer kan zijn van het huidige geslacht. De door Goethe gekozen lyrische vormen spreken ongetwijfeld in veel minder sterke mate tot ons, dan ze het tot zijn tijdgenooten deden. Ofschoon pas honderd jaar geleden gestorven, is Goethe reeds in den volsten zin des woords „klassiek"; dat wil zeggen: elkeen — buiten Duitschland althans, waar Goethe ten deele nog wèl in 't volk leeft — erkent des dichters grootheid, gelijk men de grootheid van een Dan te erkent, maar men ziet hem niet meer binnen het raam van dezen tijd. Toch heeft de mensch Goethe, als drager van bepaalde ideeën, wel degelijk beteekenis ook voor onzen tijd, toch straalt de Goethe-figuur als geheel _yn licht uit, ook over het heden.. Hieruit volgt onmiddellijk dat het verkeerd is, den literator-Goethe op zichzelf te beschouwen.. Liefde voor den dichter kan men thans nog vrijwel uitsluitend kweeken, door liefde te kweeken voor den mensch. Wie dezen mensch ziet in heel zijn uiterlijke en innerlijke grootheid, zal zijn poëzie — als afspiegeling dier grootheid — pas onbeperkt kunnen genieten., Nu mag niet worden vergeten dat men de jeugd slechts weinig over den mensch Goethe kan vertellen; sprak men haar van Goethe's pantheïstische wereldbeschouwing, van zijn wh'sgeerige overpeinzingen, van de diepere gedachten welke aan den Faust ten grondslag liggen, ze zou dit alles maar ten deele doorpeiten. Dit is logisch, maar sluit daarom niet minder het gevaar in zich, dat deze jeugd een zoo onvolledig — en hierdoor misschien wel totaal verkeerd — beeld van Goethe krijgt, dat zij op rijperen leeftijd geen behoefte voelt de Goethe-figuur nader te bestudeeren.. Hiertoe op te wekken, is zeker de voornaamste bedoeling van de breed-opgezette herdenkings-plechtigheden welke dit jaar overal plaats vinden. Hoezeer mensch en dichter een eenheid vormen blijkt het duidelijkst uit Goethe's levenswerk, den Faust. Dit drama is inderdaad Goethe's leven s-werk* hij arbeidde er bijna zijn geheele leven 'aan Kunnen wij hun geestelijken groei bij sommige literatoren — ik denk in dit verband b.v. aan den dramaturg Ibsen door hun oeuvre heen volgen, vormt dus elk hunner werken de conclusie waartoe zij in een bepaalde periode van hun leven kwamen, bij anderen, zoo ook bij Goethe vinden wij dien groei vastgelegd, in één bepaald werk. Al op zijn 21-ste jaar rijpt in Goethe het plan om de oude Faustlegende in een nieuw kleed te steken. Toen al voelde hij — die natuurwetenschappen, filosofie, rechten en literatuurgeschiedenis in Leipzig had gestudeerd, die in deze periode de colleges in de medicijnen volgde te Strassburg — zich als Faust, onbevredigd in zijn verlangen naar waarheid en eeuwige schoonheid. Omstreeks dezen tijd ontstond ook reeds de Gretchen-figuur. Tijdens zijn verblijf in Strassburg genoot Goethe zeer veel gastvrijheid in het predikanten-gezin te Sesenheim; hier kwam hij in nader contact met een der dochters, Frederike, een typisch-Duitsche schoonheid, die hem als voorbeeld diende brj het scheppen van de vrouwelijke hoofdfiguur van zijn drama.. Langen tijd had Goethe, onder den invloed van verschillende omstandigheden, niet gedicht — Gellert's lessen, waarin alleen aandacht aan het proza werd gewijd, deprimeerden hem zelfs dusdanig, dat hij al zijn jeugd-werk verbrandde — toen hij zijn literairen arbeid hervatte, was een zijner eerste gedichten Gretchen's gloedvolle belijdenis van haar liefde voor Faust: „Meine Ruh' ist hm.." ..Voortdurend was Goethe's geest van zijn plan vervuld; telkens weer lezen wij er over in brieven aan vrienden en literaire tijdgenooten; en ook hield de dichter zich van tijd tot tijd bezig met de uitwerking er van. Pas zijn innige vriendschap met Schiller — den dramaturg dezer epaque —en stellig ook het feit dat hij zich daartoe juist toen sterk genoeg voelde, dreef Goethe op 48-iarigen leeftijd tot een energiek doorzetten van zijn voornemen. Uit een correspondentie tusschen Goethe en Schiller van 1797 vernemen wij eendeels, dat Goethe het noodig achtte zichzelf „in zijn onrustigen toestand" een taak op te leggen en dus besloten had „zich aan Faust te begeven, zij het niet om dezen te voltooien, dan toch om hem i een flink stuk verder te brengen", en anderdeels dat hij Schillers steun en critiek vroeg en verkreeg. In hetzelfde jaar schreef Goethe ook de Zueignung tot den Faust, waaruit duidelijk de melancholie opklinkt van hem, die het leven in zijn diepsten zin heeft leeren begrijpen, die met weemoed terugdenkt aan „de eerste liefde en vriendschap, welke als een oude, half-vergeten sage tot hem komen", die gaat verlangen naar het „stille, ernstige geestenrijk", wiens zwerftocht bijna volbracht i 5.... De oude Faust-sage van het poppenspel, dat Goethe eens had geïnspireerd, wilde aantoonen, hoe de mensch, die er naar streeft de absolute waarheid te leeren kennen en de eeuwige schoonheid op aarde te ondergaan, gedoemd is God te verliezen en in handen te vallen van den Duivel.... Doch hoe kon de Goethe van „Zueignung" deze opvatting onderschrijven, hoe kon hij beamen, dat de edelste drift des menschen slechts naar dood en verdoemenis leidt. Goethe-zelf immers had die drift gevoerd tot een verklaring. een verlossing, een zich opgeheven voelen boven de wereld En vandaar dan ook, dat Faust in het tweede deel van Goethe's drama wordt tot den voorwaarts strevenden, altijd onbevredigden mensch, tot den drager van de puurste menschelijkheid, die wél kan 'dwalen, maar die nimmer kan ten ondergaan: „Wer immer strebend sich bemüht, den können wir erlösen"! Eerst kort voor zijn levenseinde schreef Goethe deze woorden neer, waarin de „Faust" zoowel als zijn eigen leven culmineeren Het zijn woorden, wier beteekenis aan geen tijd is gebonden en die dus ook de huidige menschheid tot richtsnoer kunnen dienen ,Sich strebend bemühen" Bestaat er voor den mensch een sublimer levensdoel; en ware het niet te wenschen, dat velen thans, in deze wereld van uiterlijkheden, die niet jaagt naar het blijvende doch naar het vergankelijke, dit doel een weinig scherper voor oogen hielden? Elkeen streve op zijn eigen wijze en zoover als zijn krachten zulks toelaten, maar hij streve, bewust en met volle overgave, naar de innerlijke vervolmaking van hemzelf en de wereld De mensch, die volgens dit principe leeft, maakt zich niet los van de wereld, om er-achter of er-boven de oplossing van het eeuwige raadsel te zoeken, hij werpt zich integendeel in den maalstroom dier wereld en weet daar het rustpunt te vinden, vanwaar hij de werveling kan overzien Met andere woorden: die mensch zal zich in éérste instantie verwijderen van God, om vervolgens God in Zijn diepste wezen des te dichter te benaderen.... In Goethe's leven, het leven van een boven velen uitverkoren enkeling, zien wij dit alles klaar en helder Sedert wetenschap en wijsbegeerte — eertijds één geheel — zich splitsten, sedert de wetenschap zich differentieerde in tallooze onderdeden, de wijsbegeerte in vele stelsels, is het nog slechts den grootsten der grooten mogelijk, zich heel de wetenschap en heel de wijsbegeerte in ruwe trekken eigen te maken. Een der zulken was Goethe; nog nauwelijks anderhalve eeuw geleden bestond hy het, niet alleen een belangrijk deel der wetenschap te overzien, doch daarin zelfs creatieven arbeid van zéér uiteenloopenden aard te verrichten. Daarnaast verwierp hij met het gezag van den deskundige de zich in analyses verliezende filosofie en stelde er een eigen wereldbeschouwing voor in de plaats. Maar deze wijsgeerige en wetenschappelijke arbeid, was Goethe niet voldoende; ook het practische leven wilde hij doorpeilen. Men weet, dat Goethe eerste-minister in Weimar was, dat koningen en gezanten het eerst aan hèm werden voorgesteld, dat hij zich een uitmuntend politicus toonde. Men weet misschien niet, dat hij in Weimar ook tooneelspeler, -regisseur en -directeur was Gelijk Faust reisde Goethe door het leven, zoekend naar de waarheid, steeds voorwaarts strevend.... En als Faust verloor hij G0d....: „Was war' ein Gott der nur von ausen stiesse, lm Kreis das All am Finger laufen liessei" Maar weldra vond ook hij zijn rustpunt, besefte hij de afhankelijkheid van den mensch; en op zijn overmoedig „Prometheus" volgde later menig woord van onderwerping aan de kracht, die het al beheerscht. Niet van willooze onderwerping achter. Want hij die zich willoos overgeeft kan niet „Sich strebend bemühen".... De mensch bij Goethe bleef steeds actieve persoonlijkheid, doch vervuld van een hoog ethisch ideaal: „Edel sei der Mensch, hilfreich -und gut, denn das allein unterscheidet ihn von allen Wesen die wir kennen".... Dat een dergelijk zuiver en edel mensch pok in zijn kunst zuiver en edel was, wie die erkent, dat religieuse zin en kunstzin aan dezelfde bron ontspringen, kan zich er over verwonderen.... Ik had het heden als mijn taak kunnen beschouwen, mijn lezers nauwkeurig in te lichten, omtrent de chronologische volgorde waarin Goethe's belangrijkste werken verschenen, omtrent die werkenzelve en de literaire waarde daarvan, of omtrent Goethe's beslommeringen en vreugden, niet het minst in de liefde Ik deed dat echter niet, want veel juister dan op bepaalde détails te wijzen, veel juister dan een opsomming te geven van feiten en conclusies, die men in elk schoolboekje kan vinden of daaruit zelf kan trekken, leek het mij, 't verband te schetsen tusschen den mensch en den kunstenaar om aldus hem, die zich in Goethe wil verdiepen, een sleutel te geven, welke op alle deuren past! Het wonderlijke toeval wil, dat het Paaschfeest, het feest der opstanding, ook der geestelijke verlossing vrijwel samenvalt met de herdenking van den dichter, die het onsterfelijke meesterwerk „Faust" schiep, het drama van den mensch, die streeft naar verlossing uit den chaos van al het tijdelijke. En ook daarom heb ik gemeend hier den dichter van Faust in de allereerste plaats te moeten eeren Verward en duister is deze tijd en de geest der velen wien de zin van het leven ontgaat Eere daarom den uitverkorene, die allen tijden tot een lichtende baken is, die den velen den weg wijst naar het inzicht en de bevrijding! J. G. DE HAAS. (Nadruk verboden). ---