'T JACOBIJNERKLOOSTER TE GRONINGEN. Den vorigen keer zagen we, dat ouden van dagen hun laatste levensperiode in 't klooster der Jacobijnen gingen doorbrengen. Dit scheen goed te bevallen, telkens kwamen weer aanvragen binnen van oudjes, die zich „in 't klooster Wenschfcen te koopen." In 1501 huren Vriest te Ynaldingen en Rene, zijn echtgenoote, voor 20 arensguldens per jaar een woning van de Jacobijnen. Tevens stellen ze een rente vast van f 12 voor eeuwige memorie. Toen Vriest overleed, Vermaakte Rene „ses jucke landes welk gheheten sint eppen venne int Karspel Ynaldingen" aan het klooster, waarvoor zij levenslang mocht wonen in een huis bij het kloosterkerkhof, naast het koor. De vraag ligt voor de hand, waarom dit klooster — in tegenstelling met kloosters van andere orden — zooveel kamers en huizen in zijn onmiddellijke omgeving bezat. De orde der Dominicanen verplichtte zich in 't begin der 13e eeuw tot de volstrektste armoede en deed daarom afstand van alle bezittingen en inkomsten. Het bezit echter van huizen en huisplaatsen, gelegen binnen het kloosterterrein, bleef geoorloofd. Geen wonder, dat de Jacobijnen hier, waar ze over zoon uitgestrekt grondgebied beschikten, er direct op uit waren kamers en huizen te bouwen, om die te verhuren. Aan deze bepaling werd echter in de 14e en 15e eeuw niet streng de hand gehouden, ze werd later zelfs door een der pausen geheel opgeheven, terwijl het aanvaarden van erfenissen reeds in 1290 was toegestaan. In de huizen en huisjes, die het klooster omgaven, zal door de oudjes wel druk gebabbeld zijn, maar in het klooster zelf heerschte volgens den regel der orde het diepste stilzwijgen. De Jacobijnen droegen een witte pij met gelijk scapulier en kapermantel. Begaven ze zich buiten het klooster, dan werd een zwarte mantel met een kapje gedragen. De monniken moesten zich geheel van vleesch onthouden en een streng vasten in acht nemen op alle kerkelijke feestdagen. Het gebruik van lijnwaad was niet geoorloofd; in plaats daarvan moest wol worden gebezigd. In alles moest men een dienaar der soberheid, der armoede zijn. De orde behoorde tot de z.g.n. Bedelorden Het was de broeders van 't Jacobijnerklooster toegestaan, op bepaalde tijden in de verschillende parochies van Groningen en Drente aalmoezen op te naien. Daartegenover rustte op de broeders de verplichting, meermalen in het jaar, voornamelijk op de hooge feestdagen, hulp te verleenen in 't parochiaal dienst- Om de inkomsten te vergrooten, verkocht het klooster ook bier, n-eigen brouwerij gebrouwd. Bij resolutie van Burgemeesteren en Raad van 14 Febr 1553 werd den prior verboden om „na dezen daghe" in zijn .convent biei voor geld te tappen, te verkoopen of te laten was menzeer tevreden over den geestelijken arbeid van de broeders in de Ebbingesfraat baarheid voor hun werk werden soms be langrijke schenkingen en daan. Dat men de Jacobijnen hoog acht te. moge mede blijken uit het.feu. aai in'particuliere kwesties hee 1 vaak de schenkomst van den pnoi wed £&™ pen om een verzoening tussenen u tende partijen tot stand te brengen om deze te bekrachtigen In Jq prior Wessel op bij een k^s«e tusschen Johan Snoer, een buree Bremen, en de stad Gron ngen **» * Groningers toch (..holpers wjjden het 't officieele stuk genoemd) hadden schip en de lading van den Snoer was er zoo over tevreden, dat hij de stad „quijt, ledich ende loos" verklaarde. Hij zag bovendien af van alle verhaal op de Groningers, die te hunner tijd Breinen zouden aandoen. Hij verzocht den prior Wessel het opgemaakte stuk te bezegelen. „Endeurn de merre vestenes, so hebbe ick Johan vors. ghebeden den eersomen man broder Wessel prior des conventes to den Jacopinen in Groninghen dezen breef met my te beseghelen." In het stuk verklaart de prior: „Ende ick broder Wessel vors. hebbe mijnen seghel mede an breef ghehangen urn bede willen Johan vors. Ghegeven in den jaer ons heeren dusent vyerhondert tnde vyer up sente Laurencius avent.'' In het Jacobijnerklooster werd den 12 Maart 1523 een „merkwaardig disp u u t", een beroemd geworden „gesprek over den godsdienst" gehouden. De roeping der Dominicanen was bovenal elke nieuwe leering op godsdienstig gebied te bestrijden. Sedert het begin der 16e eeuw vooral werden in onze stad evenals elders stellingen verkondigd en verdedigd, die in verband stonden met de kerkhervorming. Met leede oogen zagen de Dominicanen de verlichting hand over hand toenemen. Ook vele geestelijken in Groningen waren de nieuwe richting toegedaan Dit nu achtte de prior der Jacobijnen, Laurentius Laurentii, aller verderf elijkst. Volgens toen heerschend gebruik noodigde hij in 1523 alle geestelijken en geleerden der stad uit, op het feest van St. Gregoriüs (12 Maart) in 't Jacobijnerklooster te komen, om in een „openlijk gesprek" te redetwisten. Vele geestelijken en geleerden gaven aan die oproeping gehoor. Van weerszijden werd alles met beleefdheid behandeld, evenwel zonder dat de een het den ander gewonnen gaf. De goede toon werd niet verstoord. Toen de prior als voorzitter het gesprek sloot met een spreuk van den H. Augustinus, „De waarheid wordt door redetwisten onderzocht", noodigde hij de deelnemers hoffelijk uit tot een bescheiden, maar opgewekt gastmaal. Een verslag van dit debat werd gedrukt te Bazel (1523) en te Groningen (1614). De Hervorming vond hier allengs meer en meer aanhangers. Zoo zeer, dat te Helpman reeds een predikant werd aangesteld. De stoute beweging — de Beeldenstorm — brak in Aug. 1566 los! In de Ommelander dorpen Winsum, Garsthuizen, Oosternieland, Saaksum, Grijpskerk, enz werden de kerken en kloosters geplunderd. Ook in de sted bleef het ver van rustig! Den 16 Sept. trokken Arent en Lutken Pottebakker met hun aanhangers naar 't Stadhuis en eischten een kerk voor het houden der nieuwe predikaties. Ze dreigden, er zelf een te zullen nemen, als hun geen godshuis werd aangewezen De Raad willigde den volgenden dag hun verzoek in: de Broerkerk werd aan de Hervormden afgestaan. Toen dit bekend werd, snelde een zekere Jan Dockum direct naar de armen-scholen om de jongens tot baldadigheid in de kerk aan te sporen. Onder aanvoering van Hessel Aysma rende een bende naaide Broerkerk, om de beelden stuk te gooien. De vernieling werd gestuit door eenige Raadsleden, die enkele stadsarbei ders bevel gaven, de beelden en sieraden uit de kerk te verwijderen, om ze de eerwaarde Minderbroeders ter' bewarine te geven. 5 Dit voorval deed de Jacobijnen vreezen dat ook hun kerk geplunderd zou worden. Ze brachten daarom dan ook hun kostbaar zilverwerk op het Raadhuis in veiligheid (19 Sept. 1566). Op het Raadhuis werden geborgen: „een groet silveren Marienbeelt, een silveren cruce up die Snf .™n-% een silveren .monstrancy !,epr!n l!n /ÜVeren vir°xfat, twee kleine silv*.ron. crucen, een silveren span verguit. vier silveren pullen, twee silveren appels daervan dene verguit, soeven silveren kelcken verguit met soeven silveren patenen oeck verguit, vieff silveren paessen, een kleine mons'transie, een silveren beker verguit, noch twe silveren bekers vergult." • In dien benarden tijd trad een der broeders van 't Jacobijnerklooster zeer op den voorgrond, vooral door de lessen in de godgeleerdheid, die hij aan de jongeren gaf. Hij — Arnoldus Nijlen — werd dan ook in 1576 tot prior gekozen. In 1578 werd hij met broeder Johannes Huberts gevangen genomen, omdat men veronderstelde, dat hij in Verbinding stond met de koningsgezinden buiten Groningen. Prior Nijlen bezat nog zooveel moed en vertrouwen, dat het Katholieke geloof hier gehandhaafd zou blijven, dat hij in de jaren 1583 tot 1588 het klooster geheel vernieuwde. Zooals we weten, kwam een zestal jaren later — 23 Juli 1594 — de stad in handen van de Staten: ..het laatste bolwerk van Spanje en Rome was gevallen!" Den volgenden dag verliet broeder Nijlen, die intusschen Bisschop der stad was geworden, vergezeld van zijn trouwen vriend Henricus, zijn opvolger als prior van 't klooster, de stad Deze laatste nam verschillende documenten uit het archief van 't klooster mee bovendien ook de kloosterzegels, de k'ieinoodiën en kostbaarheden der Jacobijnerkerk. Prior Henricus bracht alles in het Dominicanenklooster te Brussel Daar was het veilig bewaard! Bij den geweldigen brand van 1659 echter ging helaas alles verloren, behalve dan enkele documenten, die in het Dominicanenklooster te Mechelen waren geborgen. Deze bewaard gebleven stukken vielen in de 18e eeuw in handen van den archivaris Jacobus Brouwer, die ze gebruikte voor het schrijven van een historische schets van 't Jacobijnerklooster te Groningen, r Broeder Arnolüis Nijlen, mede naar België afgereisd, overleed in 1603 en werd begraven in de gang van 't Dominicanenklooster te Brussel, ken eenvoudige zerk met zn wapen en devies en 'n eenvoudig grafschrift wees de rustplaats van dezen ijverigen broerier. Het Jacobijnerklooster kwam in 1594 aan de Staten der provincie. Een gedeelte er van werd bestemd voor een tuchtof verbeterhuis. Misdadigers, bedelaars, landloopers, enz. betrokken nu de cellen. Een ander gedeelte werd ingericht als w e r k h u i s, om „allen, die zich daarin bevonden, het brood hunner handen te doen eten en hen in de gelegenheid te stellen, onderscheidene handwerken en kunsten te leeren, waarmede zij, ontslagen zijnde, hun kost zouden kunnen verdienen." in korte jaren gaven de Staten voor deze inrichting de som van f9OOO uit. Op het N.O. gedeelte van het kloostererf werd een huis tot m i 1 i ta i r e g cv a n g e n i s ingericht. Men noemde deze „het Gewaldigen Logement". In de onmiddellijke nabijheid van deze gevangenis bouwde men voor de ruiterij een Pycqueursstal.'De overige gebouwen werden in 1621 afgestaan tot een „kinderhuus van ouderlooze arme kinderen, sedert na de couleur hunner kleeren het Groene Weeshuis genaamt". Een ander deel — het werkhuis — werd in 1659 afgestaan voor een Diaconie- Kinderhuis en in 1660 werd ook de kerk voor dat doel bestemd. In een koornis stond toen nog het beeld van den stichter der orde, van Sint Dominicus. De kerk werd voor 1660 gebruikt als „Stads Timmerhuys" en als „Giethuys". In twee ovens werden daar kanonnen, slangen, kartouwen gegoten. In 1674 werd de kerk tot den grond afgebroken. Toen in 1660 een deel van het klooster en het klooster erf door de Staten aan de kerkelijke gemeente voor een Diaconie- Kinderhuis werd afgestaan, werden er 1 Oct. 1660, om de kosten van het verbouwen tot een Weeshuis, drie openhuisplaatsen, gelegen aan de Ebbinge- en de Jacobijnerstraat te kooo gepresenteerd. De eerste huisplaats was het terrein, waar thans de zaak van den heer N. C. Hensen is gevestigd. De secretaris Ludolphi werd eigenaar van de drie huisplaatsen voor f 2600. Op de eerste huisplaats — hoek Ebbinge- en Jacobijnerstraat — liet Ludolphi in 1661 het prachtig heerenhuis bouwen, waarvan de boyengevel nog geheel in zn oorspronkelijken staat is. Aan den noordkant van dit huis was de tuin, in 1700 door een muur van de Ebbingestraat gescheiden. Na Ludolphi was de fam. Tjassens eigenares van het huis. In 1809 kwam het aan den heer S. M. S. de Ranitz, hoofdontvanger der in- en uitgaande Rechten in onze provincie. Toen de heer Hensen het huis beneden liet verbouwen tot winkel, magazijnen en werkplaatsen, vond hij op twee deuren 17e eeuwsch schilderwerk. Onder deze schilderijen bevindt zich een, voorstellende een Moor (neger) en een glunder dienstmeisle. Zou de schilder de bekende sage van 't Huis ten Dijke (Pietert'n-en) als onderwerp gekozen hebben? In 1675 verrees op 't Kloosterterrein aan den kant van de Ebbingestraat het deftig heerenhuis met koetshuis, dat tot zijn dood bewoond werd door wijlen jhr. mr. W. C. A. Alberda van Ekenstein, in zijn tijd „de grootste burger" van Groningen. Dit huis — bij ouderen nog v bekend — werd na den dood van den bekenden en beminnelijken schoolopziener Alberda in 1903 afgebroken. Tot het jaar 1860 bleven de overige gebouwen van 't klooster bestaan. Toen zijn ze wegens bouwvalligheid afgebroken en door een nieuw Weeshuis — het nog bestaande — vervangen. De Groninger schilders J. Ensing en A. J. van Prooyen maakten vóór de afbraak van enkele der overwelfde gangen en vertrekken gelukkig eenige schetsen en teekeningen, die berusten in de portefeuille van ons M. v. O. Een interessant historisch plekje, dat Oostelijk middendeel der O. Ebb.straat. Voor uitvoeriger aanteekeningen over 't Jacobijnerklooster verwijzen we naar de door ons geraadpleegde interessante studie met bijlagen over dit klooster van den eerwaarden Ord. Praed G. A. Meyer, voorkomende in het. 32e deel van 't ..Archief voor de Gesch. van het Aartsbisdom Utrecht." T. 'Nadruk verboden.) HET VOORMALIGE JACOBIJNER KLOOSTER OMSTREEKS HET MIDDEN DER 17e EEUW. --- KUNST EN LETTEREN. Kroniek: 375. KROMME LINDERT. >/)c marlelqanci nan Kmnrne Lindert*. loman door A. il. de Jong ,Km Qnerido's uitt}. mij, A 'dam. A. M. de Jong had heel wat bij ons goed te maken. Het vorig jaar overviel hij ons op de meest onaangename wijze met zn verbluffend-slecht „Kruisende Wegen", terwijl hij kort daarop als voorloopige revanche slechts een aftrekseltje van den Merijntje-cyclus, onder den titel „Flierefluiter's Tusschenkomst", wist te produceeren. Geen wonder dan ook dat de literaire kritiek der jongeren, die den schepper van Merijntj e grofweg een „een-tweedrie-klaveraas-speler" gescholden had, reeds juichte: 't is nu al voorgoed afgeloopen met A. M. de Jong Dat hun overwinningskreet een weinig voorbarig was, bewijst thans „De Martelgang van Kromme Lindert", de roman waarmee De Jong 1930 besloot. Ja, feitelijk bewijst deze roman nog veel meer, n.l. dat de gevierde en materieel-welvarende auteur van de Merijntj e-serie nu pas de talrijke literaire kinderziekten, waardoor de meeste Nederlandsche woordkunstenaars in den beginne geteisterd worden, te boven is, dat hij zich nu pas los wist te maken van de erfenis aan vooroordeelen van een jarenlangen socialen strijd Dit wil intusschen volstrekt niet zeggen, dat ik van plan ben „Kromme Lindert" een meesterwerk te noemen, maar wèl, dat dit boek volgens mij verre uitsteekt boven alles wat A. M. de Jong vroeger publiceerde... De Merijntj e-cyclus vertoonde een sterk dalende lijn van het literaire naar het tendentieuze toe; de opzet van den schrijver bleek te grootsch, zijn kennis van en inzicht in de ontwikkeling der kinderziel te beperkt. Tegenover werkelijk prachtige fragmenten kwamen uit literair oogpunt te sterk socialistisch gekleurde gedeelten te staan en bovendien passages waarin Merijntje verdacht veel overeenkomst vertoonde met zijn, Timmermans vereerenden, geestelijken vader. Toch kon de aandachtige lezer in dien cyclus reeds voelen, hoe A. M. de Jong sterk naar het filosofische neigde Die wijsgeerige aanleg nu streed met den „dogmatisch"-socialistischen, in „Kruisende Wegen" een feilen strijd, zoo fel, dat het letterkundige element door de beide combattanten eenvoudig onder den voet geloopen werd; eenerzij ds sloeg de volksredenaar in den blinde met sabels om zich heen, anderzijds vernietigde de filosoof in een totaal onbeheerscht enthousiasme, wat de volksredenaar zoojuist had vastgelegd.... In „De martelgang van Kromme Lindert" tenslotte zoeken we tevergeefs naar den stokpaardj es-berij denden sociaal-democraat e n naar den, door zn tot in het absurde doorgevoerde analyses, alles vernietigenden wijsgeer. Deze roman is — behalve in het laatste gedeelte! — die van een eerlijk, niet naar uiterlijke effecten strevend, diep-voelend mensch Het laatste gedeelte; helaas bewijst de auteur daarin, dat hij noch als vrijdenkend individu noch als literator al geheel volgroeid is; de sociaal-democraat treedt naar voren met een melo-dramatisch en bovendien niet origineel effect; de letterkundige vond geen andere ontknooping dan een eveneens grove en ouderwetschgetinte. Neen, de ware adel des literairen geestes spreekt nog niet uit dit boek, maar ondanks dat is er voorloopig toch genoeg reden tot prijzen, Het is wel merkwaardig, dat betrekkelijk kort na elkaar een drietal oorspronkelijke romans verscheen, dat het probleem behandelt van den eenvoudigen mensch, die naar „God" zoekt. Hoezeer „De Zoeker" (Mevr. van Nes—Uilkens), „Rieuwertje Brand" (Alie van Wijhe— Smeding) en „Kromme Lindert", zoowel taalkundig als innerlijk, ook verschillen, ze vonden hun oorsprong in hetzelfde religieuze sentiment. Speciaal tusschen het boek van Alie van Wijhe (destijds uitvoerig door mij besproken) en dat van A. M. de Jong bestaat een frappante overeenkomst. Beide behandelen ze den „martelgang" van een door het leven geslagen mensch, van een zielig mannetje, dat niet op kan tornen tegen een hem vijandige omgeving, dat zich tevreden moet stellen met kruimpjes, waar anderen dagelijks un maag voleten. In beide romans gaat <'e hoofdfiguur te gronde aan de wreed-3id dezer wereld.... Maar, het groote ■ srschil tusschen Rieuwertje en Lindert ; gt hierin: de eerste is slachtoffer door : 'n innerlijke verscheurdheid, omdat hij een bewust, bijna ziekelijk verlangen naar God heeft en hrj zich alles laat welgevallen, daar hij zijn eigen zonden altijd nog nwaarder acht dan de aan hem bedrevene en hrj smetteloos den hemel wenscht binnen te treden. Terwijl daarentegen Lindert slachtoffer is van zn uiterlijke mismaaktheid, die hem belet, de schoonheden des levens te genieten, deel te zijn van en te nemen in het Goddelijke.... Dit is ongetwijfeld een diepgaand verschil even diepgaand als het verschil tusschen de predikantsvrouw Alie van Wijhe en den sociaal-democraat A. M. de Jong.... Alie van Wijhe werkt bij de probleembehandeling van het innerlijke naar het uiterlijke toe — met als een gevolg: een neerdrukken ( lebensverneinend) pessimisme — A. M. de Jong ontwikkelt het gegeven van het uiterlijke naar het innerlijke toe — met als gevolg: een verlossend (lebensbejahend) pessimisme. En het lijkt me lang niet onwaarschijnlijk, dat De Jong zn roman juist schreef naar aanleiding van, als reactie op dien van zijn collega. In dit geval heeft een vergelijking nog meer zin en dan moet ik vaststellen, dat Alie van Wijhe, afgescheiden van alle bovengenoemde factoren, een literair gaver stuk werk leverde dan A. M. de Jong, doch dat de laatste, juist om die factoren, een levendiger, meer tot de massa Sprekenden roman schiep.... Op een avond is de vader van Lindert thuisgekomen in een overmoedige bui — dank zij de noodige borrels — heeft het jongetje uit zn wieg genomen en vangbal met hem gespeeld.... tot plots de drank zn blik benevelde en hij het kereltje vallen liet. Niet dan met de grootste moeite hield de dokter Lindert in het leven; het eene beentje echter was verlamd, de ruggegraat geschonden.... Als een mismaakt kreupel bocheltje zal Lindert den grooten strijd om het bestaan hebben te aanvaarden. ... Bespot door zn kameraadjes, uitgelachen door de wreede bewoners van het Brabantsche dorp, leert Kromme Lindert al heel jong inzien, dat hem weinig goeds en schoons te wachten staat. Slechts twee menschen zijn er, die alles doen om zn lot te verzachten: zn moeder en zn buurmeisje Anneke. De moeder omringt het misdeelde kind met haar teerste zorgen, temeer daar de andere zoon — Teeuw, bijgenaamd de Breje — zichzelf wel redden kan; het buurmeisje beschermt hem zooveel mogelijk tegen de laffe aanvallen der gezonde kinderen Lindert houdt van beiden zeker evenveel; alleen aan zn moeder toont hij zulks zelden; zij moet zn nukken en woede-uitbarstingen, zn onredelijke m*ar vergeeflijke driftexplosies dag-aan dag slikken, doch ze weet, dat hij 't in binnenste goed meent en dus valt ze er hem niet hard om Als de moeder sterft voelt Lindert pas, wat hij in haar verliest; hij staat nu verder alleen in het leven. Want met Teeuw kan hij weliswaar best opschieten, doch deze sterke kerel gaat zn eigen weg en komt zelden thuis terwijl Anneke naar de stad vertrokken is als dienstmeisje voor een deftig notarisgezin Kromme Lindert, de Breje en Anneke worden nu de hoekpunten van een buitengewoon tragische driehoekssituatie... Anneke zag in Lindert nooit iets anders dan een vriend; en Lindert, hoewel zn diepere gevoelens meer verlangden, begrijpt dat hij nimmer iets anders voor haar zou kunnen zijn. De Breje, sterk van lijf en leden, een pracht-vent, laat intusschen zn oog met welgevallen op Anneke rusten, die hiervoor lang niet ongevoelig blijkt. De jongemenschen gaan kennis-houden en reeds is' Lindert met het idee verzoend, dat zn broer zal krijgen wat voor hem niet is weggelegd. Maar Teeuw is een rare; hij heeft zn vrijheid nog te lief en gaat Anneke weldra danig verwaarloozen Ziethier het noodlottige moment. Want thans geeft Anneke toe aan de vleierijen van den veel-belovenden notariszoon en eenige maanden later moet ze Huiswaarts keeren met de zekerheid dat ze een kindje verwacht. Heel het dorp is in rep en roer, het huis van «Anneke niet het minst. Haar sluwe ouders zoeken naar een „oplossing" en daarbij denken ze 't eerst aan Lindert; hij zal hun dochter moeten trouwen. Wanneer ze den Kromme het voorstel doen, begrijpt hij direct waar het om gaat, maar toch is hij innig gelukkig; hij wil immers niets liever dan zich geheel voor Anneke offeren.... Doch dan verschijnt eensklaps-de Breje in het dorp; hij denkt de vader van Anneke's kind te zijn en, omdat hij nog altijd zielsveel van haar houdt, besluit hij direct haar te trouwen. Anneke wil niets liever en Lindert wordt eenvoudig op zij geschoven.... Had het meisje Teeuw nu direct de waarheid verteld, er zou verder niets gebeurd zijn; maar de ouders vinden het beter dat ze voorloopig zwijgt en handig weten ze ook Lindert tot zwijgen te bewegen Natuurlijk volgt de catastrophe als het kindje geboren wordt; Teeuw ontdekt a1-1e5.... en de ondergang van dit gezin neemt een aanvang. Bedrogen, gekrenkt in zn mannelijken trots, verandert de Breje totaal en er ontwikkelt zich een Strindbergiaansche verhouding. De Breje houdt ontzaglijk veel van Anneke, maar kan niet vergeven; Anneke ondergaat gewillig Teeuw's woede, omdat ook zij hem liefheeft en zich bovendien schuldig weet; Lindert slaat Anneke's ongeluk van nabij gade, maar is niet bij machte in te grijpen Werkelijk voortreffelijk heeft A. M. de Jong dit gevloekte huisgezin beschreven. Weliswaar gebruikt hij hier en daar effecten, doch hij plaatst ze zoo raak, dat ze ons nergens storen. Den gang van zaken wist hij logisch te verklaren uit de innerlijke structuur zijner personages... Kromme Lindert komt voor ons te staan als een toonbeeld van opofferensgezindheid, zonder ziekelijk te worden. Ook Anneke en Teeuw leeren we volkomen begrijpen; de eerste in haar remlooze liefde, die haar alles doet verdragen; de laatste in zn verscheurdheid, welke hem doet handelen tegen zn allerdiepste ik in Wat De Jong in deze verhouding blijkbaar vooral wilde vastleggen is, dat de lichamelijk zwakke de lichamelijk sterken nog van zijn innerlijke kracht meedeelt. Want Lindert is het, die Teeuw tot rust poogt te brengen en die Anneke den steun geeft zonder welke ze het leven zeker niet langer zou kunnen dragen.... Dubbel tragisch is het daarom, dat Anneke tenslotte Lindert verloochent, wanneer hij zich direct richt tegen zn broer en Anneke aldus in haar gevoelens voor Teeuw kwetst. Gezien de kwaliteiten van dit boek is het wel heel jammer, dat de auteur het ncodig vond, het laatste gedeelte met een paar zeer grove effecten te ontsieren, kennelijk bedoeld om een soort triviale spanning te forceeren. Dat was niet noodig geweest; ook zonder deze concessie aan de massa, zou „Kromme Lindert" tot het einde toe hebben geboeid.... en wel met eerlijker middelen Dat de notariszoon als officier van justitie den tot stroopen vervallen Breje vonnist; dat de Breje in een baloorige bui met zn jongste kind speelt zooals eens Lindert's vader met hem deed (Lindert treedt hier als redder op); dat Lindert ten laatste zn broer met een mes aanvalt, nadat hij hem in 't begin van den roman in de herberg van een wissen dood door een messteek redde dit zijn een drietal effecten, welke in dezen overigens zoo soberen roman niet passen. Ik veronderstel echter, dat De Jong niet goed raad wist met zn slot, dat hij dus een slot moest zoeken, met alle onaangename consequenties daarvan; wat niet logisch ontstaat krijgt nu eenmaal spoedig iets geforceerds speciaal bij een schrijver als A. M. de Jong, die verstandelijk neigt naar het effectvolle. In elk geval is nu wel bewezen, dat De Jong zuivere literatuur schept, zoodra hij in volkomen artistieke overgave los raakt van beredeneerde en bedachte situaties zoodra hij niet bewust arbeidt in een door zijn lezerskring gewenschte richting zoodra hij alleen denkt aan de kunst-zelve en niet aan het te oogsten resultaat Houdt A. M. de Jong dit voortaan duidelijk voor oogen, dan zal „De Martelgang van Kromme Lindert" ongetwijfeld de eerste zijn van een nieuwe serie romans, gaver dan die welke de „veel-gelezen" auteur voordien construeerde! (Nadruk verboden). J. G. DE HAAS. --- ZIG ZAGS Gif. Nog altijd lees ik met onverminderde belangstelling hetgeen onze leger-specialiteiten in artikelen- of brochure-vorm geregeld de wereld inslingeren, teneinde ons-leeken op de hoogte te houden van de vorderingen der moderne beschaving. Vooral wanneer er weer een njeuwe handleiding verschijnt omtrent het zich zoo snel en afdoend mogelijk laten gassen, dan ben ik in de (gas)wolken en dan Is noch de nieuwste detective-roman noch de smeuïgste rubriek-misdaden in staat mij een seconde van m'n lectuur los te maken. Van gifgassen smul ik eenvoudig — in figuurlijken zin natuurlijk! Er zijn er waarschijnlijk onder mijn lezers, die dit streng zullen veroordeelen en ongetwijfeld worden ze daarbij geleid door de edelste motieven. Maar toch hebben ze ongelijk, want wat zoo diep in het bestaan der menschheid wortelt als het gif, heeft nu eenmaal recht op onze volle interesse en waardeering of is er soms iemand, die durft te ontkennen, dat het gif — in welken vorm dan ook — de wereld van de oudste tijden af heeft beheerscht?,... Werd den Griekschen wijsgeeren, die de wereld met hun verlichte ideeën poogden te vergiftigen, niet het zwijgen opgelegd door middel van den doodenden beker?.... Stonden aan alle hoven van het verleden de gifmengers niet in het hoogste aanzien?.... En wijst het dus niet inderdaad op een culminatiepunt in de beschavingsgeschiedenis, dat thans het gif bezig is tot gemeengoed der massa te worden? Het eenige, wat mij werkelijk grieft, is dan ook, dat het gif zich nog steeds niet volkomen wist te populariseeren. Wij zijn er nog te schuw voor. Dit bleek een poosje geleden weer zoo duidelijk, toen de bewoners der Maasvallei werden verrast door een mist, die de menschelijke organen vernietigde. Heel leeken-Nederland was in rep en roer. De dwaasheid hiervan is duidelijk, wanneer men bedenkt, dat heel officieel-Nederland dagelijks bezig is de zwaarste giffen te produceeren, om de concurrentie van het buitenland 't hoofd te kunnen bieden. Ja, wie zegt ons, dat die mist niet zelfs een kleine demonstratie onzer chemische oorlogs-industrie was?.... Ik zie dan ook geen enkele reden tot „ongerustheid".... een ongerustheid, welke alleen voortkomt uit 't feit, dat de argelooze burger nog niet even vertrouwd is met het gif als met zn aspirine-tabletje, zn salmiakpastille en zn wonderolie-capsule.... Doch ziet: het daghet! Vertelde het Nieuwsblad niet dezer dagen van die. Weensche professorsvrouw, die gestorven is, omdat ze een arsenicum-houdend vloerkleed in haar huiskamer had liggen? Dergelijke kleeden worden niet meer gefabriceerd, voegden de fabrikanten er meteen als troost aan t0e.... De mallooten. alsof niet juist zulke kleeden er toe bijdragen de hegemonie van het gif te versterken Fabriceer wel zulke kleeden. mijne heeren. en brengt het gif onder de massa! Bovendien behoeft ge u niet tot vloerkleeden te beperken; lydiet-uitstralende pressepapiers, mosterdgas-houdende peperbussen, cyaankali-afscheidende bonbonnières kunnen er eveneens het hunne toe bijdragen, onze giftige beschaving te doen zegevieren Dan sturen de verschillende landen elkaar als present een partij van die nuttige gebruiksvoorwerpen en heel de verdere oorlogsmachinerie is overbodig geworden wat wel jammer zou zijn voor onze generaals, maar wat de wereld in het algemeen zeker ten goede zou komen. Onze leus zij dus voortaan: Gifgas (niet te verwarren met kookgas!) in ieders woning! V ---