FEERWERD. . Zooals we weten werden de Ommelanden van oudsher verdeeld in Westerl:wartier, Hunsingo en Fivelgo. Het Westerkwartier was weer onderverdeeld in Vredewold, Langewold, Humsterland en Middag. Middag behoorde oorspronkelijk tot Hunsingo, maar werd later bij. het Westerkwartier gevoegd. Feer w e r d ligt in 't noordelijkst deel van 't Westerkwartier, in M i d d a g. Middag zaFbeteekenen Midgo, waarin go de beteekenis heeft van gouw. Kerkelijk behoorde het Westerkwartier, evenals Hunsingo, Fivelgo en de beide Oldambten onder den Bisschop van Munster. Samen vormden deze landstreken het aarts-diakonaat Friesland. In de Kronieken van Emo en Menco vindt men een aardige beschrijving, hoe de Bisschop van Munster voor de rechtspraak enz. deze gouwen afreist en achtereenvolgens verblijft te Baflo, Oldehove, Leens, Uskwerd en Loppersum. Deze dorpen waren de hoofdplaatsen der dekenaten, waarin het aarts-diakonaat Friesland was verdeeld. Tevens waren ze de zetels der dekens, die daar hun seend (rechtszitting) hielden. De parochiekerken van Middag of Midgo ressorteerden onder het dekenaat Baflo. In de tweede helft der 16e eeuw, toen de Hervorming hier haar intrede deed, stichtten de pastoors, die met de nieuwe orde van zaken venschten mee te gaan, een Provinciale Synode, die in het begin elk jaar in de maand Mei bijeen kwam. Spoedig bleek, dat een jaarlij ksche bijeenkomst onvoldoende was. Er werden onderafdeelingen gevormd, die — als kleiner van omvang — gemakkelijk konden samen komen, om te zorgen voor den dagélijkschen gang van zaken. De provincie werd nu verdeeld in districten, men stelde de classes in. 'De eerste-Synode werd gehouden in 1595. Er werd besloten Baflo, Middelstum, Loppersum en Appingedam, als daarvoor het incest geschikt gelegen, als hoofdplaatsen der classes te rekenen. De proostdij Kumsterland (Oldehove) werd gedoopt tot classis Zuidhom. Deze classis ontving tevens dat deel der oude proostdij Baflo, dat geografisch juist bij 't Westerkwartier past, n.l. Middag, de plaatsen ten westen van den ouden loop van het Reitdiep. Later heeft men de provincie in vier classes verdeeJd: Groningen, Winschoten, Appingedam en Onderdendam. Feerwerd behoort thans tot de classis Groningen en den ring Zuidhom. De naam Feerwerd duidt reeds aan, dat het dorp op een wierde ligt. De wierde bij F. is voor eenige jaren afgegraven, bij welke gelegenheid men talrijke oudheden vond: scherven van Romeinsch, Saksisch en Friesch aardewerk, een bronzen spoor, enz. 't Dorp is reeds heel oud. Als parochie bestond F. zeker reeds in 1283. De kleine, bepleisterde kerk was voor de Hervorming aan den Heiligen Jacob gewijd, zooals men in een oud Feerwerder klauwregister vermeld vindt. De H. Jacob wordt afgebeeld als pelgrim met grooten hoed, een staf in de hand en zeeschelpen op den schoudermantel of aan den staf. Dit alles wijst op zijn verre reizen en zeetochten, die hij indertijd ondernam, om heidenen tot het Christendom te brengen. F. is eerst door de predikanten van Garnwerd bediend geworden, doch in 1609 daarvan gescheiden. Men vindt echter geen afzonderlijken predikant te F. vermeld vóór Conradus Georgh, die er in 1623 kwam en in 1628 naar Eenurn vertrok. Op het westeinde der kerk prijkte tot 1859 een klein rond koepeltorentje. Wegens bouwvalligheid werd dit torentje verwijderd en een nieuwe westtoren tegen de kerk gebouwd. Boven de torendeur leest men op een zerkje: „1859 K. J. Sikkens, D. A. Aalfs, K. D. Wolters, Kerkvoogden." De bouw van den toren met achtkantige spits kostte ruim f 1600. De klok in den toren is in 1883 door Gebr. Van Bergen te Midwolde gegoten. De oude klok viel 27 Nov. 1882 „hangensmoe" naar beneden. Op den avond van dien dag vergaderden de kerkvoogden en besloten, een inteekenlijst aan de ingezetenen te presenteeren voor een nieuwe klok. Staande de vergadering teekende de fam. de Marees van Swinderen (op Allersma te Ezinge) de som van f 60. Nadrukkelijk werd door de vergadering bepaald, de lijst niet aan de „Afgescheidenen" te presenteeren, opdat deze geen rechten op de klok konden doen gelden. De lijst bracht f 172.50 op. Gebr. Van Bergen te Midwolde leverden de nieuwe klok' van ongeveer 200 K.G., tegen f 1.80 de K.G., terwijl ze de oude klok kochten voor f 0.80 de K.G. Oorspronkelijk bezat F. ook een torenuurwerk, maar sedert jaren en jaren reeds is dit verdwenen. We hebben niet kunnen „opdiepen", waar het gebleven is. Kort geleden echter verkreeg F., op voorstel van den heer J. J. Gerritsen, h. d. s. te F., weer een uurwerk. De toren bezit vier wijzerplaten, de heer Gerritsen heeft Radio, zoodat men verzekerd is, dat de juiste tijd wordt aangewezen. Stond men te F. eerst ietwat onverschillig tegenover een torenuurwerk, thans stelt men het zeer op prijs. Men is den heer G. dankbaar voor zijn initiatief. Jammer, dat de toren lijdt aan verzakking', hij helt over naar het westen. Het interieur der kerk maakt in al zn eenvoud een warmen indruk. De preekstoel, die zich eerst aan den zuidermuur bevond, werd later verplaatst naar den koormuur. Het koor is van de overige kerkruimte afgesloten. Voor die koorafsluiting vindt men de Van Swinderenbanken, waar de fam. Van Swinderen, ccllatrice dezer gemeente, haar zitplaatsen, vond. Onder het koor is een grafkelder, waarin aanzienlijke personen werden bijgezet, o.a. de Aldringa's. In 1835 of daaromtrent werd deze kelder nog bezocht door den bekenden oudheidkundige dr. Westendorp. Sedert 1873 ligt in de kerk te F. een houten vloer, waar vermoedelijk nog vele grafsteenen onder zullen liggen. Sedert 1885 werd als deksteen van een goot gebruikt een bijna geheel afgesloten grafsteen van een vroegeren predikant te F. Het opschrift luidt: „Den 29 Juny 1664 is in den Heere ontslaepen de Eerw.: en welgeleerde D. Samuel Folckeri in zyn levend 4 jaeren in Brazil, pastor 27 to Feerwert." Over het preeken van dezen predikant, die voor de W.- Indische Compagnie de kerk in Brazilië had gediend, is indertijd heel wat drukte geweest. Hij werd in 1637 te F. beroepen en moest, om daar te kunnen worden bevestigd, eerst voor de classis een preek houden. De broederen namen met de proefpreek geen genoegen. Hij moest op „naerder proeve" worden gesteld. Den Zondag daarop preekte hij weer te F. en twee classisbroederen konden verklaren, dat „deselvige predige teemlick weer afgeloopen, ja beeter ende veerdiger als hi bevorens alhier voer den classe hadde gedaen. Dat oock de samptlycke ingesetenen daeran een goet genoegent gehadt hadden ende seer eernstlijck versochten den classe wolde believen, hem aldaer ter plaetse toonen; als de classis dit vertroduceren ende confirmeren." Dit verzoek stond de classis toe onder deze voorwaarden : hij moest zn preeken op schrift brengen en ze telkens in de classicale vergadering toonen; als de clasis dit verzocht, moest hij voor de vergadering de preek houden, die hij den vorigen Zondag had gehouden; hij mocht buiten weten en consent van de classis op geen andere plaats prediken. In Juni 1638 werd hij te F. bevestigd. In de eerstvolgende classisvergadering overhandigde Folckeri eenige van zijn preeken. Ze waren door hem zelf opgesteld, .maar door een ander in 't net geschreden. jLater werd hij weer onder handen genomen. Hij moest de vergadering een zijner laatste preeken voorlezen. Onvoldoende naar vorm en inhoud, was het oordeel. Ook werd hem gevraagd, of het niet ten nadeele was van zn ambtsvervulling', dat hij belast was met het onderwijzen van enkele adellijke kinderen, inzonderheid op Zaterdag. Twee jaar bleef Folckeri onder de strenge controle der classis. Later verklaarden de broederen, dat hij de kunst van prediken meer en meer onder de knie kreeg en in 1641 werd hij geheel van de pijnlijke controle ontslagen. voor Folckeri was Ds. Luardus predikant te F. Uit de classicale acten deelen we 't volgende mede: „30 Nov. 1629. Van geloffwerdigen luden wordt verstaen, ho datt Dns. Luardus te Feerwert op einen sekeren dach in die herberge op Adwerdersyel sittende seer druncken solde gewest sien, ende uth het ene ruem int ander komende, dar he verscheijden schutenvorers sitten vondt ende eten, tegensz welcke he ongeboorlike woorden solde gebruket hebben, de genen Christen geboorde, veel weniger eenen Pastoren, daer over hem de sylversterbode vermaeht, datt hem alsz eenen Pastoren sulcke woorden niet betaemde tho gebruken, datt D. Luardus int quade nemende, heeft de dienaer an het hoofft geslagen, ende alsz desz dienaersz frowe haren man niet hadde geholden, solde lichtlieck groote ongelucke daer uth ontstaen hebben." Luardus — ter verantwoording geroepen — bekende, dat alles waar was. Hij moest een korte schuldbelijdenis onderteekenen en — met goede voornemens keerde hij naar de pastorie terug. De oude pastorie te F. werd in 1882 vervangen door een nieuwe, naar een teekening van architect H. de Herder, 't Bouwen werd aanbesteed voor de som van f 5250 aan den aannemer J. Huizenga van Oldehove. De Synode droeg f 4400 bij. Het nieuwe kerkhof, even buiten het doro gelegen, werd. in 1873 aangelegd. Dit blijkt uit het grafschrift op een zerken paal van mej. Jantje Hollander, de eerste, die op dit kerkhof begraven werd. Ze overleed 26 Aug. 1873. We zagen hierboven, dat* Ds. Folckeri (1637—1664 te F.l, onderwijs gaf aan „adellijke kinderen." Te F. stonden in die dagen twee borgen, de Groote Borg ten N.W. van de kerk, en de Kleine Borg ten W. van het dorp. De Groote Borg stond op de plaats, waar zich thans de boerderij 't Oude Bosch, van den heer Scherings, bevindt. In de 16e en 17e eeuw zetelde op deze borg het geslacht Aldringa. In 1658 werd de Gr. Borg verkocht aan mevrouw Agnes van Bassen, weduwe Alberda. Uit haar nalatenschap ging het huis in 1697 door verkoop over aan Maria van Commerstein, vrouwe van Poelgeest en Koudekerke, huisvrouw van G. Schatter van Petten Dit echtpaar was „uit den lande van Holland ende Westfriesland. oock ten landen van Utregt". ten eeuwigen dage verbannen en kocht toen in de Ommelanden onderscheidene vaste goederen. Gerard Söatter en zn vrouw vertoefden korteren of langer en tijd op de door hen gekochte huizen. In 1699 woonden ze op de Gr. Borg te F. Schatter was een eerloos verklaarde, afgezette ontvanger van Haarlem. Toch werd hij te F. gekozen als grietman. Blijkbaar heeft hij hier te F. niet steeds rustig en in vrede met zn medeburgers geleefd; in 1706 werd een advocaat „genomineert" om te informeeren en rapporteeren over het gepleegde geweld aan 't Huis van den heer Schatter van Petten te F., door twee wedmannen en andere personen, die er een paard en een partij haver hadden uitgehaald. Diezelfde advocaat ontving in 1710 de opdracht tegen den heer Schatter te „actioneren" wegens een „kwade verklaring" door hem afgelegd. In 1712 verpachtte Schatter het huis voor 9 jaren aan Johan Dominicus van Heerma en zn echtgenoote Clara Francisca van Gramayé. Doch twee jaar later werd dit contract verbroken en de borg verkocht aan den bekenden avonturier Johan Willem Ripperda, schoonzoon van Schatter. Deze avonturier geraakte meer en meer in groote financieele moeilijkheden, zoodat in 1734 de borg moest worden verkocht. De stad Groningen werd koopster voor f 18000. Burgemeesters en Raad, wien het uitsluitend om de rechten, aan 't huis verbonden, te doen was, lieten de borg in 1735 sloopen. Op de kaart van Coenders en in het handschrift Schoemaker komen afbeeldingen van deze vroegere burcht voor. De Kleine Borg te F. stond op de plaats, waar men thans de boerderij van den heer Zantenga vindt. In het begin der 17e eeuw — 1610 — werd ze bewoond door Sijds van Botnia, een Friesch edelman. Hij was gehuwd met Elisabet Alberda, door welk huwelijk hij in Groningerland kwam. Hij stierf in 1638 en zn weduwe hertrouwde in 1640 met den Groninger Professor in de Wijsbegeerte, W. Macdowell. Bij de oprichting onzer Academie — 1614 — was Macdowell, eeri Schot van geboorte, als hoogleeraar in de Wijsbegeerte aangesteld. Hij vertoefde doorgaans op de borg te F. Na den dood zijner echtgenoote (1652) werd de Schotsche edelman van Professor gezant van den Engelschen koning te Den Haag. Eenige jaren later vererfde de borg aan een neef, Reiper Alberda, die de borg in 1697 aan den koop bracht. Voor f 4000 werd Valerius Elama eigenaar. Elama bleef niet l&ng in 't bezit van het huis. Althans in 1701 zijn E. A. Rengers van Slebach en zn echtgenoote eigenaren. Dit echtpaar verpachtte de borg voor den tijd van 9 jaren aan den heer L=we van Aduard. # Spoedig daarop schijnt de Kleine Borg gesloopt te zijn. Op 18de eeuwsche kaarten wordt ze niet meer aangeduid. Er bestaan — voor zoover wij weten — geen afbeeldingen van. Tusschen de bezitters der Gr. Borg en die der Kl. Borg te F. bestond in de eerste helft der 17de eeuw steeds een gespannen verhouding. Heel vaak werd er tusschen hen een proces gevoerd, waarbij ook de kerk van F. betrokken was. Deze bezat in die dagen wapenborden en beschilderde glazen. In 1610 waren tusschen de bewoners der dicht bij elkaar gelegen borgen drie processen aanhangig. De vrouw van Sijts van Botnia, Elisabet Alberda, daagde Popko Aldringa (van de Gr. Borg) voor den rechter „wegen dat derselvige die titul _ van hoevelinck tho Feerwart ende sijbréchter van Auwerdersijll op de kerckeglasen solde gebruicken .. ~ contendierende, die de titulen nhagelaten offte ongebrucket solden bliven." De moeder van Popko Aldringa stelde daarna direct den eisch in, dat mevrouw van Botnia „geconstringeret muchte worden hoere glasen in de kercke tho Feerwert, daer sic sich arfffrouwe hef ft dhoen intitulieren, tho veranderen." Mevr. van Botnia verklaarde voor den rechter, „als dat hoer die landen ende gerechticheiden aldaer angeërvet sijn, voermeende sulkes the moegen dhoen." In 1645 vindt er weer een proces plaats tusschen de bewoners der beide borgen, een proces, dat niet onvermakelijk is, zegt Feith, aan wie we een en ander ontleenen. Professor Macdowell, zich noemende „de principaelste collator ende hoevelinge tot F.", diende een klacht in bij de rechters tegen „die persoon van jonker Jebbe Aldringa, woonachtig tot F., ter cause hij sick hadde late gelusten eigenherig ende achterbax d'uirwijser ende wapenen van wijlen jr. Sixtus van Botnia en juf f rouwe Elisabet Alberda T(attestants respective voirsate en tegenwoordige huisfrouwe) van de toorn ende kercke des voorsz. dorps aff te breken laten, deselve wapenen te defaceren en uut te wisschen ende in plaetse van dien sijn eigen wapen te stellen, hoewel dat attestant die principaelste collator ende hoevelinge ter plaetse is." De wapens en de beschilderde kerkglazen zijn reeds lang verdwenen. Niets herinnert meer aan den adel, dan alleen de mooie zilveren Avondmaalsbeker, die zorgvuldig door den heer Gerritsen, wien we hartelijk danken voor de gegevens ons verstrekt, bewaard wordt. De beker draagt als inscriptie: „Aan de kerke van Feerwert vereert door Jr. Reinder Alberda Jonker en Hoveling tot Feerwert, Esinge, enz. Mede Schepper van Aduarder Zijlen Anno 1663." De beker bevat twee wapens onder één helm, dat van Alberda en dat van Rip-. perda. T..' N. H. KERK TE FEERWERD. --- ZIG-ZAGS Begrooting. Het groote oogenblik is dan weer aangebroken, n.l. het oogenblik, dat rijk en gemeenten hun begrootingen indienen.. Een begrooting is een raar ding. Wanneer je er al toe komt voor je zelf een te maken — twee keer in m'n leven heb ik dien euvelen moed gehad — dan kun je hem — of literair gesproken: naar — nooit sluitend krijgen. Maar van de overheid verwacht je, dat ze een begrooting componeert, die sluit als een bus. Toch. is dit minder onblilijk dan het schijnt, want, als bij jezelf de inkomsten steeds te laag, de uitgaven te hoog en de saldi nihil zijn, dan kun je aan den eenen kant harder gaan werken en aan den anderen kant gaan bezuinigen op wat je wilt Met de groote begrootingen van rijk en gemeenten is het echter anders gesteld.... Zijn de inkomsten der overheid te laag, dan gaat ze niet zelf harder werken maar ze laat het ons doen; zijn de uitgaven te lioog, dan vraagt ze echter niet aan ons: „Waar zullen we nu eens op bezuinigen, jongens?", maar dan verklaart ze kortweg: „Er kan niets meer bezuinigd worden!'* en mocht er onverwacht een saldo zijn.. . dan steekt de overheid het in haar zak zonder ons er zelfs een sigaar of een cigaret van te trakteeren.... Ik vraag u in gemoede: Is dit alles billijk? En is het dan niet logisch, dat we van rijk en gemeenten een sluitende begrooting eischen, dat we hun noch hooge inkomsten noch saldi gunnen? De rijksbegroótirig is voor r|s steeds een gesloten boek. Ik lees, dat MZooveel millioen over is, maar: dat de pSasting toch niet verlaagd kan lees dat deze partij hierop, gene daarop en een derde op weer wat anders bezuinigen wil, met het gevolg dat er heelemaal niet bezuinigd wordt; ik lees dat de staatsdienst zoo sober is en ter illustratie vind ik cijfers die me doen duizelen. Kortom: ik begrijp er geen steek van..... en dus verdiep ik me er maar niet in.. . Met de gemeente-begrootingen, speciaal met de Groningsche, is het echter anders gesteld; die zijn bevattelijker voor mijn simpelen geest al zijn ze lang niet eenvoudig en al kost het me heel wat hoofdbrekens voor ik ze volkomen begrijp Voor zoover ik dan heb kunnen nagaan, hoeven we in Groningen niet nog meer belasting te betalen; en dit is zeker een belangrijke vooruitgang of:: stilstand, zoo ge wilt Ook ontdek ik tot m'n onuitsprekelijke vreugde, dat de gemeente nog altijd een flinken duit verdient op de kunst, hetgeen tegenwoordig nu eenmaal zoo schijnt te hooren. De vermakelijkheidsbelasting zal f 136.000 opbrengen. Daartegenover staan subsidies voor tooneel en muzjek ten bedrage van f 49.500. Rest dus: f 86.500 een aardig sommetje. Nu denkt u natuurlijk, dat ik ga pleiten voor subsidies aan de gezelschappen, die met elkaar dit seizoen 65 avonden in Groningen zullen spelen. Doch dan vergist ge u deerlijk, want ik ben er nog heelemaal. niet van overtuigd, dat op al deze avonden meer belasting zal binnenvloeien dan op de 25 avonden die de Groningsche dilettanten besproken hebben! O, z00!.... Alles bijeengenomen meen ik dus, dat' we met onze begrooting meer dan tevre* den kunnen zijn Doch dit blijft een leeken-oordeel!.., - --- OM TE OVERDENKEN. 't Is de vrouw zelf. die den man leert, dé vrouw te verachten of als minderwaardig te beschouwen. Hoe vaak zegt de moeder niet tegen haar jongen: „foei, huil jij. jij bent toch geen meisje". Mooi en heerlijk is het leven, ondanks znn vele en flonkere schaduwzijden: en zijn ceze er niet juist om het licht scherper te cioen uitkomen? ---