van HEINDE en VER. REMARQUE'S LIEF EN LEED. Een medewerker van „L'Oeuvre" heeft uitgerekend, dat Remarque alleen aan den verkoop der 800.0 CO oorspronkelijke exemplaren van „lm Westen nichts Neues" al bijna een half millioen gulden heeft verdiend. Daarbij komen dan nog de filmrechten en zijn aandeel in de vertalingen. Maar in ander opzicht is Remarque toch niet te benijden. Men oordeele naar het volgende, dat het „N. v. d. Boekhandel" aan het Parijsche blad ontleent: „Erich Maria Remarque is een zeer sympathieke en bescheiden jonge man, en wie jaloersch op hem ls, deed beter, hem zijn •succes te vergeven, wat hij overigens zelf niet doet. Remarque gaat er onder gebukt, dat hij zoo in de hoogte gestoken wordt. Hij is bang voor den roem, dien men hem bezorgd heeft, en vindt, dat die zijn krachten te boven gaat. Hij vertelt: — Al jaren lang heb ik gepoogd, litteratuur ts scheppen. Ik heb een tooneelstuk willen schrijven. Maar ik begreep, dat ik daarvoor geen talent had. Ik heb geen fantasie. Toen heb ik verteld, wat ik beleefd heb en ik heb mijn boek gemaakt. Maar scheppen uit de fantasie? Een kunstwerk maken? Dat kan ik niet!" En zoo is deze man van 30 jaar zeer bedroefd over de verwachting, die hij gewekt heeft en verklaart zich niet bij machte, om aan die hoop te voldoen. Zijn succes overstelpt hem. Eescheiden als hij is, wenscht hij, dat men hem zal vergeten. Hij wil zijn eigen leven leven, en niet het leven, dat zijn uitge- Xgrs voor hem bestemd hadden. Hij heeft geweigerd, zich in het openbaar te toonen, en de lezingen, die men hem zoowat overal in Duitschland wilde laten houden, hebben nooit plaats gehad. Hij is een heel gewone man, en iedereen wil.in hem een buitengewoon mensch zien. Dat is zijn ongeluk. En het maakt hem bitter en melancholisch." --- BIJGELOOF IN HET DAGELUKSCHE LEVEN. Het aantal dertien wordt in de geheele wereld als een ongeluksgetal beschouwd. Vrijdag is de dag van het ongeluk. De dag is aan Freia of Friff gewijd, de godin van de verdelging. Wanneer een spiegel breekt, heeft men 'zeven jaar ongeluk in huis. Het hoef ijzer moet boven de deur met beide einden naar beneden hangen, anders gaat het geluk er uit. Wanneer men een naald niet van den vloer opneemt, prikt de engel van vrede zich daaraan. Messen en scharen mag men niet ten geschenke geven, want dan snijdt men den band van de vriendschap door. De linkerachterpoot van een haas en ook het borstbeengeraamte van een kip moeten als gelukaanbrengers worden bewaard. Aan een lucifer mogen niet meer dan twee sigaren of sigaretten worden aangestoken. Wanneer zout is gemorst, dan moet men, om ruzie te voorkomen een paar graankorrels over de schouders werpen. Bij het spel, kan degene, die verliest, het lot veranderen, doordien hij een stoel een keer omdraait of wanneer hij opstaat en een keer om zijn stoel loopt. Geen tconeelspeler mag in de kleedkamer fluiten, anders blijft hij onherroepelijk steken Opalen brengen degene die ze draagt, ongeluk. Wie onder een steiger, zelfs onder een ladder doorgaat, roept de booze geesten op. Wanneer drie lampen m huis branden, dan is er gauw een bruid, Wie het laatste stuk koek van een schotel neemt, trouwt nooit. Wanneer men een schimmel of een schoorsteenveger ziet, dan kan men gelukkige gebeurtenissen verwachten. Ook een schaapherder brengt geluk, doch men moet hem aan den linkerkant zien. --- Grönneger Vèrskes. HAARFSTDROADEN. Over de heeg'n hang'n de droad'n, Tien witte droad'n, mit drupp'n van dauw; Boden van loat-zummer-dokege nacht'n; Zwieg'nde bosschop: die haarfst is dr gauw Deur t donkre hoar van mien schedelbedekk'ng, Komt hier en doar ook 'n witte hèn gluurd; Haarfst is op komst! Haarfst van mien leev'm, Haar toch de zummer wat langer nog duurd! Zoo galt de zummer ons nou din verloat'n, Zummer van 't leven veur veul ook meschain; Van al dat moois, dat zoo prachtig dr blulde, Blift ons: herinnering over allain— S. v. H. S. --- „HEBT UW NAASTE LIEF”. „ Daar heb je haar", wees Annie. De rij meisjes keek om naar Lies je, die het schoolhek uit kwam. „Moet je dr zien loopen", minachtte Rie en onwillekeurig liep ze een paar stapjes voor met even vlugge stapjes, zooals Lies altijd liep. Al een paar dagen hadden ze ruzie, waarom? Och, als je 't haar vroeg, wisten ze 't eigenlijk niet, dan zou Riek zeggen: „nou, en ze hebben thuis niet eens een dienstmeisje." En Annie wist te vertellen dat ze altijd zoo goed haar les kende, maar nooit iemand wou voorzeggen. O, als je lang dacht, wist je heusch heel veel slechte dingen van haar, hoor. Maar blonde Liesje scheen zich al heel weinig te storen aan de vijandige houding van haar klasgenootjes. En dat prikkelde de meisjes nog meer, ze hadden 't liefst gezien, dat Lies op zijn minst den heelen dag liep te huilen. Nu was Liesje vlak bij. „Zeg 't dan, toe", fluisterde Annie naar Tineke, en ook de andere meisjes stootten haar aan. „Jij moet 't zeggen, vooruit, ik heb je halve geschiedenisles voorgezegd", zei Riek, en ze keek hoe Tineke aarzelde. Tineke schrok. Moest zij dat zeggen, dat woord dat Annie had bedacht en 't zelf niet durfde, omdat 't zoo leelijk was. „Je durft niet", hoorde ze Annie sarren, durft niet" Weer zag ze Liesje's gezicht voor zich toen ze laatst langs haar huis was geloopen. Hoe Liesje vol liefde over de wagen boog, die in 't kleine tuintje stond en waarin Liesje's kleine broertje lag. Ging daarom Liesje altijd zoo gauw naar huis, om hem nog even te rijden? En even vlug gingen Tineke's gedachten naar de Zondagschool, waar de juffrouw altijd zoo mooi vertelde. Hoe was het Zondag ook weer? O ja: „Heb uw naaste lief." Hoe mooi was dat verhaal geweest. Was dit liefde, elkaar zoo te plagen. Liefde gaf een heerlijk gevoel en dit, gaf 't iets anders dan verdriet? „Toe, ze is haast voorbij, toe dan", drong Riek aan. En opeens hardop klonk 't over 't plein: „Liesje, we zijn niet kwaad hoor. Mag ik om vier uur een eindje met je mee, je broertje rijden?" „Idioot", schold Annie naar Tineke. Maar Tineke hoorde 't niet. Ze zag alleen Liesje's stralend gezichtje, en 't werd opeens zoo heerlijk zonnig van binnen, toen ze samen gearmd verder wandelden, NELLIE WESSELING. --- KUNST EN LETTEREN. Kroniek: 310. DE LOOP DER DINGEN. Een roman door bl. Zermke; Nijgh <£• Van Oitmar's uitg.-mij., R'dam. Reeds eenige maanden ligt deze laatste roman van Elisabeth Zernike op een bespreking te wachten; telkens echter vroegen andere actueele onderwerpen om den voorrang. En zoo zou ik er zelfs toe gekomen zijn, het boek nu maar onbesproken te laten, ware het niet, dat de kwaliteiten ervan mij sterk aanspoorden er toch nog het een en ander over te zeggen .... „De loop der dingen" immers moet ik rangschikken ondeï de beste boeken der laatste jaren en de autrice van dezen roman onder de talentvolsten der „jonge" letterkundigen. Als groote bijzonderheid van het boek dien ik allereerst den zeer „modernen" bouw te signaleeren. De schrijfster geeft geen aaneengesloten verhaal maar slechts fragmenten uit het leven van twee menschen, Ina en Frans Haaf roman bestaat a.h.w. uit steeds verspringende filmbeelden: twee jaar later vijf jaar later.... tien jaar later Wat doen de jaren er t0e?.... Het gaat immers om den samenhang tusschen de belangrijkste oogenblikken uit ons bestaan Die belangrijkste momenten belicht El. Zernike zeer scherp, met hetzelfde onbewuste raffinement, dat den modernen cineast kenmerkt; d.w.z. ze schetst alles vluchtig, maar nooit oppervlakkig, ze verliest zich niet in détails, maar componeert elk beeld zoodanig, dat het ons voortdurend boeit, èn wat diepte èn wat breedte betreft, ons den duidelijksten kijk geeft op het uiterlijk en innerlijk gebeuren Deze even simpele als origineele schrijfwijze brengt in het boek een rhythmisch element, dat geheel van dezen tijd is en we ook in een moderne film zoozeer waardeeren.... Ik geloof, dat deze manier van een roman construeeren — met al haar mogelijke nuances — voor de toekomst van heel veel belang zal wezen. Onze tijd toch vraagt niet meer naar de dagelij ksche belevenissen der romanfiguren, 'n Vorige generatie vond die belevenissen mogelijk machtig interessant, hechtte gewicht aan het kleinste gebeuren en was dientengevolge dol op dagboeken, etc De oorlog heeft de menschheid veranderd, haar de groote lijnen van het leven doen zien en haar aandacht afgeleid van dwaze bijkomstigheden We geven ons niet meer rekenschap van elke handeling, maar alleen nog van een complex gelijkgestemde handelingen Zonder deze karaktereigenschap zouden wij de film nooit zoo snel geaccepteerd hebben!.... Of we dan vervlakken? Misschien wel doch is het anderzijds zoo goed door de boomen het bosch niet meer te zien.... ? Om terug te komen tot de literatuur in het bijzonder: Zijn we eigenlijk al niet lang over die minitieuse analyses, over die pietepeuterige beschrijvinkjes heen? Ik geloof het zeker; en waar zich hier een gelegenheid voordeed, moest dit me eens van het hart. Zoo langzamerhand kom ik tot de overtuiging, dat we in Holland hopeloos achter zijn en dat we nog teren op artistieke tradities, die feitelijk al vergeten moesten wezen.... met het gevolg, dat we ons doodschrikken, wanneer iemand eens een werkelijk gloednieuw geluid laat hooren, of dat we warmloopen voor niets Want dat ik hier zoo warm loop voor een betrekkelijk kleine technische kwestie is au fond absurd Toch doe ik het met overtuiging, bij gebrek aan grootere kwesties .... , Bijzonder knap bouwde El. Zernike haar beelden — om even bij dezen bioscopischen term te blijven — en voegde zij ze tezamen tot een ontroerend geheel... Ook in dezen roman moest mij die stille weemoed treffen, waarmee „De verloren droom" zoozeer doordrenkt was — men herinnere zich mijn kroniek van de vorige week Waait er een stormpje van pessimisme door de gelederen onzer literatrices? Zij bezien het leven tenminste niet erg van den vroolijken kant en toch, El. Zernike bedenke: Each thing nas a bright side that 's the right side!.... Dit doet ze trouwens ook wel, maar niet van ganscher harte.... Ook hierin is ze een kind van dezen tijd; het nie,t makkelijk over de zwarigheden heen kunnen komen, het meer belangstelling hebben voor den dieperen zin der dingen, zonder daarin voldoende doorgedrongen te zijn om tot optimisme te geraken dat behoort wel geheel bij een zeer groot percentage der moderne menschheid.... De stijl van dit boek is vlot en stevig, past zich geheel aan bij de pittige, kernachtige structuur. Mogelijk had de schrijfster haar exposé iets verder kunnen uitwerken, maar dit is dan ook de eenige bedenking welke ik tegen „De loop der dingen" kan aanvoeren. In dit exposé maken we kennis met Ina, die samenwoont met een domme, bemoeiallige moeder, een geleidelijk versuften vader en een lichtzinnige zuster, die Ina's verloofde van haar aftroggelt; we maken tevens kennis mef Frans Lenooy, die bij deze menschen een kamer bewoont.... Frans krijgt een erfenis en besluit nu naar Engeland te gaan om daar zn handelsstudies voort te zetten; de reis zal hij maken met een botter, die hij voor deze gelegenheid speciaal kocht Ina wordt het huis tenslotte te machtig en, hoewel er tusschen haar en Frans hoegenaamd geen punten van aanraking bestaan, hoewel ze elkaar au fond zelfs vijandig gezind zijn, besluit Ina Frans te vragen, haar mee te nemen naar Engeland.... Frans laat zich vermurwen de twee zeilen naar Engeland's Zuidkust arriveeren in Londen, huren daar kamers, totdat Ina weer werk heeft gevonden als costuumnaaister en ieder zn eigen weg gaat Dit is de inleiding, die ons mogelijk iets te weinig zegt aangaande de motieven voor Ina's vlucht — ofschoon deze anderzijds toch weer duidelijk genoeg zijn — maar die ons onmiddellijk een klaren kijk geeft op de karakters van Ina en Frans; het eene zachtaardig en een tikje sentimenteel; het andere jongensachtig ruw, doch in wezen zeker niet kwaad.... In het nu volgende gedeelte van het „eerste boek" vertelt El. Zernike ons uitsluitend over het verdere leven van Ina. Deze weet zich op te werken in een modemagazijn, ontmoet dan bij vrienden een Jong weduwnaar met zn dochtertje, een goed-gesitueerd conserven-fabrikant uit Kent, die haar ten huwelijk vraagt Verscheidene jaren leven ze rustig, tevreden en gelukkig; dan breekt de oorlog uit en moet ook Ina's man, Jack, naar het Fransche front Met long-tuberculose keert hij terug en een jaar later sterft hij.... Ina staat weer alleen in de wereld. Meer dan ooit piekert ze over de vraag, of haar leven niet langs verkeerde banen is gegaan; zij voelt zich niet meer bij machte bewust te handelen, maar laat zich voortstuwen door den levensstroom.. Ze verkoopt de fabriek en wil zich geheel wijden aan de opvoeding van haar stiefdochtertje; doch deze heeft dezelfde onrust in zich die de stiefmoeder in den nacht naar Engeland deed vluchten. Zij wil naar Amerika, naar haar oom Ina geeft toe; zij heeft geen verlangens meer; een reis naar Holland bevredigt haar niet en dus brengt ze nu haar dagen maar kalm door in Londen, niets meer van het leven verwachtend Het tweede boek vertelUons van Frans' wedervaren.... De ruwe Jongen ontwikkelt zich snel tot een eminent zakenman; en tot een kerel met een hart bovendien Hij trouwt met Ruth, schijnbaar een lief, timide vrouwtje, inderdaad een koele, liefdelooze, berekenende en eerzuchtige vrouw, die zooveel mogelijk kinderen wil hebben om Frans aan zich te binden en het heft in handen te kunnen houden Van Frans' materieele welvaart weet zij voldoende te profiteeren en verder gunt zij hem niet de minste bewegingsvrijheid Frans bemerkt van dit alles weinig; hij gaat te zeer op in zn zaken Doch dan komt hij plotseling tot inzicht: „Frans zat aan zijn bureau met papieren voor zich, maar hij werkte niet. Er is op dit oogenblik niets voor me te doen, zei hij bij zichzelf, en toen steunde hij zijn hoofd met zijn handen. Zijn gezicht kreeg een uitdrukking van aandachtig luisteren. Eerst was het hem, als hoorde hij het regelmatig voortwerken van zijn personeel, dat in kamers links en rechts van hem zat. En niemand kwam naar hem toe, geen stap, geen haastige klop op zijn deur. Hij, het middelpunt, leek plotseling uitgeschakeld. Misschien zou het vijf minuten duren, misschien langer. Dit was in geen jaren voorgekomen; eigenlijk kon hij zich niet herinneren, dat het ooit gebeurd was. En toch — dat wist hij ook — dit oogenblik had hij eens voorvoeld, — het was als het ware opgenomen in zijn levensplan. — Zijn aandachtig luisteren werd tot een strak en diep gepeins. Lang geleden voorvoeld, — maar wat dan? dit kwartier van ledigheid? Neen, veel meer dan dat: de richting van zijn denken. Maar hij dacht nog aan niets? — Een stilstand, een kruispunt in zijn leven, en de vraag: hoe verder? Zijn leven had zich tot nog toe zelf voortgestuwd, alles ging zooals het gaan moest. Maar nu was hij hier aangeland. Deze vreemde stilte, — nog altijd stoorde niemand hem. Hij was alleen, en moest iets beslissen; — of iets zien en begrijpen, — begrijpen, — erkennen " Frans begrijpt dat zn leven feitelijk mislukt is, dat alleen een scheiding hem redding zou kunnen brengen, maar dat hij op medewerking van zijn vrouw in deze niet hoeft te rekenen Troost put hij nu alleen nog uit de genegenheid van zijn dochtertje.. . Thans brengt de schrijfster Ina en Frans weer bij elkaar. Ze ontmoetten elkaar in een van Londen's straten worden in hun zielenood a.h.w. naar elkaar toegedreven. En deze beide menschen, die in hun jeugd nimmer harmoniëerden, verlangen eensklaps naar elkaar's bijzijn. Reeds vermoeden we, dat Ina en Frans nog zullen trachten een nieuw leven te beginnen, maar deze consequentie durft El. Zernike toch niet aan Al houden Ina en Frans nu ook van elkaar, een durend samenzijn — de schrijfster ziet het juist in — zou hun geen redding meer brengen. Dus probeert Frans er verder met zn vrouw het beste van te maken, terwijl Ina rust tracht te vinden in veel reizen met haar, inmiddels uit Amerika teruggekeerde, dochter. „Het leven is zwaar en ontroerend", meent El. Zernike. De figuur van Ina schetst de schrijfster gedetailleerder dan die van Frans; van den laatste geeft ze meer den omtrek, den uiterlijken verschijningsvorm, van de eerste legt ze het diepste innerlijk bloot. Prachtig ook is haar analyse van Frans' vrouw, Ruth, oppervlakkiger weer van Ina's man, Jack El. Zernike kent de vrouwenziel beter dan de mannenziel, doch wat ze van de mannenziel „weet" is intusschen ruimschoots voldoende om ons te boeien Zeer prijzenswaard is het ook nog, dat de schrijfster geen te scherpe contrasten aanbracht tusschen Ina, Frans, Jack en Ruth;. au fond zijn deze figuren allemaal zuiver menschelijk ....èn tragisch; Ruth evengoed als de anderen Een sterk en mooi boek, deze roman van El. Zernike, een boek dat ik elkeen warm ter lezing kan aanbevelen. j. o. DE HAAS. --- SPREEKWOORDEN. „Spreekwoorden worden niet meer bestudeerd, noch gebruikt in het gesprek, sedert wij onze kennis uit de boeken halen, maar in een wijsgeerig tijdvak blijken zij tallooze onderwerpen aan de bespiegelende nieuwsgierigheid te bieden: ontstaan in verschillende tijden, behouden deze memorialen der gebruiken, gebeurtenissen en denkwijzen een groote aantrekkingskracht voor historische zoowel als etische studiën. De verzamelde wijsheid van opeenvolgende eeuwen en van verschillende volken moet steeds gedeeltelijk met de onze vergroeid zijn. Waarheid en natuur kunnen nooit verouderd zijn. Spreekwoorden omvatten de wijde sfeer van het menschelijk bestaan, zij nemen de kleuren van 't leven aan, vaak zijn zij keurige trekken van genialiteit, zij verblijden door hun luchtig sarcasme of hun bijtende satire, die weelderigheid van hun humor, de speelschheid hunner wendingen en evenzeer door de sierlijkheid hunner beeldspraak en de teederheid van hun gevoel. Zij geven ons een diepen kijk op het huiselijk leven en openen ons het hart van den mensch In de verschillende toestanden, waarin hij zich bevinden kan. Een herhaald overzicht der spreekwoorden moeten wij onder onze verplichte lectuur opnemen; en alhoewel zij niet langer meer sieraden van het gesprek zijn, toch hebben zij niet opgehouden schatten iran gedachten te zijn." Uit deze aanhaling van den Engelschen schrijver Isaac d'lsraeli uit zijn werk „Curiosities of Literature" blijkt, dat reeds in zijn tijd (begin 19e eeuw) de spreekwoorden tot de vervallen grootheden behoorden. Maar eveneens blijkt er uit, hoe groot zijn liefde was voor die gevallen grootheden. Spreekwoorden zijn wellicht de oudste vormen, waarin de volkswijsheid is uitgedrukt. Bij de grootste schrijvers der oudheid treffen we ze in grooten getale aan. Verschillende schrijvers der 16e, 17e en 18e eeuw hebben ze verzameld en uitgegeven. We noemen slechts Erasmus, Spieghel, Cats, Van de Venne, Harrebomé en Tuinman. En wie zich tegenwoordig wil verdiepen in de beteekenis en den oorsprong der Nederlandsche spreekwoorden, behoeft er het gedocumenteerde werk van dr. F. A. Stoett maar op na te slaan, waarbij hij dan tevens zal ervaren, hoeveel historische bijzonderheden er. in onze spreekwoorden verankerd liggen. Onze veoruoders waren verzot op spreekwoorden en gebruikten ze te pas en te onpas. Een tijd lang zijn bepaalde gezelschapsspelen, waarbij het spreekwoord een groote rol speelde, in de mode geweest. Aan het Fransche hof, waar het ballet zoo hoog vereerd werd, heeft men zelfs spreekwoorden-comedles en spreekwoorden-balletten gekend, aan welker uitvoering Lodewijk XIV en zijn voornaamste hovelingen zelf meewerkten. Het gebruik van spreekwoorden heeft langen tijd gegolden als een bewijs van ontwikkeling en smaak, zoodat de gesprekken tusschen beschaafde lieden doorspekt waren met spreekwoorden. Natuurlijk volgde daarop een reactie. En zoo verscheen er in 1616 een typisch Engelsch boekje „Crossing of Proverbs", waarin min of meer den draak werd gestoken met die overdreven liefde voor het gebruik van spreekwoorden. Naast elk spreekwoord werd een ander geplaatst, dat juist -een tegenovergestelde wijsheid inhield. Bijv.: Het spreekwoord zegt: Hoe meer hoe beter. Zoo is 't niet. „Eén hand is genoeg in één beurs." Men zegt: „De weg is diep naar den bodem van de zee." Zoo is 't niet. „Hij is maar één steenworp diep." Men zegt: „De trots van den rijke maakt het werk van den arme." Zoo is 't niet. „Het werken van den arme maakt den trots van den rijke." En vinden we hetzelfde niet terug bij ons, als het gezegde: „Arbeid adelt", wordt beantwoord met de opmerking: „Ja, maar de adel arbeidt niet." De Vlaamsche dichter Frans de Cort heeft een gelijksoortige geestigheid vastgelegd in het volgende rijmpje: „Le vrai mérite est modeste is een woord, Vóór eeuwen reeds uit Franschen mond gehoord. Jawel! maar nur die Lumpen sind bescheiden, Zegt Goethe. Wie nu heeft gelijk van beiden? In medio veritas *) hoor ik. Goed! maar dan Zou Genestet mij op het dwaalspoor leiden, Die vraagt: Zoon middelman, wat heb je er an?" Er zijn tal van spreekwoorden, die men in nagenoeg elk land aantreft, maar ieder volk uit de algemeene gedachte op zijn eigen wijze. Een nutteloos werk verrichten noemt men in ons land: „water naar zee dragen' of „turf in 't veen brengen". Bij andere volken drukt men dezelfde gedachte ook uit door iets te brengen naar waar het reeds overvloedig aanwezig* is. De Duitschers zeggen: „water naar den Rijn brengen", de Engelschen: „water in de Theems storten" of „kolen naar Newcastle dragen. De Grieken „droegen uilen naar Athene", de Hebreeuwen „droegen olie naar de olijvenstad" en de Perzen „brachten peper naar Hindostan." Uit de spreekwoorden valt soms de levenswijze van. een volk af te leiden en hce het reageert op de wereld, waarin 't leeft. Wanneer wij zeggen: „Schijn bedriegt", zeggen de negers in Opper-Guinea: „De papegaai heeft mooie veeren, maar gaat toch niet naar den dans." In tijden van hongersnood vergast men zich daar aan krekels. Honger maakt rauwe boonen zoet. De neger is van hetzelfde gevoelen, maar drukt zich uit in overeenstemming met zijn gewoonten en zegt: „Als er hongersnood heerscht, is de krekel vet; is de hongersnood over, dan is de krekel weer mager." „Het geluk is blind", drukt de neger uit door te zeggen: „Dehand kauwt geen oranjeschillen en toch heeft hij witte tanden." Wij „dempen den put als 't kalf verdronken is", maar onze zwarte broeder „vult den muil van de koe met bananenschillen als zij geen honger meer heeft." "I De waarheid ligt in 't midden. --- Hallo = Hallo = Bandoeng! Een moderne vertelling door Bertie Ham. Proloog. Ze zaten in den avond-zoelen tuin van het kleine café, waarheen ze met den electrischen tram gereden waren. Voor een dag laat in Augustus was het bijzonder warm geweest en ook nu nog, terwijl het reeds geheel donker was, bleef een zwoele warmte hangen onder de hooge boomen. Het meisje had haar manteltje achteloos over een rieten fauteuil geworpen, de jas van den jongen man lag er naast. Ze zaten, stil en zwijgend, dicht naast elkaar, reeds tevreden door 't weten van eikaars nabijheid. Veel hadden ze reeds besproken dien avond en nu, in 't laatste halve uur voordat ze terug zouden gaan met den laatsten trein was over hen gekomen die gelukkige, stil-weemoedige stemming, welke soms ontstaat tusschen twee menschen, die elkaar liefhebben, die gedachtenloos, maar grenzenloos gelukkig bijeen zitten. Hij was het, die 't zwijgen brak: — Ik kan 't me haast niet voorstellen, dat dit onze laatste avond is, Willie, nu, dat dit heerlijke pas begonnen is. Je bent toch wel heel zeker van je zelf? Het meisje lachte — en de klank van dien lach deed de oogen van den man glanzen. — Maar natuurlijk, liefste, ik heb dit alles al zoo lang verwacht en gehoopt, doch je hebt er nooit over gesproken. En nu.... Hij knikte. — Ik kon niet langer zwijgen, nu ik wist, dat ik weggaan zou, toch was het'beter geweest, als ik gezwegen had en — Stil, zei ze en legde haar handje op zn mond, je weet, dat ik het niet met je eens ben, je had al veel eerder moeten spreken. Hij drukte haar vaster tegen zich, eerbiedig, met groote vreugde kuste hij haar, in heur haar fluisterde hij: — En dan te weten, dat dit de laatste avond is. Ze schudde 't hoofd: — Dat is het niet, mijn jongen, er zullen nog vele, vele avonden als deze komen voor ons. Hij zuchtte: — Zóó lang duurt dat nog, ik wou, dat ik nu bij je kon blijven, ik heb niets geen lust meer om te gaan. Het meisje huiverde even: — Het kan niet anders, Hans, we moeten hiervan geen spijt hebben. Eén ding wil ik je zeggen: ik ben van jou voor nu en altijd, jij bent alles in m'n leven en ik zal je nooit, nooit opgeven, geloof je dat? Hij gaf geen antwoord in woorden maar greep haar hand, die hand, aan welker vinger hij dien avond zn ring gestoken had en kuste haar. Dan keek hij naar haar op en zag haar oogen glanzen, dicht bij de zijne, glanzen als sterren, zn hoofd boog hij naar haar toe en zn gezicht borg hij -in haar krullende, korte lokken. — Dit is het mooiste van m'n leven, Willie, fluisterde hij, nu, nu zal ik morgen weggaan als een gelukkig mensch. — En in gedachten zal ik altijd bij je zijn, jongen, mijn jongen laat de gedachte daaraan je helpen en steunen. Dan gingen ze, daar ze in de verte het rommelen van den laatsten trein vernamen, reden terug, samen in de kussens van een leege 2e klasse coupé, zonder woorden, maar intens gelukkig. I. — Willie, meisje, wees nu niet zoo flauw en ga mee vanavond, 't is zulk heerlijk weer. Het meisje keek lachend neer in het prettige, naar haar opgeheven jongensachtige gelaat, een leuke knul was het, die Karel. Ze moest maar meegaan, tenslotte had ze in geen tijden een verzetje gehad, ze was toch tenslotte te jong nog om altijd en eeuwig in huis te zitten. Maar tegelijkertijd schoot haar een regel te binnen uit Hans' laatste brief: „Willie, Willie, laat me dit niet alles vergeefs doormaken, mijn meisje, ik begrijp heel goed, hoe saai en eentonig je leven ls, maar ook het mijne is zoo vroolrjk niet. Ik kan Je niet missen, m'n liefste, het leven zonder jou is niets waard, maar.... als 't ooit mocht veranderen, wees dan eerlijk tegen me laat me niet hopen en wachten voor niets " Het had haar sterk ontroerd en toch — ze was nog zoo jong en ze hield van uitgaan en pretjes.. ze kon toch niet altijd zitten te kniezen, hij had tenslotte zn werk, zn collega's: maar wat had zij ? En ze was ook eenigszins beleedigd geweest om zn nauw-verborgen argwaan en wantrouwen, was ze daarvoor al dien tijd zoo kalm geweest?.. Weer keek ze naar het prettige jonge gezicht van den jongen, dan naar den fraaien, luxen two-seater aan welks stuur hij zat, ja ze zou meegaan. Ze knikte hem toe: — Goed dan, voor dezen keer, Waar» gaan we heen? Hij sprong uit den wagen: — Waarheen je wilt, meisje; jouw wil is mijn 'wet, dat weet je toch? en zn hand licht leggend op haar blooten arm keek hij haar aan met een blik, welke het meisje langzaam deed kleuren. Ze stapten in en even later schoten ze weg in den snellen, krachtigen wagen en het werd een ritje om nooit te vergeten. Het kwam het meisje voor, alsof ze eerst nu weer begon te leven, bijna een jaar was Hans nu weg al hadden ze geregeld gecorrespondeerd en hadden zn brieven haar steeds weer een groot gevoel van vreugde en geluk gegeven maar toch was alles zoo leeg, zoo doodsch. Wel kwam soms bij haar op de gedachte, dat ook hij geen prettig leven hebben zou, uit zn brieven sprak maar al te dikwijls een bepaalde "itterheid, een zwakke teleurstelling.... *ft zelfs den laatsten tijd schreef hij niet «leer over haar komst — alsof hij dat Voorloopig van zich gezet had. Tenslotte, {toe wist ze, dat ook hij niet zich getroost «ad op één of andere wijze — en dien ■Mddag was ze weer het meisje van »roeger — vroolijk, luchthartig en vrij — *Q de jongen naast haar, toch al dol ver- Jlsfd, meende dat nu eindelijk zijn uur Bekomen was. Ze reden naar een uitspanning, ver van de stad, waar ze dien middag de eenigste bezoekers waren. Ze nam J'h uitnoodiging dien avond met hem daar te blijven en te eten maar al te graag aan, tenslotte dwaalden ze arm in arm door de bosschen — liet ze zich door hem kussen, eh beloofde opnieuw met hem te gaan,' Wanneer hij dat verlangde, en vergat haar belofte aan dien ander. B En ergens verweg in 't Zuiden, in de "Oodende hitte van den tropendag, zat j-en bleeke, vermoeide man in een smoor•teet, muf kantoor, en staarde met brandende oogen op de photo van een jong, jtef meisje, het meisje, waarnaar hij verlangde met heel zn hart en heel zn ziel, ftèt meisje, dat hem eens beloofd had hem .■«rouw te zijn en te wachten op het oógerib»k, dat hij niet in staat zou zijn haar te «.ten overkomen. En hij dacht aan den brief dien morgen met de mail ontvangen — een brief van zn broer, waarin jteze hem waarschuwde voor dat meisje, «cm vertelde, hoe ze meer en meer in 't kwam van zn vroegeren vriend *£arl Lesner, hoe ze reeds dikwijls samen «i gezelschap verschenen waren. Langhaam zakte zn moede hoofd voorover op *te saamgeknepen handen, een droge snik ontsnapte hem en heete tranen drupten fleer op het lachende, mooie gezichtje, dat schalksch van de photo naar hem opkeek. Want hem was het alsof alle hoop en aUe vreugde uit zn leven eensklaps was Weggenomen, of er nu niets meer was, wat hem het leven waard maakte.... — Buitendien, meisje, hij is zooveel Ouder, en wie weet, hoezeer hij veranderd «• Wil je je heele leven verknoeien om een belofte, welke je in een onbedacht ogenblik gegeven hebt? Ze zag hem aan en in haar gr»ote, -hiooie oogen lag een gemengde blik van j Verlangen en onzekerheid. Maar al te |«oed wist ze, wat zn bedoeling was, de ; jaatste weken was hij steeds meer en meer fïQ haar nabijheid geweest, had al meer Betracht haar voor zich te winnen. Doch I hi haar hart bleef de herinnering aan i hem, die vol hoop en'vertrouwen van haar i haar gegaan was, nooit was in haar brein i Vervaagd de herinnering aan dien eenen f avond met Hans, noch aan- den gloed van J'n rustige, kalme oogen. Ze wist maar al te goed, dat als hij bij haar gebleven was, te zich nooit zoover had laten gaan mei £arl, omdat ze hield van Hans, met heel hart zooals ze al lang van hem gehouden had, toen ze hem kende. Zeker, Jjij was veel ouder, maar juist dat had haar getrokken in hem, zoo anders dan £e andere mannelijke kennissen, welke ze had rustig, beheerscht, met een kaljhe zekerheid, in zn doen en laten. Ja, als hjj bij haar gebleven was, hoe anders zou j~les dan gegaan zijn, dan zou ze. nooit Jhet Karl zoo intiem geworden zijn. Maar i ' leven was ook wel heel eentonig gedweest voor een meisje als zij, tenslotte was e nog zoo jong, had nog allerlei verlan- 18ens en behoeftes, waaraan ze door haar I £.el°fte, niet mocht toegeven. En dan, die i *farl was zoon echte leuke jongen, vroo\. hJk, blijmoedig, zoo echt hartelijk. Meer;* had hij reeds bij haar aangedrongen, een brief te zenden naar Indië, dien te vragen haar van haar belofte ]* ontslaan. Nog steeds had ze geweigerd, ?}aar nu Weer begon de jongen, instinctief haar aarzeling bemerkend, bij naar aan te dringen: , —■ Willie, meisje, zie je dan niet In, dat het zoo niet langer kan voortgaan. Ik heb Je lief, ik kan niet meer buiten je en Hans jij, hoe die geleefd heeft in dien tijd, °* zijn gedachten ten slotte niet veranderd zijn? Zelf heb je verteld, hoe hij Jten laatsten tijd steeds korter wordt in *n schrijven, en steeds minder schrijft, i Jullie hebben elkaar in geen anderhalf Jaar gezien, wie weet hoe het leven hem reeds veranderd heeft. Je hebt niets Been zekerheid meer, tenslotte zul je zoo slang wachten tot er een bericht komt, dat hij je van je belofte ontslaat, en dan zul e jaren van je leven hebben verknoeid voor niets. En ik —ik wil zoo niet langer, ** Wil duidelijk en zeker weten wat ik van Je verwachten mag. Zeg me, meisje, wil ?e 't niet probeeren, wil je me niet een *ahs geven om je gelukkig te maken? » Hij greep haar beide handen en trok Paar naar zich toe, keek verlangend in haar oogen, welke nu donkerder waren hog door haar nadenken. En zelfs nu, ter- ze hem aankeek, doemde op het beeld v.an dien ander, zag ze weer die twee rus- vragende oogen, waar heel een wereld van genegenheid in verscholen lag. Met een vreemden pijn in haar hart sloot 2f de oogen, het volgende moment waren *'n armen om haar en kusten zn lippen Qe hare, roerloos lag ze tegen hem, en °nderging zn liefkozingen met een gelengd gevoel van genoegen en spijt. Dan als een nauw-verstaanbare fluistering, hieende ze een andere stem een paar te hooren fluisteren aan haar °°r, met een heilige, diepe overtuiging: ■•Ben je wel heel zeker van jezelf".... en °an En te weten, dat dit de laatste avond is." 2e had hem geantwoord, dat ze heel 2eker was, dat ze dit al lang gehoopt en yerwacht had, en nu zou dat dan de patste avond geweest zijn, voor goed? f'otseling vulden zich haar oogen met tranen, heel haar hart smeekte om een toeken, een aanwijzing wat ze doen moest, _> als Hans hier maar was, als ze maar even zn oogen zien kon, enkel maar zn stem hooren. Langzaam maakte ze zich »°s uit de omarming van dien ander, trad terug, met vochtige oogen en trillende lippen. — Karl, stamelde ze, ik weet het niet, jongen, ik weet het niet. Je moet geduld met me hebben, ik kan je nog geen beslissing geven ik weet niet wil je niet nog een tijdje wachten? Toen beging hij een fout — driftig viel hij uit: — Ik wil niet langer wachten, ik kan 't niet. Morgenavond zal ik terugkomen en dan, zul je moeten beslissen want daarna zal ik je nooit weer lastig vallen. Ze knikte moe — uitstel had ze — ze kon nog wachten tot morgen en misschien en toen de jongen, opgewonden en gekrenkt, zonder groet verder van haar wegging, viel ze neer op den divan en 't hoofd gedrukt in de kussens, snikte ze in radelooze besluiteloosneid, snikte uit het verlangen van haar jonge hart, dat ze niet de juiste oplossing te vinden wist. 111. Langzaam, tergend langzaam was de dag gegaan, 't was niet druk op 't kantoor en werk bracht geen afleiding van al de gedachten, welke haar bestormd hadden. Geen einde scheen te willen komen aan den werktijd, en eigenlijk wist ze niet of ze wel naar het einde verlangde. Want om vijf uur zou Karl buiten wachten en dan zou ze haar beslissing moeten nemen, en nog was in haar geen vast besluit. Den ganschen dag had ze gewacht en gewacht — aldoor hopend, dat er iets gebeuren zou, dat een toeval haar den rechten uitweg wijzen zou maar niets. In de middaguren, op haar kamer had ze gestaan voor Hans' portret — bel haar handen smeekend uitgestrekt naar 't kalme, rustige gelaat met de stille, vragende oogen. — Hans, jongen, als je me lief hebt, zooals je me vertelde, zóó sterk en zóó groot, dan moet je weten, in welke moeilijkheid ik ben, help me dan een goed besluit te nemen. Maar geen antwoord had ze gekregen, en ook de middag was bijna voorbijgegaan zonder haar te hebben duidelijk gemaakt wat ze doen moest. Vier uur was 't al, nu nog één en dan Ergens rinkelde een telefoon, dan de stem van den chef: — Juffrouw Verburgh, telefoon, intercommunaal! Ze stond op, plotseling in-bleek, een vreemde beving in haar knieën, een vreemde verwachting had zich eensklaps meester gemaakt van haar. Ze nam den telefoon: — Hallo? De stem van de telefoniste: — Juffrouw Verburgh? Heeft u even geduld, intercommunaal. Ze stond, geleund tegen de schrijftafel, met bevende hand den telefoon aan het oor houdend. — Hallo? Hallo? Een zoemend geluid, een brokstuk van een gesprek, dan opnieuw de stem van de telefoniste. — Spreekt u al? —.Nog niet! Weer dat geheimzinnig zoemen, een ver weg: „Hallo — Hallo" — dan een kraken, twee, drie minuten gaan voorbij, terwijl het meisje, vreemd-bleek, met een strakken blik in de oogen enkele malen haar vragend „Hallo?" herhaalde. Dan eensklaps een rustige mannenstem een stem, -zóó bekend, dat plotseling haar wangen, fel-rood kleurden en ze, met een slap, ellendig gevoel neerviel op de bureaustoel. — Hallo, hallo — hier Bandoeng! Ben jij daar, Willie? Nauw verstaanbaar was haar „ja" — toch moest de man haar stem herkend hebben, want toen hij na enkele seconden weer sprak, lag er een juichende klank in zn stem: — Willie — ik ben het, Hans! Hoe gaat het, lieveling. Alles nog in orde? Ze kon geen antwoord geven, al had het haar 't leven moeten kosten en weer vroeg die stem, hoe duidelijk en bekend was die: — Willie! Willie! Versta je me — ik ben het — Hans, versta je? Toen, met een snik, bracht ze uit: — Hans, jongen — jij? Ze hoorde hem lachen, zn lieven, diepen lach, die haar zóó lief was. — Ja, ik, lieveling. Ik ben hier in Bandoeng — had het gevoel, dat ik je spreken moest — eenmaal je lieve stem moest hooren. Willie, lieveling, ik ben er bovenop ik ben geslaagd, hoe klonk zn stem als een juichkreet, nu was alles, alles goed dit was het teeken, waarnaar ze had uitgezien weg was alle onzekerheid want dat was haar Hans, haar eigen goeie Hans. — Ik heb een prachtbaan, ik kon niet wachten om je dit te schrijven, en omdat ik een buitenkansje heb, besloot ik naar Bandoeng te reizen en via 't radio-station je op te bellen. Willie, liefste, zul je nu spoedig komen ik kan niet langer wachten. Zeg, meisje, ben je nog altijd van imij ? — het meisje, in plotselinge pijn om de angstige spanning van die stem, drukte haar vrije hand tegen 't heftig-bonzende hart, moest al haar wilskracht verzamelen om haar stem vast te doen klinken, maar toen ze sprak, had haar stem een juichenden, diepen klank van vreugde: — Oh, Hans, mijn Hans, of ik nog van jou ben met hart en ziel, m'n jongen. En zeg liefste wanneer mag ik nu komen? Weer hoorde zij hem lachen met dat diepe, krachtige geluid: — Wanneer je mag? Oh, mijn meisje, wanneer wil je? Ook zij lachte nu. — Zoo vlug ik kan en, oh, m'n jongen, ik had niet veel langer meer kunnen wachten. — Noch ik, meisje, bespreek een plaats op dè eerstvertrekkende boot naar Indië en hier zul je m'n vrouwtje worden. Ik schrijf je nog nader, de tijd is bijna om.. Tot ziens, lieveling, mijn meisje. — Heel spoedig, m'n jongen, bracht het meisje uit —* dan weer een zacht kraken, en de stem van de telefoniste: — 't Gesprek verbroken, juffrouw. Het meisje bleef roerloos zitten — den telefoon nog in de hand — nog klonk in haar ooren dat ééne: „Hallo - Bandoeng!" — de stem van den man, aan wien ten slotte haar liefde behoorde die stem gekomen op het juiste moment als het teeken, dat ze had afgesmeekt. En plotseling borg ze haar hoofd in haar handen en snikte uit de onverwachte vreugde, de grootheid van haar geluk. Dien avond, dat Karl haar wachtte, zag hij de verandering in haar, luisterde zwijgend naar haar verhaal. Hij drukte haar krachtig de hand, bij 't afscheid nemen en wenschte haar alle geluk, dat ze verdiende — maar hij althans voelde eerder verbittering dan. bewondering voor de wondere techniek, welke dit alles had mogelijk gemaakt. Hilversum, Sept. '29. ---