Kroniek: 766 Kunst en Letteren 100 jaar Fransche Kunst II De impressionisten op de expositie in het Stedel. Museum te Amsterdam Manet, Renoir, Degas, Toulouse Lautrec, Gauguin, Cézanne de volksschilder Millet feitelijk ws sloeg tussonen d« School van zic£ -n en het realisime — men herinnere •Sh mijn kroniek van de vorige week over r 6 huidige tentoonstelling in het Stedelijk /juseum te Amsterdam — zoo sloeg de k>lksschilder Courbet de brug van dit rear Qle n,aar het impressionisme, dat de. 19e Fransche schilderkunst haar grootste vermaardheid zou bezorgen. a-dat de algemeene zucht tot helden•^ eering en de terugslag daarvan, de Romantiek en het re- «usme, hun invloed °P de schilderkunst Qadden doen gelden, raakte zij tegen het euide der eeuw aan **h totaal nieuwe in'toed onderhevig: die afer in belangrijkheid steeds toenemende Door saar nauwkeurig"eid, haar vaste lij• en. haar doeltreffendheid voor het moderne leven werd ook de schilder in sterke mate geboeid. >,Zoo wordt - schrijft Huyghe in zijn "neiding tot den catalogus — het im- Piessionisme geboren, £at, na in den besjnne den invloed van te hebben e,rkend en zijn rea"sme te hebben overgenomen, aan de fjatuurkunde het ge- Qe*ni tracht te ontrukken van een wetenschappelijk verantwoorde methode oor de weergave van Z: licht en zÜn verschijnselen." Het impressionisme zoekt :j€t in de verdeeling £fr tonaliteiten en fleuren; het geeft zichtbare wereld weer, evenals bij ontdaan van ken inhoud, «ïaar een wereld be/p3d van het somoeïe. materialisme. b-rk impressionisme werd het zuiverst |eoracht door schilders als Monet, flßdny en pissarro. Claude Monet 1874 ~7.1926) Saf het impressionisme in _r .z*Jn naam door een schilderij: „Em- Pression: soleil levant"; hij is de meest . nsequente en daardoor ook de meest lip?erkte der impressionisten. Aan het wit besteedde hij zijn grootste aandacht zpiMGlfs ■s°hilderde hij herhaaldelijk hetende onderwerp op verschillende tijden den dag en onder verschillende be"cnting. De Seine bij Argcnteuil — waar "*J eenigen tnd werkte — vinden wij op **e expositie in het Stedel. Museum enkele ™alen. Aan zijn verblijf in Holland tijdens "-en Fransch-Duitsche oorlog van '70 herinfm n eeniSe sterke en frissche gezichten op Zaandam en een portret van zijn Zaano-arasche gastvrouw. Verder treft van hem n°g „Le Pont de I'Europe" te Parijs. ...,aft werk van Alfred Sisley, die bijna uitsluitend landschappen schilderde, is jjner en getuigt van een grootere distlnc- ook van hem toont de expositie verschillende gezichten op de Seine. '-'amille Plssarro tenslotte voelde zich het hv-? aangetrokken tot het buitenleven; "1] heeft een zeer persoonlijken, luchtigen •^rjl. Het Individualisme der eeuw intusschen ™.as met de komst van het impressionisme *vet verdwenen en het deed zich spoedig ook in de nieuwe richting gelden. Het impressionisme werd hierdoor onzuiverder, u* kunst der impressionisten daarentegen oneindig belangwekkender. Want het is juist de „persoonlijke noot", de menschelijke inslag, die het werk van de meesters uit deze „school" zijn beteekenis heeft gegeven. Eduard Manet, de „patron" der impressionisten, leider tegen wil en dank, was trouwens tegen alle theorieën gekant; hij zag in de nieuwe techniek slechts een middel om zijn eigen indrukken zoo levendig mogelijk te verwerken. Zijn „leiding" bestond dan ook niet in het lanceeren van een aantal artistieke dogma's; veeleer spoorde hij zijn tijdgenooten aan, van Manet's hier aanwezige schilderijen hebben nog den gedekten ondertoon — grijs en bruin — die langen tijd in de ateliers voorgeschreven was. En ofschoon hij sinds 1860 de kleuren geleidelijk meer onvermengd naast elkaar plaatste — denken we b.v. aan „Zittend meisje in den tuin" — een schilder van het sterke coloriet, van de scherp contrasteerende kleuren der latere impressionisten, is Manet toch niet geworden. Ook zijn prachtige „Vodderuman" — hoewel van 1869 — die ik hierbij reproduceer, heeft nog dien gedekten toon. Renoir (1841—1919) zette zijn kleuren reeds veel gedurfder tegenover elkaar dan Manet, hoewel ook bij hem een overgang duidelijk valt waar te nemen; aan de hand van de geëxposeerde doeken zou ik zeggen, dat die overgang omstreeks 1880 ligt. Zeer groot toch is het verschil tusschen den wazigen, pastelachtigen „Engelsche Peereboom", de „Vrouw op de trap" met de teere blauwen en het „Badend meisje" eenerzelf iets nieuws te creëeren; en hij was niet te trotsch om van zijn „leerlingen" nieuwe vondsten over te nemen. Voor Manet is het middelste gedeelte van de eerezaal der expositie ingeruimd, waar een groot aantal van zijn werken bijeen werd gebracht; aan de eene zijde wordt hij geflankeerd door Monet, aan de andere zijde door Renoir, de schilder bij wien de persoonlijke poot, de grondtoon van menschelijkheid, reeds verre boven de „impressie" uitgaat. Vele zijds, „Mlle Grimpel", „Gabrielle met de roos" en „Lectuur" anderzijds. Eerstgenoemde doeken zijn uit de vorige, laatstgenoemde, fel-kleurige, uit deze eeuw. En tusschen beide groepen in ligt dan „Gondel op het Canal Grande" van 1881. Degas en Toulouse Lautrec de beide revolutionaire impressionisten, de bittere, felle hekelaars, die geen deel hadden aan de gemoedsrust, het optimisme de illusie van zekerheid, het lieve vriendelijke leven in de natuur, welke bij het impressionisme behoorden, _e criticasters, wier belangstelling bovenal uitging naar den mensch, vragen vervolgens onze aandacht. Dat Toulouse Lautrec nog veel verder ging dan Degas, toont ook de onderhavige tentoonstelling duidelijk. Beiden zijn ze de Parijsche schilders van „la vie bohémien", de schilders van danseressen, variété-artisten en cocottes. Bij Degas echter vinden we voornamelijk de danseressen, bij Toulouse Lautrec de cocottes; en dit zegt feitelijk reeds alles. Degas heeft nog oog voor gratie en frêle vormen, Toulouse Lautrec ziet weinig anders dan het leed, het maatschappelijk onrecht, de verwording. Is Toulouse Lautrec door de keuze van zijn onderwerpen feller, toch demonstreert ook hij een diep menschelijk gevoel; hij toont ons zijn figuren als het ware door een sluier; hij legt een teer waas over de verwording en de ellende. Wij kennen deze beide schilders reeds goed van vorige exposities. Moet ik van de hier aanwezige werken enkele noemen, dan zal het bovenal Degas' portret van Mlle. Dubourg zijn en zn „Renpaarden te Longchamps" — in het schilderen van paarden was hij een meester (van zijn talrijke „Danseressen" sprak ik reeds) en Toulouse Lautrec's „Jonge vrouw aan een tafeltje" (welk een uitdrukking in dit gezicht) benevens zljnT>ekend „La Goulue". Komt dit door den socialen inslag van hun werk bij Degas en Toulouse Lautrec bizonder sterk tot uiting, ook anderen waren tot het inzicht gekomen, dat de wetenschap — waaraan het impressionisme zijn ontstaan te danken had — de wereld steeds materiaJistischer maakten. Zoo eischte G a ugu i n voor den kunstenaar het recht op, te vluchten in de wereld van het irreëele. „In plaats van zich te onderwerpen aan de lessen der physica stelt hij — schrijft Huyghe — zonder voorbehoud tegenover de fladderende penseeltoetsen de breede platte kleurvlakken, die met nadruk worden omschreven, en willekeurig gekozen kleuren." Gauguin is wars van elk raffinement; hij zoekt naar een eenvoud, die soms doet denken aan de primitieven, b.v. in „Het gele kruisbeeld" en „De betooverende zon". In zeer vele opzichten herinnert Gauguin aan onzen Vincent van Gogh in zijn Fransche periode. Hij was trouwens met Van Gogh zeer bevriend en werkte met hem samen te Artes tot het aldaar tot een dramatische breuk tusschen de beide schilders kwam. Een „Portret van Vincent van Gogh", dat verwantschap vertoont met Van Gogh's zelfportretten, vinden we op deze expositie. En tenslotte Céza n n e, die de conclusie trok uit al het geschetste pogen. „Verzot op waarachtigheid en niettemin bewust van alles, wat de kunst aan de werkelijkheid heeft toe te voegen, — ik citeer nog eens René Huyghe — stelt hij zich een machtig doel voor oogen: in niets afstand doen van de optische veroveringen van het impressionisme maar ze inschakelen in een harmonische, wei-overdachte kunst, waar het denken en de wil als scheppende factoren de hun toekomende rechten moeten hervatten; de adel van een verantwoorde constructie toerusten met de exactheid der waarnemingen; in één woord, een woord van hem zelf: „faire du Poussin sur nature"." De verantwoorde constructie was een factor, waaraan Cézanne bizondere waarde hechtte. De Vijf en de Vier Badende Vrouwen, welke doeken beide op de expositie aanwezig zijn, hebben wat dit betreft een zekere vermaardheid gekregen. Opvallend is de verwantschap tusschen de „Vijf badende vrouwen" en „Het oordeel van Paris". Voorts vinden we op de tentoonstelling een aantal stillevens en eenige portretten, waarvan ik speciaal het „Portret van Valabrègue" en het „Portret van Victor Chocquet" noem. Naar men weet, was Cézanne zeer bevriend met Zola — de jongste Zola-film herinnerde hieraan op aardige wijze; en het was met hem samen dat Cézanne de kunst van Courbet en Manet warm verdedigde. Door en met Cézanne vond de periode van het 19e eeuwsehe Fransche impressionisme haar einde. Dat Cézanne van enorme beteekenis is geworden voor de schilders van onze eigen eeuw, staat al reeds onomstootelijk vast. Hoe groot die beteekenis echter is, laat zich alsnog moeilijk schatten. En hiermede ben ook ik aan het eind van mijn beschouwing naar aanleiding van (Vervolg vierde kolom onderaan). de tentoonstelling in het Stedelijk Museum te Amsterdam. Dat deze tentoonstelling een groote verscheidenheid biedt door de veelheid van richtingen in de 19e eeuw en door de verscheidenheid van individuen, zullen mijn lezers uit mijn, uiteraard beknopt, overzicht hopelijk hebben kunnen concludeeren. Van de schatten op het gebied der schilderkunst, die het Frankrijk der 19e eeuw opleverde, geeft de huidige expositie een voortreffelijk beeld en ik kan mijn lezers dan ook met niet genoeg nadruk aanraden enkele uren voor deze tentoonstelling te reserveeren, wanneer zij van den zomer, of bij gelegenheid van de Jubileumfeesten in Amsterdam komen. (Nadruk verboden). J. G. DE HAAS. Een werk Van Eduard Manet. --- Een Gedenkteeken te Assen voor: Wolter Hendrik Hofstede.... Drenthe maakt zich klaar een eenvoudig gedenkteeken op te richten voor Wolter Hendrik Hofstede, wien Drenthe zn Hoofdvaart, Assen zn beroemd Stadsbosch te danken heeft. Wolter Hendrik Hofstede is de ontwerper, uitvoerder van de Smildervaart, voor Assen en Drenthe van zoo groote beteekenis, de schepper van het fraaie groote Asserbosoh, ontstaan uit de oude wildernis van 't voormalig klooster „Maria's Camp". Hofstede is een klinkende naam in Drenthe, voornamelijk in Assen. Wolter Hendrik Hofstede en zn zoon Petrus Hofstede, de latere Gouverneur, hebben veel voor den opbouw, den bloei van het oude landschap gedaan. Oorspronkelijk een predikanten-familie. Van 1678 tot 1717 was de stamvader Willem Hofstede, predikant te Beilen. Zn zoon, Johannes Hofstede werd eveneens predikant en in 1714 beroepen te Zuidlaren, waar zijn zoon Petrus Hofstede, de latere predikant, bekend door zijn groote, onstuimige liefde voor het Oranjehuis, werd geboren. Ds. Johannes Hofstede werd in 1720 van Zuidlaren naar Groningen beroepen, welk beroep hij aannam. Te Groningen streed hij tegen de toenmaals hier heerschende doopsgewoonte: de vragen van het doopsformulier werden hier niet aan de ouders of de getuigen gesteld. Ds. Hofstede deed dit echter wel, handelde daardoor in strijd met de voorschriften der Vroedschap. Als straf voor zijn overtreding werd hem van het eerste kwartaal-tractement f 25 ingehouden Een predikant, die veel gehoor vond. Toen Ds. Hofstede in 1735 voor Den Haag bedankte, hield hij een nieuwe intreerede naar 2 Cor. 7, vs. 3 en 4. Uit dankbaarheid werd zijn tractement met f 450 per jaar verhoogd Ds. Hofstede, gehuwd met Maria Abbing, werd in 1725 hier een zoon geboren: Wolter Hendrik Hofstede. Deze koos de militaire loopbaan. Diende in 1755 als officier in het bataljon Oranje- Drenthe, de eenige afdeeling ter repartitie staande van het landschap. Het bataljon lag te Doornik. Kort na de geboorte van zijn zoon Petrus te Doornik (1755) nam Wolter Hendrik Hofstede ontslag uit den dienst. Hij gevoelde zich aangetrokken tot het oude landschap Drenthe, waar vader en ook grootvader gevierde predikanten waren geweest. Hij vestigde zich te Assen en werd aangesteld als „premier clercq" van het landschap: in die dagen een belangrijke betrekking. Bovendien werd hij ontvanger der victualiën bij het landschapsbestuur. Later — 1784 — volgde zijn benoeming tot raad en secretaris bij het bestuur van het landschap. Hij werd opvolger van B. W. Ellents. Deze functie bekleedde hij jaren lang tot groot nut van het gewest. Want: Wolter Hendrik Hofstede was een „hoogst werkzaam en zaak** ■ mem i tr-» kundig man". Aan zijn energie, zijn Invloed, zijn nooit verflauwende bemoeiingen dankt — zooals gezegd — Drenthe zijn Hoofdvaart, Assen zijn prachtig wandelbosch. De Staten benoemden zijn zoon Petrus Hofstede als premier klerk. Twee Hofstede's dus in het bestuur van het oude landschap. Wolter Hendrik Hofstede was een man van aanzien: men vindt den predikaantszoon onder de eerste leden van de in 1780 opgerichte Heeren-Societeit te Assen. Wij kennen allen de Drentsche Hoofdvaart of de Smildervaart. Het graven van deze, voor Drenthe zoo belangrijke vaart, is eigenlijk reeds begonnen in 1613: van den Beilerstroom bij Dwingelo werd naar het noorden een kanaaltje gegraven. Klein — maar toch het eerste begin Hofstede is het evenwel geweest, die er steeds meer met klem op aandrong Meppel door een vaart met Assen te verbinden. Telkens weer bracht hij de groote noodzakelijkheid van die verbinding naar voren. Eindelijk dan toch wist hij de heeren te overtuigen, kreeg het zoo ver, dat werkelijk met het graven van het kanaal voor de ontginning der venen van Smilde, Halen en Witten 'n begin werd gemaakt. Een groot succes voor Hofstede! Men werkte naar de door hem opgemaakte plannen. Door zijn raadgevingen, wenken, detail-plannen en ontwerpen oefende Hofstede den grootsten invloed uit op deze — in die dagen buitengewoon groote — onderneming. Het werk, onder zijn persoonlijk toezicht uitgevoerd, vorderde een tijd van ongeveer tien jaar. Den 7 October 1780 was het kanaal gereed. Blijdschap, vreugde te Assen! De Groninger Courant van 17 Oct. 1780 vermeldt daaromtrent 0.m.: „Van Assen meldt men: Den 7 deeser maand hadden de inwoonderen deezer plaats het genoegen, om het Nieuwe Kanaal, dat langs een uitgestrektheid van negen uren, zedert tien jaren is gegraven, en voorbij Meppel naar en door de Zwartsluis in de Zuiderzee loopt, ten einde te zien brengen. Wordende ter dier tijd de twee eerste hier aankomende schepen met klein geschut en waai jende vlaggen en veel vreugde verwelkomt. Ook zijn bereids verschelde gronden, aan dit kanaal bij Assen gelegen, afgemeten, die binnen korte dagen tot huisplaatzen openbaar zullen worden verkogt, en men vleid zig, dat door de uitvoering van deze Vaderlandsminnende onderneming ook deze plaats in het bijzonder, van tijd tot tijd, zeer veel verbetering zal ondergaan, vermits dezelve tot bedrijven van Binnenlandsche handel en het oprigten van Fabrij ken, zich zeer gunstig geplaatst vindt." De Smildervaart — later Drentsche Hoofdvaart genoemd — beteekende voor West Drenthe en Assen vooruitgang. Het kanaal is van veel invloed geweest op de ontwikkeling, den grooteren bloei van Drenthe! De Vaart werd in den loop der jaren telkens verbeterd. Aanvankelijk eigendom van de provincie, werd ze in 1876 Rijkseigendom. Aan beide zijden der Vaart werden wegen aangelegd. Van 1825 tot 1839 — de oorlog met België bracht vertraging — werd de Rijksweg langs de Hoofdvaart naar Assen en verder naar Groningen gelegd. Weer een groote verbetering! Toen in 1863 door het Noord Willemskanaal de verbinding Assen—Groningen tot stand kwam, werd het steeds drukker te Assen! In 1894 is de Hoofdvaart door het doorgraven van den dam — „de Scheid" — bij Appelscha met de Friesche kanalen verbonden. Aan het einde der vaart werd een haven aangelegd — de Kolk — en ten oosten daarvan een terrein voor markt bestemd. De Staten verkochten in 1780 eenige gronden aan de zuidzijde van de Vaart en de markt. Hier werden huizen gebouwd. Onmiddellijk bij de haven, noordzijde, werd een terrein als opslagplaats in gebruik genomen. In 1816 werden op die plaats huizen gebouwd, terwijl in 1820 het overige deel van die opslagplaats in elf heemsteden verkocht werd. Een nieuwe opslagplaats verkreeg men aan den noordkant der Vaart, ten oosten van de brug bij den Witterweg. Later zijn ook hier huizen gebouwd. Langzamerhand werden vervolgens beide zijden van de Vaart bebouwd. Het nieuwe kanaal was niet alleen voor de vervening, maar vooral ook voor den handel van groote beteekenis. Er werd al spoedig een geregelde beurtveer Assen— Meppel ingelegd. Via de beurtveer van Meppel op Amsterdam stond Assen met Amsterdam in verbinding. Vóór de beurtveer op Meppel bestond, werd op verzoek van eenige kooplieden d»r Mr. L. O. Kijmmell en den heer Hilbrants, een praam in de vaart gebracht, om daarmee koopwaren te vervoeren. Later — 1784 — werd het veer door het landschapsbestuur verpacht: een behoorlijk schip werd in de Vaart gelegd, ook bestemd voor personenvervoer. Assen was uit zijn isolement verlost! Hofstede zorgde echter niet alleen voor de materieele belangen van Drenthe en Assen ook ijverde hij ten zeerste voor het verhoogen der schoonheid, aantrekkelijkheid van zn woonplaats. Ook dit streven leidde tot materieel voordeel! Het ruim 100 H.A. groote prachtige Asserbosch, met zijn schaduwrijke lanen, zijn stemmingsplekjes, dankt zijn uitbreiding vooral aan Hofstede. Het klooster „Maria's Camp", tot 1602 te Assen gevestigd, bezat het Asserbosch, gelegen aan beide zijden van den Beilerweg. 't Oorspronkelijk bosch is nog eenigszins te herkennen, daar het een meer regelmatigen aanleg mist. Een onverzorgd boschterrein was het, zware eiken, daartusschen kreupelhout, heide- en grasvlakten. Een wildernis Bij de opheffing van het klooster kwam het bosch aan de provincie, het landschap Drenthe. Het bleef tot 1798 eigenaar. In dat jaar werden alle gewestelijke eigendommen tot domeingoederen verklaard. Het bosch werd dus Rijkseigendom. In 1809 werd het „Sterrebosch" door Koning Lodewijk Napoleon — die zooveel voor Assen voelde — aan de stad Assen geschonken. Assen breidde zich in de 17e eeuw langzamerhand uit, 't bosch werd geplunderd, wagens vol hout werden er gehaald om als bouwmateriaal te dienen. Hieraan werd echter gelukkig paal en perk gesteld. In de tweede helft der 17e eeuw kwam men zoo langzamerhand tot de overtuiging, dat behoud van het bosch een belang was voor Assen, dat men voor en na nieuwe aanplantingen diende aan te brengen. In de Staten — Ridderschap en Eigenerfden — kwam heel vaak die aanplanting ter sprake, maar — resultaten kwamen er niet Eerst in de 18e eeuw werd op voorstel en warme verdediging van den landschapsklerk Wolter Hendrik Hofstede — groot voorstander van de uitbreiding van het bosch — eindelijk de vergrooting ter hand genomen. Namens het landschap kocht Hofstede kampen land en akkers, om die met boomen te beplanten. De werkzaamheden, daaraan verbonden, werden — evenals dit 't geval was met het graven der Hoofdvaart — persoonlijk door hem geleld. Het kreupelhout van 't Groote Holt — ten westen van den Beilerweg — werd opgeruimd. D/ grond omgewerkt, om er 't volgend voorjaar een kleine 3500 grove dennen _ 3 en 4 jaar oud — te planten. Hofstede noteerde over deze aannlanting: „De kleine in Februari geset schijnen wel zoo fleurig als de groote in April, hiervan zijn weinig uit°reeaan, zelfs niet van die welke geen kluiten hadden." Hofstede pootte vervolgens grove dennen. Deze werden in den winter 1765 op '66 uitgepoot op dat sredeelte van 't bosoh, ten zuiden van de Hoofdlaan en ten westen van den Bellerweg gelegen. Hier werden ongeveer een 18000 grove en fijne dennen geplant. Steeds werd met het poten van dennen doorgegaan. In ongeveer acht laar tijd werden er — volgens notities van Hofstede — een 56000 dennen geplant. Vervolgens pootte Hofstede een 2000 eiken en een kleine 700 beuken. Zoo ontstond na verloop van eenige Jaren een regelmatig aangelegd, goed onderhouden bosch van 100 H.A. De „nieuwe plantagie", van 1763 tot 1784 kostte in totaal ruim f 13.444. Er werd echter ook voor f 6000 hout verkocht. Hofstede had alles flink in orde: paden lanen, greppels, wallen waren aanwezig, zelfs stonden hier en daar netjes geschilderde banken. Wolter Hendrik Hofstede, de man van de Hoofdvaart, de eigenlijke stichter van hei heerlijk bosch, de eerste Houtvester van Drenthe, verdient een Gedenkteeken! T. (Nadruk verboden.) Voor meer bizonderheden over het Asserbosch verwijzen we naar het door ons geraadpleegde werkje „De Gemeente Assen" door Oltmans. De Vaart te Assen. Omstreeks 1830. ---