Kroniek: 734 Kunst en Letteren VROUWEN AAN HET ROER een roman van Winifred Holtby; Zuid- Holl. Uitg. Mij., Den Haag - een krachtig en zeer religieus boek, breed van opzet en rijk van inhoud Öe vorige week merkte ik op, dat de natuur ons, critici, de intuïtie heeft gegeven, °to onze taak — uit den berg nieuwe boe~en het belangrijkste te kiezen — ietwat le vergemakkelijken. Welnu: het was deze intuïtie, die mij *°or m'n Kerstkroniek deed grijpen naar *j;en door mevr. Tony de Ridder uit het vertaalden roman „Vrouwen aan *tet roer", van de jonge schrijfster Winifred Holtby, die dit boek kort voor haar vroegen «ood voltooide. En een beteren greep had *k bezwaarlijk kunnen doen. Want de gedachte, welke dit breed°Pgezette omvangrijke werk ten. grondslag %t, is de gedachte van het Kerstfeest dat °Ns zegt, dat °P aarde geluk en vrede zijn weggeld voor allen, die van goeden wille zijn. J:?et, dat deze roman van een scherp-om- Ajnde strekking is; de geest echter, dien JJJJ ademt, is een geest van begrijpen, van meevoelen, van religieuze overgave; het boek werd geschreven door een begaafd kunstenares, door een rouw met een diep en zuiver sentiment, ?*e de waarheid van het bijbelwoord, dat * als motto bij deze bespreking plaat-B e, ten volle heeft doorpeild. Men zou zich een boek als dit misschien kunnen denken, met meer 'aart geschreven en daardoor meesleepen?er, maar inniger en gevoeliger zou men ftet stellig niet kunnen wenschen, evenmin £)jker aan détails, die getuigen van het Waarnemingsvermogen en de menschen- van de autrice. Winifred Holtby verlaadde alle uiterlijke spanning; ze behoefde deze spanning ook niet, daar de levens, welke ze schetst, op zichzelf belangwekkend genoeg zijn. Die levens op de een- v°udigst mogelijke en juist daardoor meest wijze te schilderen, was kennelijk haar doel. Vandaar ook, dat we een Dreed, emotioneel rhythme in haar roman Passen. Wat dit betreft vertoonde Winifred «oltby eenige verwantschap met onze Jo Ammers—Kuiler; ofschoon haar ro- veel dieper gaat dan de werken van «eze Nederlandsche schrijfster en ofschoon ;!J in het algemeen als kunstenares belang'Uk meer beteekende. Ik trek de vergelij- %ll*g dan ook alleen, om aan te duiden, dat ■/rouwen aan het roer" in wezen iets Ne< e«andsch heeft — hetgeen dit boek voor j!en. Nederlandschen lezer extra aantrekke- uJk maakt. zit zeker een draad in Winifredl Holt°v « roman - we zien de handeling zich in 5* bepaalde richting ontwikke en - maar S intrigue is toch stellig met het; voor- 3aamste; het gaat in de eerste plaatsom £. karakters en de levens, die m het boek worden. Daarbij is de draad slechts J?n: hij dient alleen om te voorkomen dat J* verschillende beelden al te los van_ elf ar komen te staan. Het laatste wil mtus- JJen ook weer niet zeggen, dat de roman ïragmentarisch is; daarvoor werkte de „ doch de liefde is de voor- *: l» naamste van deze drie* * % 'J#. J%'J#. J#. I%'J&. J&. 'J&. J&. J#-2&-2% schrijfster de hoofdstukken te grondig uit en sloeg zij een te stevige brug tusschen de bij elkaar behoorende gedeelten. Als in een kaleidoscoop trekken de veelkleurige, boeiende beelden aan ons oog voorbij, beelden die een aantal vrouwen van uiteenloopenden aard doen zien en alle tezamen een indruk geven van den invloed — ten goede of ten kwade — welke vrouwen uitoefenen op het gezinsleven en de samenleving en meer speciaal ook op het leven van den man. Hier treden vrouwen naar voren, wier arbeid ligt op maatschappelijk terrein — een vrouwelijke wethouder, een directrice van een Meisjes- H.B.S. — maar ook moeders en echtgenooten, die aan het roer staan in hun gezin. Het zijn alle vrouwen, die liefhebben en haten, lijden, zich opofferen, verlangen, kinderen ter wereld brengen, goed en kwaad verrichten; vrouwen, die voor den man een zegen zijn, en andere, die het leven van den man grondig verwoesten. Al deze vrouwen werden geteekend naar het leven, in haar kracht en haar zwakheid, haar overwinningen en nederlagen; geen facet van haar gecompliceerde karakters werd verwaarloosd.... En telkens weer vinden deze vrouwen haar geluk in opoffering en liefde, leiden egoïsme en mensohenhaat tot haar ondergang. De drang naar „volledigheid" heeft Winifred Holtby er toe gebracht een wellicht iets te groot aantal figuren in haar boek op te nemen, maar onbeteekenende bijfiguren zijn er toch niet; en bovendien concentreert onze aandacht zich spoedig genoeg op de drie figuren, waar het bovenal om gaat: die van Sara Burton, de directrice der Meisjes-H.8.5., van den heereboer Carne en van mevr. Beddows, de wethouder. Ik blijf in tusschen dien drang naar volledigheid toch betreuren, omdat deze zich ook in andere opzichten uit. Een weinig minder nauwkeurigheid, een beetje meer vaart en vervoering.... en dit boek zou op een nog hooger plan zijn komen te staan. We zouden dan zelfs hebben kunnen spreken van een Epos. Men begrijpe mij goed: ik heb groote bewondering voor deze schrijfster; haar analyses van karakters en situaties zijn bijna overal subliem; en toch meen ik als mijn indruk te moeten vastleggen, dat er iets aan dezen roman ontbreekt, dat hij met net iets te weinig fantasie geschreven werd, om hem recht te geven op den titel „meesterwerk". Ware de roman niet zoo sterk, ik zou dit bezwaar waarschijnlijk niet eens gevoeld hebben. Geplaatst tegenover het bijna-volmaakte echter wordt men vanzelf scherper in zijn eischen, als het ware uit teleurstelling, dat het volmaakte niet geheel werd bereikt. Maar, zooals gezegd: „Vrouwen aan het roer , is een uiterst-gevoelig zuiver en religieus boek. En wanneer ik' détails er uit moet gaan belichten, weet ik werkelijk niet waar te beginnen. Er is zooveel treffends en schoons. Prachtig teekende Winifred Holtby de figuur van den grondbezitter Carne, van dien forsehen, eigenzinnigen, doch eerlijken kerel, wiens leven, als gevolg van zijn huwelijk met de adellijke Muriel, geheel verwoest wordt.... Maar zeker even gaaf S Hde ure,n "aar voren van Sara Burton, die haar leven wijdt aan de leerlingen van de H.B.S. in een klein stadje - van de oude en zoo innig-wijze mevr Beddows, die een stille liefde koestert voor Carne — van de plantkunde-leerares in wie een groot geleerde schuilt, maar die les blijft geven, om haar moeder en zuster te kunnen steunen, doch die tenslotte wiiken moet voor de plagerijen der wreede kinderen en dan als juffrouw van gezelschaD in haar onderhoud gaat voorzien — van Carne's onevenwichtig dochtertje erfelijk belast als haar moeder — van hét volkskind Lydia Holly, dat gezegend is met een prachtig stel hersens, doch dreigt onder te gaan in het milieu van het woonwagenkamp — van Carne's tegenstander Snaith, een staalharde kerel, een figuur met een Strindbergiaanschen inslag — van Lily Sandow, die weet dat ze aan kanker sterven moet, maar haar leed zorgvuldig voor haar man verborgen houdt — van den uit het lood geslagen prediker, die een misstap begaat omdat hij bij zijn vrouw geen tehuis meer vindt — en van moeder Holly, die net zoolang kinderen baart tot ze er aan ten gronde gaat. Stuk voor stuk leven deze figuren en wekken ze onze interesse. Hoe funest de invloed van een vrouw op het leven van een man zijn kan, belicht de schrijfster bovenal in de geschiedenis van Carne. Tegen den zin van haar ouders heeft hij Muriel getrouwd; hij is zelfs gevlucht met haar. Doch zijn geluk was slechts van korten duur. Want Muriel's koppigheid, praalzucht, heersohzucht en wispelturigheid sloegen weldra, bij de geboorte van haar dochtertje over in een ongeneeslijke krankzinnigheid, erfenis van haar eigen moeder. Voor Carne is nu niets te veel om zijn vrouw een goede verzorging te geven. Zijn trots houdt hem er, ook als zijn financiën steeds meer achteruit gaan, van terug, bij den schoonvader om steun aan te kloppen. Liever verkoopt hij al wat hij bezit. Want, wat Muriel hem ook aandeed, zijn liefde voor haar bleef ongeschonden en zelfs verwijt hij zichzelf nog, de oorzaak van haar ellende te zijn. Deze diep-tragische figuur gaf de schrijfster prachtig reliëf. In mevr. Beddows vindt Carne een ware vriendin. Deze vrouw is door het leed gelouterd. Ook haar leven, naast een benepen, gierigen en kortzichtigen man. was verre van gelukkig. „Lange jaren had ze er aan getwijfeld of ze haar haat en rampzaligheid ooit zou kunnen overwinnen Maar een mensch komt er overheen, peinsde ze. Je komt over alles heen. Ze had met Jim leeren omgaan. Ze had haar kinderen, die nog in leven waren. Ze had op anderer leed en nood een nieuw leven zelf opgebouwd. De teleurstelling, de pijn, de vernedering — het werd alles minder fel naarmate je ouder wordt. Als ze Carne nu ook maar hiervan had kunnen overtuigen dat dit werkelijk zoo was: dat zijn gevoel van eenzaamheid verdwijnen zou. Dat zijn leed vergankelijk was, maar dat de liefde en teederheid, die hij aan zijn vrouw en zijn dochter had gegeven, de welwillendheid die hij aan zijn buren betoonde, brood was. weggeworpen op het water, dat tot hem zou terugkeeren om hem rijk te maken, in later jaren". En anderzijds vindt Carne in Sara Burton de zooveel jongere vrouw, die in hem haar ideaal ziet. Hij heeft echter te veel geleden en heeft zich in den loop der jaren al te zeer in zichzelf opgesloten om nog open te staan voor de liefde van een ander dan zijn eigen ongelukkige vrouw. En zoo krijgt Sara de gelegenheid niet, haar gevoelens te uiten, ziet zij de laatste kans in haar leven om aan de zijde van een man haar roeping te vervullen voorbij gaan. Het is alweer Mevr. Beddows," die haar weet op te heffen uit de wanhoop, welke zich dan een moment van haar meester maakt.... Voor Sara beteekent dit proces een loutering; haar individualistische levenshouding verandert in een sterk gemeenschapsgevoel. ■ ■ En het is dit gemeenschapsgevoel, dat de schrijfster als iets zeer schoons naar voren heeft willen brengen; de liefde van mensch tot mensch, de saamhoorigheid van velen, die tenslotte alles overwint. „Haar (Sara's) gedachten gingen terug naar haar eigen jaren van onzekerheid. Neem, wat je noodig hebt, zei God. Neem het en betaal er voor. Zij herinnerde zich Mevr. Beddows' correct: Goed, maar wie betaalt? En ineens wist ze, dat ze het antwoord had gevonden. Wij allen betalen, dacht ze: wij allen nemen: wij zijn allen deelen van elkaar. Wij kunnen aan dit deelgenootschap niet ontsnappen.... Wat zij van 1 f, leven had genomen, zij allen hadden ei voor betaald. Wat zij wellicht nog te geven had, het was niet haar geschenk alleen. Zij stond in de schuld bij het leven en bij deze menschen, en ze wist dat zij, zonder hulp, het geleende niet zou kunnen terugbetalen". Het is deze gedachte van gebonden zijn, deze religieuze gedachte, welke de kern vormt van „Vrouwen aan het roer" en aan dit boek een groote beteekenis geeft. En het is om deze gedachte, dat ik het niet beter dan aan den vooravond van het Kerstfeest had kunnen bespreken. (Nadruk verboden). J. G. DE HAAS Winifred Holtby t --- OVER BOOMEN.... Kerstmis De Kerstboom prijkt weer in onze huizen. De altijd groene den was voor den mensch steeds bijzonder aantrekkelijk. In 't hartje van den winter pronkt hij met zn glimmende groene naalden, groen — de kleur der hope. Hij sprak in den donkersten, sombersten tijd van 't jaar van de geboorte van een nieuw, vroolijker leven. Hij stelde den naderenden zomer voor. De oude Germanen droegen om dezen tijd een uit het bosch gehaalden denneboom rond, om hem vervolgens in den besneeuwden grond te planten. Alles ter eere van hun hoofdgod Wodan.... Onze verre, verre voorouders geloofden aan plantdemonen: boom en kruid gaven ze een ziel. In een boom — zoo beweerden ze — bevond zich een geest, die de aarde vruchtbaarheid kon geven. Een Egyptische teekening van veertien eeuwen voor onze jaartelling vertoont reeds een gewijden boom: de verblijfplaats van een godin, die brood en water uitdeelt. Bij de geboorte van een kindje werd dan ook plechtig een boom geplant. Van 't gedijen van 't boompje hing het leven, het welzijn van het wereldburgertje af. Het planten van een geboorteboom, een gewoonte, die nog niet geheel en al verdwenen is, hier en daar zelfs meer naar voren komt, is een voortsluimerende onbewuste vereering van den geest der vruchtbaarheid, die in den boom verblijf hield. Aan deze oeroude gewoonte herinnert nog de uitdrukking: „zijn levensboom verdort", gezegd van iemand, die oud, afgeleefd is. Met dit aloude begrip staat ook in verband het planten van vrijheidsboomen, gedenkboomen, enz. Wij allen kennen den Wilhelminaboom, kennen de boomdagen, op welke onder deskundige leiding door kinderen boomen worden gepoot. In Westfalen en elders behandelde men de boomen nog lang als bezielde wezens. Men vertelde hun fluisterend familiegebeurtenissen, klaagde aan hen zn leed, streelde ze, wensen te ze geluk.... De boom in 't algemeen symboliseerde den bloeienden toestand der familie zelf. Vandaar, dat men dan ook spreekt van den Stamboom der familie. Bij de oude Germanen stond de boom in hoog aanzien. Het heilig woud was de verblijfplaats van hun goden. Uit het ruischen der bladeren sprak hun stem. Op het ontschorsen van boomen stond een verschrikkelijke straf. Een open ruimte in het heilig woud diende den ouden als Tempel: wel eens genoemd „een Tempel van ongekorven hout". In de Noorsche mythologie wordt het eerste menschenpaar uit boomen geboren. Van die mythologie is veel naar hier overgebracht. Op de herkomst van 't eerste menschenpaar uit boomen berust nog het kindergeloof, dat de kleine kindertjes uit boomen komen.... Nu eens uit een holle linde of beuk, dan weer uit een hollen eik. Bekend is „de Dikke Boom", achter in het Slochterbosch. Een reuzenbeuk met een kolossalen stam. Ongeveer 5 M. boven den grond splitst de stam zich in tweeën. Een van de vele takken, zelf zoo zwaar als een gewone boomstam, hangt door zn gewicht met hét einde op den grond. Geeft onzen beuk eenigszins het grootsch voorkomen van een waringin der tropen. Onder den boom een beeld, een schoone vrouw op een voetstuk. Peinzend kijkt ze naar den woudreus In onze Woldstreken komen de kindertjes uit dezen „dikken boom" In het Friesche dorp Roordahuizen vond men vroeger langs de hoofdstraat een rij lindeboomen. Een der boomstammen vertoonde een groot gat, waardoor tal van vezels in de holte te zien waren. Aan die vezels — zoo vertelden de ouderen aan de kinderen — hangen de kleine „popjes". ... In den regel komen de kleine kindertjes in Friesland echter uit de Wouden, de Woudstreek. Ze groeien daar als appelen aan de boomen. Huppelen en dansen lustigjes op de takken heen en weer, als de moeder, vergezeld van de baker, ze komt halen. Ze. roepen alsdan ongeduldig, smeekend: „Neem mij! Neem mij!" De reis naar de Wouden geschiedt in een keurig scheepje met een wit zeil. 't Scheepje wordt door een paar statige spierwitte zwanen voortgetrokken. Algemeen is de naam „Woudreis" voor bevalling nog in gebruik. Men spreekt zelfs van een gemakkelijke, van een zware Woudreis. In 't Noorden van Friesland is men minder poëtisch. Daar toch heet het, dat de kleintjes in de Wouden uit een hellen boom komen, om vervolgens door turfschippers te worden meegebracht. Te Zwolle kwamen de kindertjes ook uit een zwaren hollen boom. Deze stond bij het dorp Wijhe. Te Utrecht stond tot midden vorige eeuw de Munnikenboom. Een zeer oude linde in den tuin van 't voormalig Karthuizer klooster aan de Vecht. Deze, vroeger alom bekende Kinderboom, werd in 1851 geveld. De kleine Amsterdammertjes kwamen uit de Volewijk, een verbastering van Vogelwijk. Eens een woest terrein, een wildernis aan de overzijde van het Y. De kleintjes hingen er vroolijk aan de boomen en riepen met hun teere stemmetjes: Pluk mijn! Pluk mijn! "k Zal alle dagen zoet zijn Een Verloskundige te Amsterdam bezat oudtijds als uithangteeken dikwijls „de Volewij k". Te Haarlem kwamen de kindertjes uit een hollen iep. Deze stond aan den voet van den Blinkerd, bij Kraantjelek. Daar werd de geboorte van een kindje daarom dan ook steeds aangeduid als „gaan naar den hollen b00m".... Restanten, verbleekte herinneringen aan den aiouden boomcultus. De boom was heilig, vooral de eik, de linde en de beuk. Het insnijden van namen van vertrekkenden of van minnende harten in een boomstam zal waarschijnlijk ook een magische beteekenis hebben gehad. Onder alle boomen was eerst de eik, later de linde het nauwst met het leven van den mensch verbonden. Karel de Groote moedigde het planten van lindeboomen sterk aan. Vooral, omdat het dicht gebladerte van een linde beschermde tegen den bliksem. ... Deze boom komt dan ook vee. op oude boerenerven voor. De linde verving heel dikwijls den eik der oude Germanen. Verzinnebeeldt teederheid, zachtheid, bekoorlijkheid, sierlijkheid. Een dichter uit heel oude tijden, Jacob van Maerlant, zegt van de linde: Die minlixte boom van scaden En die scoenste ooc van bladen. Als lenteboom, mede in verband met de groote kruin en den hartvorm der bladeren, gaf de linde een schoone gelegenheid tot minnekoozen. De onsterflijke Heine zingt daarom: Sieh' das Lindenblatt, du wirst es Wie ein Herz gestaltet finden. Darum sitzen die Verliebten Auch am liebsten unter Linden Dat de linde hoog vereerd werd, bewij* zen de familienamen, waarin linde voorkomt: Van der Linde, Lindeboom, Lindenhout, Lindenheuvel. Vanouds was de linde schutboom, ontbrak daarom op geen dorpsplein. Door de forschheid, gepaard met schoonheid, wekte deze boom de bewondering der ouden. Werd het zinnebeeld der wereld, werd wereldboom. Zijn wortelen dringen diep in de aarde, zijn kruin reikt hoog ten hemel. Daarom plantte men op gewijde plaatsen, waar men bijeenkwam — 't zij voor den godsdienst, 't zij voor de rechtspraak of de wetgeving — een machtigen boom. Deze stond in den regel op een kleine hoogte. De wereldboom vindt men soms nog aangebracht in het bovenlichtkozijn der deur van een ouderwetsche woning. Ook deze boom — vaak van gegoten ijzer — staat meestal op een klein heuveltje. Onder de breedgetakte linde — soms ook onder een eik — werd recht gesproken, werden de algemeene belangen van e*m nederzetting behartigd. Oude kroniekschrijvers vermelden, dat de Raad onzer stad oudtijds vergaderde onder een zware linde op 't Martinikerkhof. Dergelijke bijeenkomsten hield men in de 14e en de 15e eeuw bij voorkeur op een kerkhof. Volgens 't oude Stadboek van 1425 werden op 't Martinikerkhof vergaderingen gehouden „voer den hove": het eigenaardig hofje of tuintje, behoorende bij het huis van Pictura. De oostelijke grens van dit hofje — aldus het Stadboek — werd gevormd door „tweeën stengheldoren". Deze „stengheldoren" zijn volgens Feith waarschijnlijk twee boomen geweest, die als schandpaal of kaak hebben gediend. Te Warffum had men oudtijds een gedeelte straat bij den oostelijken ingang van den vroegeren kerkhofmuur (thans een hek), dat den naam „stenghei" droeg. Een 17e eeuwsche plattegrond van dit dorp geeft bij dien bedoelden ingang een kaak, en daarbij staat „de stenghei". De oude Friezen, die woonden tusschen Vlie en Wezer, kwamen in historische tijden bijeen rond den Opstalsboom bij Aurich in Oost Friesland: de boom, waaronder de hoofdzetel van de rechtspleging, de wetgeving der Friezen. Nog in de 14e eeuw zetelde hier een gerecht, dat het zegel van geheel Friesland voerde. Dit zegel gaf een geharnasten man onder een groenen boom. De man houdt in zn rechterhand een spies, in de linker een uitgetogen zwaard. In het woord Opstal beteekent op boven of opper, stal of stoel, d.i. rechtstoel. Opstal beteekent dus: opperste of eerste rechtstoel. Ook in onze dorpen geschiedde de rechtspraak door de redgers onder een wijdvertakte linde of eik. Men had bijzonder veel eerbied voor den gerechtsboom. Het nageslacht verving een afgestorven dingboom door een jongeren. Onder dien boom werden ook de lijfstraffen toegediend. Later geschiedde dit aan de kaak, die dicht bij den boom geplaatst werd. In het dorp Wmsum stond nog lang de gerechtslinde. In 1928 moest hij ter wille van het verkeer helaas van 't wereldtooneel verdwijnen. In het eigenaardig gelegen dorp Farmsum echter staat nog altijd de zeer oude gerechtsboom, een linde. Gewichtige zaken zullen er onder dezen reuzenboom behandeld zijn. In de onmiddellijke nabijheid staat eveneens nog de gerichtspaal of kaak. Hier werden de geeselstraffen toegediend, welke in 1870 gelukkig zijn afgeschaft. Vele redgersgeslachten voeren als herinnering aan den boom, waaronder hun voorvaders eenmaal recht spraken, in hun familiewapen een boom. Ook de bekende halve Friesche adelaar in een wapen wijst op het vroegere redgerschap. Aan den boomcultus herinneren waarschijnlijk ook de zgn. „Kroeskeboomen". In de omgeving van het door zn Volkshoogeschool zoo bekend geworden Friesche dorp Bakkeveen stond steeds als een baken in 't ruime wijde veld de „Kroeseboom". Op het thans voor 't meerendeel ontgonnen Ellertsveld, midden in Drenthe, vond men vroeger eveneens een „Kroeskeboom". Eenzaam en verlaten stond het boompje daar als een wegwijzer op de verre, verre heide. Deze boomen zullen van een ingesneden kruisvormige figuur voorzien zijn geweest: kruisboomen. Ze waren misschien een aanduiding der grenzen tusschen de markegronden. Hadden daardoor een officieele beteekenis: mochten niet worden verplaatst, niet worden gekapt. Verkregen iets gewijds, werden van het kruisteeken voorzien. Mogelijk stonden ze oor-spronkelijk in verband met het geloof onzer heidensche voorouders Wie weet Volgens de reeds genoemde Noorsche mythologie spinnen godinnen onder den heiligen esch des menschen levensdraad. Aan deze spinnende godinnen vond men op de Veluwe nog lang een herinnering. Aan den ouden Hessenweg, die langs Hoog Soeren op de Veluwe gaat, stond oudtijds een reusachtige beuk, die algemeen Juffer- of Spinboom genoemd werd. In dien hollen beuk zat de Witte Juffer van Soeren te spinnen. Duidelijk hoorde men 's avonds het wieltje klepperen en snorren In 't aardig dorpje Ide — bij Vries — vindt men den Spijkerboom. Menschen, die aan een breuk leden, kwamen hier om genezing te vinden. Onder het uitspreken van „zwoare woorden" werd een spijker voor den lijder in den boom geslagen. Was de kop van den spijker eenigszins door mos of schors overgroeid, dan was de lijder radicaal genezen Ook op andere plaatsen vindt men dergelijke Spijkerboomen: herinneringen aan de vroegere boomgeesten. . Kerstmis de altijd groene den prijkt in onze kamer. Kerstboom, restant van den ouden Boom-cultus: nog steeds het symbool van het nieuwe leven, het nieuwe licht. Echter gewekt, ontstoken door den grooten Profeet, wiens verschijnen op aarde leder jaar weer alom met blijdschap wordt herdacht, Jezus: het Licht der Wereld. T. (Nadruk verboden). Gerechtsboom en kaak te Farmsum. ---