Friese dorpen met een Overijselse bevolking Doopsgezinde Kerk te Tjalleberd GIETHOORNSE VERVENERS TROKKEN NAAR ST. JOHANNESGA Omstreeks 1750 begon een uittocht uit de Giethoornse vervenerswereld naar Friesland, welke in deze provincie tot een zeer merkwaardige nederzetting van Njord-Overijsselse turfmakers heeft geleid in de dorpen St. Johannesga, Oudehaske en Tjalleberd. Vooral Tjalleberd o.a. kreeg hierdoor een uitgesproken Gieters karakter en het vorige geslacht sprak dan ook nog het dialect der Gietersen, dat thans echter vrijwel door de Friese taal is verdrongen. De oudere inwoners van Tjalleberd dragen echter nog vele herinneringen aan deze volksverhuizing met zich mede, de Doopsgezinde kerk, welke er in 1816 door de Gietersen werd gesticht, doet nog steeds dienst en in de Heerenveense Oudheidkamer bevindt zich een volledig stel turfmakersgereedschappen, dat eveneens de herinnering aan de Gieterse exodus levendig houdt. Veenderij is bijna tweeduizend jaar oud. Volgens algemene opvatting zou het turfmaken omstreeks 1300 zijn uitgevonden door monniken van een Giethoorns kloosterconvent en van dit convent zou de naam van de Gieterse buurtschap „Klooster" zijn afgeleid. De laatstgenoemde veronderstelling is waarschijnlijk juist, maar de bevinding, dat het „mergel" in de bodem als brandstof kon worden aangemerkt, dateert reeds van lang vóór de veertiende eeuw. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus, die van 54 tot 117 na Chr. leefde, heeft er in zijn geschriften reeds melding van gemaakt en men kan dan ook veilig aannemen, dat het jaartal 1300 betrekking heeft gehad op het begin van de practische toepassing der vervening in Giethoorn. Zeer waarschijnlijk is de mogelijkheid om het veen als brandstof te gebruiken te dien th'de ook in Friesland reeds bekend geweest, want in de tegenwoordige veenpolder „De Deelen" zijn in het land onder klei en slib de profielen van oude sloten ontdekt, die reeds uitgeveend moeten geweest zijn, vóórdat het zeewater in deze gebieden beteugeld was. Wel hebben de Gietersen echter een speciale turfmakerstechniek ontwikkeld, welke in Friesland vóór 1750 niet werd toegepast, nl. de methode van de algehele ontgraving, waarbij de eigenlijke plassen werden gevormd. Ook in Friesland onder het bisschoppelijk gezag. De oorsprong van de Giethoornse bevolking is, althans ten dele, terug te voeren tot de uit Zuid-Europa afkomstige flagellanten of zelfgeselaars, die onderhevig waren aan het bisschoppelijk gezag. Dit gezag nu heeft ook in Friesland een belangrijke rol gespeeld bij de vervening. Zo liet het kloosterconvent van Nes een sloot graven van Luinjeberd naar Oldeboorn, voor winning en tegelijk voor afvoer van het veenproduct. Het Nesser convent moet gestaan hebben, waar zich op het ogenblik nog het kerkhof van Nes bevindt, tussen Oldeboorn en Akkrum. Ten tijde van de vestiging der Gietersen in Friesland hadden de dorpen, waar zij zich nederzetten (St. Johannesga, Oudehaske en Tjalleberd) een bevolking van huurboeren. De landerijen waren grotendeels eigendom van de familie Boricius °P Crackstate, die zeventig van de honderd stemhebbende zathen in haar hezit had. De vraag rijst, om welke redenen de Gietersen er toe kwamen, hun woongebied te verlaten, want de bedrijfsmogelijkheden waren hier nog lang niet uitgeput en eerst honderd jaar later stond de Gieterse veenderij op haar hoogtepunt. Vermoedelijk echter houdt de uittocht naar Friesland verband met de gevolgen van rampen, welke de genoemde Friese dorpen hadden getroffen. Pest en overstroming hadden hier nl. zodanig huisgehouden, dat het economisch peil van de gedecimeerde bevolking een onrustbarend laagtepunt had bereikt. De grond werd voor een appel en een ei verkocht en dit laatste heeft vermoedelijk de doorslag gegeven bij de vestiging van de Gieterse verveners in Friesland. Grondaankoop in combinatie niet de turfschippers. Ook de Gietersen waren echter niet kapitaalkrachtig en deze omstandigheid, gevoegd bij hun werkmethode, die mengers, spitters, enz. kende, leidde ertoe, dat het Friese land in kleine percelen en veelal in combinatie van drie â vier personen werd aangekocht. Meestal was er ook een turfschipper bij, die het product (vooral naar Noord- Holland) vervoerde en merkwaardig is, dat nog te huidigen dage in het West- Friese kwartier oude turfschuren van Gieters makelij worden aangetroffen. Ofschoon Tjalleberd het meest uitgesproken Gieterse karakter zou krijgen, had de eerste nederzetting plaats in St. Johannesga. Vandaar uit breidde zij zich uit naar Oudehaske en omstreeks 1790 kwam de trek naar Tjalleberd. De oorspronkelijke Friese bewoners verdwenen naarmate de Gietersen meer en meer de veenderij als hoofdbedrijf invoerden, en hoe overwegend de positie van laatstgenoemden werd, blijkt uit een lijst van inwoners van Aengwirden anno 1839, toen de importbevolking dezer gemeente reeds voor twee derde uit Gietersen bestond. De anderen waren ook afkomstig uit Noord- West Overijssel en omgeving, nl. uit Wanneperveen, Kolderveen, Ossenzijl, Kalenberg, Blokzijl, Wetering, Muggenbeet, Oldemarkt, Havelte, Vollenhove en Zwartsluis. De Gietersen waren voornamelijk Doopsgezinden. Het Gieterse Tjalleberd. In Tjalleberd hebben we onlangs kennis gemaakt met een afstammeling dezer Gieterse Doopsgezinden, t.w. de 68-jarige Arjen Koopmans, die ons vele bijzonderheden over de Gieterse volksverhuizing wist te vertellen. Zijn overgrootouders van moederszijde (de moeder heette Geertje Pieters Otter) waren Geert Jans Ruiter en Aaltje Jans Meester, wier huwelijk op 13 Maart 1811 in Giethoorn werd voltrokken. Het was het laatste paar, dat in de Doopsgezinde kerk aldaar trouwde, want toen kwam de Burgerlijke Stand, volgens welks voorschriften de huwelijken voortaan door een burgerlijk ambtenaar in het gemeentehuis moesten worden gesloten. In 1816 stichtten de Gieterse „Friezen" in Tjalleberd de Doopsgezinde kerk, waaraan als eerste leraar verbonden is geweest Teunis Wolters Schreur, eveneens uit Giethoorn afkomstig. Vrijwel alle tegenwoordige gezinnen van Tjalleberd zijn met een familieband aan Giethoorn verbonden en een halve eeuw geleden werd er dan ook uitsluitend Gieters gesproken. Ook in Luinjeberd was dit het geval, maar zoals gezegd, is ook in deze dorpen het Fries thans weer voertaal geworden. De bouw der huizen laat echter nog vaak de Saksische inslag zien en sommige oude woningen met laag aflopende daken doen aan specifiek Gieterse bouwtrant denken. Vanzelfsprekend leven ook de Gieterse familienamen als Wuite, Otter, Krikke, Petter, Dam, enz. hier voort. De veenderij, welke tot ongeveer 1870 heeft geduurd, is echter geheel verdwenen en, dank zij de reservering van een groot en nog steeds niet uitgeput kapitaal aan slikgeld, is het ongeveer 3500 ha omvattende gebied, waar de Gieterse turf makers vroeger hun bedrijf uitoefenden, weer in vruchtbaar land herschapen. Het uitgeveende land van deze oudste Friese veenpolder is later omdijkt en reeds in 1854 is de eerste kavel drooggevallen. In 1890 was de polder geheel voltooid, waarmee het hoofdstuk van de Gieterse verve* ning in Friesland voorgoed werd afgesloten. Nadruk verboden. H. W. D. --- Grote arbeidsmoeilij kheden in Uruguay In Uruguay hebben zich op grote schaal arbeidsmoeilij kneden voorgedaan. Deze begonnen toen de bestuurders van de Montevideose autobussen hoger loon eisten. De loonkwestie werd uitgebreid met een strijd om erkenning van de vakvereniging der autobusbestuurders. Woensdag hebben nu tienduizend man van het autobus- en trampersoneel te Montevideo het werk neergelegd. Bij de staking hebben de arbeiders van de vleesverwerkende uitvoerbedrijven zich uit solidariteit aangesloten. De regering heeft de fabrieken der vleesindustrie door leden van het leger en de vloot laten bezetten. De gespannen toestand, die reeds in de hoofdstad heerste, is toegenomen doordat de regering honderd leiders van vakverenigingen heeft laten arresteren en de pers heeft verboden berichten van vakverenigingszijde afkomstig te publiceren. --- Laatste loodjes van het Venetiaans festival Mooie speelfilms zonder „sterrer” en een goede documentaire over Vermeer en Delft (Van onze medewerker Jan Koomei.). VENETIë — Naarmate het einde van het Venetiaanse filmfestival meer in zicht komt, neemt de frequentie in de filmvertoningen toe, zodat de voorstellingen van oude Italiaanse films naar de ochtenduren moesten worden verbannen. Wie de gang van zaken op een filmfestival enigermate kent, begrijpt dat dit op de belangstelling der journalisten, die toch al nooit voor twee uur in hun bed komen, geen gunstige invloed uitoefende. Overigens toonde het Italiaanse publiek toch voor die oude films meer belangstelling, dan de „beroepstoeschouwers". Een ander gevolg van de grote dagelijkse dosis film is, dat ook het aantal beroemdheden uit de filmwereld nu te Venetië nog steeds groeit. Over beroemdheden gesproken, het behoeven niet altijd „sterren" te zijn, die een film belangwekend maken. Dat is dezer dagen gebleken bij de vertoning van de Britse film „The Brave don't Cry" (De moedigen huilen niet) van Philip Leacock. In die uitstekende film van een nog vrij onbekende regis, seur treden uitsluitend acteurs op, wier namen de bioscoopbezoekers buiten Engeland en Schotland weinig ot niets zeggen. „The Brave don't Cry" vertelt van een instorting in een mijn, waarbij een groep mijnwerkers van de buitenwereld afgesloten raakt, van hun angsten en hun hoop, van de tegenslagen bij de reddingspogingen en de psychologische gevolgen daarvan op de ingeslotenen en op hun wachtende familieleden, tenslotte ook van hun redding. Philip Leacock heeft tot nu toe voornamelijk documentaire eri. semi-documentaire films vervaardigd, de laatste jaren onder leiding van John Grierson, die als documentair cineast zich een zeer grote naam heeft verworven en die nu voor deze film als producer optrad. Inderdaad heeft ook „The Brave don't Cry" een sterk documentaire in. slag: met kennelijk welbehagen heeft Leacock het speciaal voor deze film geschreven verhaal zo vastgelegd, dat men een scherp beeld krijgt van het leven der mijnwerkers, de toestanden in een mijn, enz. Het streven naar benadering van de werkelijkheid, dat in de documentaire uiteraard conditio sine qua non is, komt in deze speelfilm o.a. tot uiting door het feit. dat de figuren in deze Schotse mijn alle worden uitgebeeld door Schotse acteurs, omgeven door Schotse figuranten! Die acteurs — en de enkele actrices, die in ~The Brave don't Cry" optreden — mogen dan buiten Groot-Brittannië weinig bekendheid genieten, ze hebben stuk voor stuk in Engeland of Schotland als toneelkunstenaars bijzonder belangrijk werk gedaan; velen van hen stonden bovendien al eerder voor de camera. In deze film blijkt, dat als men niet met „sterren" werkt te eerder een gaaf kunstwerk ontstaat, waarbij niet individuele prestaties opvallen, maar het werk van het team als geheel een sterke indruk nalaat. Dat is vooral een prestatie van de regie. We zullen van philip Leacock en de jonge productiegroep ~Croup 3 Limited" nog wel meer horen! Nog meer bewijzen Andere bewijzen voor de stelling, dat n.en met anderen dan „sterren" dikwijls treffende resultaten kan bereiken, leverden de eveneens Britse film „Mandy" van Alexander Mackendrick met een zevenjarig titelrol-speelstertje, Maiidy Miller, die wel eerder een klei. Ne filmrol had gespeeld, maar nog nooit een hoofdrol, en het Franse meesterwerk „Jeux Interdits" (Verboden Spelletje») van René Clement, waarin een vijfjarig meisje, Brigitte Fossey, en een elfjarig jochie, Georges Poujouly, de hoofdrollen speelden. „Mandy" saat over een doofstom meisje, dat een begin van spreken leert; Jeux Interdits over twee kinderen, die midden in de oorlog spelen met hun dierenkerkhofje, waarvoor ze de kruisen van een grote-mensenkerk. hof weghalen Britse gevoeligheid en Franse poëzie, beide ontroerend en in een voortreffelijke filmvorm. De kleine Brigitte was te Venetië aanwezig. Men vertelt van haar, dat ze de rol kreeg, omdat ze, toen René Clement verscheidene jonge candidaatjes testte, ineens opstond en zei: „M'neer, ik ken de les " Dat vertederde Clement; bovendien bleek /ze „de les" wérkelijk goed te kennen. Clement heeft uit haar en uit haar tegenspelertje maximale resultaten gehaald door zeer veel geduld, maar ook door allerlei listen. Van iedere scène maakte hij een spelletje, waarbij de kinderen dikwijls niet eens wisten waarom het ging, doch precies reageerden, zoals hij verwachtte. Bovendien toonden zij beiden, naar de regisseur, zegt, heel veel intelligentie en zin voor discipline. In elk geval vertederde Brigitte ook te Venetië de toeschouwers en vooral de toeschouwsters. De glorie van Vermeer Bijzonder aantrekkelijk bleek een documentaire met Franse titel en tekst, uitgebracht door een Amerikaanse filmmaatschappij en aan het festival voorgelegd door Engeland(i): „La Gloire de Vermeer" (de Glorie van Vermeer) van Jean Oser. Die film, die als ik het wel heb, oorspronkelijk ■ Light in the Window" gedoopt is, be_ handelt de voortdurende Inspiratie, welke de stad Delft voor de schilder Vermeer moet hebben betekend en zij doet dat door beelden van Delft in de twintigste eeuw. In fraaie kleuren en in boeiende beelden toont zij de werken van Vermeer en de prachtige doorkijkjes in de oude Prinsenstad, op welker charmes de cineast wel verliefd lijkt te zijn geworden. Er was veel applaus na deze film en al was dat applaus misschien meer voor de kwaliteiten van het werk bedoeld dan voor de schoonheid van Delft, als Nederlander had ik toch zon beetje het gevoel of die bijval voor ons bestemd was. De „dogen van het Lido", zoals men de jury noemt en de andere filmlieden, die uit alle delen van de wereld naar het Lido di Venezia zijn gestroomd, hebben op dit ogenblik, dat ik dit schrijf, nog een halve week film voor de boeg. Er zijn niet te veel cock_ tailpartiea* e.d., dus ze kunnen hun krachten sparen voor de films. Waarom er minder fuifje* zijn dan bij andere festivals? „We hebben er de voorkeur aan gegeven, de fondsen te besteden voor beurzen, om studie in de cinematografische kunst mogelijk te maken" zei Signor Ponti, de president van de Biënnale. Ik hoorde ook een andere verklaring: „De verbouwing en uitbreiding van het Palazzo del Cinema moet er eerst uitkomen !" In elk geval is die verbouwing in alle opzichten een verbetering, ook voor de journalisten. Er is nu o.a. een perskamer, waar een hele batterij schrijfmachines voor de journalisten ter beschikking staat. Eén journalist was toch ontevreden: een Arabier, die daar geen machine vond met Arabische lettertekens Zwolle was gelegd, kwam in het post- Gelukkige redding na angstige uren — een scène uit de Britse film „The Brave don't Cry" aie op het filmfestival te Venetië in vertoning kwam. --- VERBOUWING POSTHUIS. De kopers van het logement richtten met andere aandeelhouders op een „N.V. tot exploitatie van het Posthuis te Heerenveen", waarvan als bestuursleden fungeerden de heren G. Boschloo, voorzitter, mr M. Mz. van Heioma, secretaris, en L. L. F. Mispelblom Beijer, penningmeester, oftewel thesaurier, zoals hij deftig heette. Er werd een prijsvraag voor de verbouw uitgeschreven en inmiddels rees er een geschil tussen de gemeente /Engwirden en het Rijk over de grond vóór het oude Posthuis. Het B.ijk kreeg uiteindelijk het recht van opslag, hoewel de grond schijnbaar aan de gemeente heeft toebehoord. De prijsvraag voor een bouwplan leverde 39 ontwerpen op. In Mei 1885 werd als het beste uitgekozen dat van de heren J. van der Goot en N. van Kleef te Hengelo, die daarmee de uitgeloofde prijs van ƒ 500 ontvingen. Hun ontwerp is later uitgevoerd, en hun bouwwerk staat er, wat het uiterlijke betreft, nog „yn syn hiele hear en fear", maar wij kunnen het niet zo mooi vinden als de jury, die het indertijd heeft bekroond. Nadat de spoorlijn Leeuwarden— vervoer een grote verandering. Voordien was het Posthuis halteplaats voor de postkoetsen, zoals we al hebben verteld, de post werd er afgegeven en ingenomen en de paarden verwisseld. Als zodanig had het al enige jaren zijn betekenis verloren. Maar Heerenveen had behoefte aan een schouwburg- en concertzaal van grotere omvang. De geworven aandeelhouders brachten aanvankelijk ƒ 30.000 bijeen en op 14 Juli 1885 werd aanbesteed „het afbreken der oude en het bouwen van een nieuwe concertzaal, sociëteit en koffiehuis 't Posthuis te Heerenveen". Er waren 23 inschrijvers; laagste: J. en S. Timmenga te Oosterend voor ƒ 26.750. 9 Juli 1885 hield het „kastleinske" wed. H. Postma boelgoed en op 18 Juli werd met de sloping begonnen. Het nieuwe gebouw werd 15 Januari 1886 officieel geopend. Sinds is het gebruikt voor alle mogelijke festiviteiten, concerten, uitvoeringen en ook Thialfs beroemde prijsuitdelingen werden er gehouden. Het is een halve eeuw lang het enige gebouw ter plaatse geweest, waar men grote bijeenkomsten kon houden. In 1887 besloten aandeelhouders de opslagplaats aan de Heerensloot van de gemeente aan te kopen; nog steeds hoort het bij het café. De naam van de eerste pachter is ons ontschoten; sedert 1 Mei 1890 was pachter de heer H. G. Wiersma, afkomstig van Sliedrecht, die adverteerde: „zullende steeds de beste zorg dragen voor nette bediening en goede consumptie". Merkwaardig is in dit verband een advertentie uit 1893 van Gebr. Le Heux, wijnhandelaren te Deventer, waarin ze zeggen, dat zij nimmer, hetzij direct, hetzij indirect, enige levering nebben gedaan aan de heer Wiersma, niettegenstaande zij zijn borgen zijn. „Mochten er klachten over de consumptie bestaan, dan treffen die dus andere firma's en niet ondergetekenden"! In April 1897 werd kastelein van het Posthuis de heer H. de Lang, bediende in „Amicitia" te Leeuwarden. Nadien waren gerant mej. Postma, Thom. Joh. Remerde van 1914—1920: Eokke Groen van 1920 af, met als zaakwaarnemer de heer A. Witteveen, die omstreeks 1927 huurder werd; In 1921 is in de grote zaal een „gaanderij" gemaakt, t.w. het balcon met de zijgalerijen met de nodige toegangen. Toen is de filmcabine ook aangebracht. zodat sindsdien in het Posthuis films konden ■worden gedraaid: de lichtbakken op het toneel zijn van die tijd en ook andere verbeteringen kwamen tot stand. In Juni 1934 besloten de aandeelhouders het gebouw compleet met inventaris aan de heer Witteveen te verkopen voor ƒ 25.000. De heer Witteveen is direct aan het restaureren geslagen. Er kwamen nieuwe stoelen in, centrale verwarming, het voorbalcon kwam 60 cm naar voren, het achterdeel van de zaal werd verhoogd. Zo kennen we nu het Posthuis nog. In 1938 huurde een der zoons, de heer H. G. Witteveen, het pand van zijn vader, en dat is zo gebleven tot diens overlijden begin 1950. Sindsdien is de heer H. G. Witteveen eigenaar, samen met zijn broer, en hij exploiteert ook thans nog het Posthuis. Van de oprichting in 1885 af is het Posthuis zetel geweest van de dorpssociëteit. De bijeenkomsten hadden plaats in de afzonderlijke Sociëteitszaal. Vele „notabelen" hebben er in de loop der jaren genoegelijke uurtjes gesmaakt, vooral in de tijd, toen hier nog niet zoveel te beleven viel. Het Posthuis heeft in het maatschappelijke verkeer wel niet meer die belangrijke functie als vooriieen, maar toch is het voor het"plaatselijke verenigingsleven een der centrale punten gebleven. D. M. v. d. W. Het Posthuis van 1885. --- Amerikaanse atoomwapenarsenaal Gordon Dean, voorzitter der Amerikaanse commissie voor de atoomkracht, heeft aan de Amerikaanse vereniging van rechtskundigen verklaard, dat de dag zal aanbreken waarop de V.S. de vervaardiging van atoomwapens kunnen stopzetten, „omdat het Amerikaanse atoomwapenarsenaal dan groot genoeg zal zijn om in een oorlog het oorlogspotentieel van welke mogendheid of combinatie van staten ook volledig te kunnen vernietigen". Hij voorspelde dat deze fase „in de voorzienbare toekomst zal worden bereikt". Hij voegde hieraan toe, dat het nog wel enige jaren zal duren voor het zover is. --- Actie tegen stierengevechten In de eerstkomende bestuursvergadering van de Wereldfederatie voor de dierenbescherming zal als een der belangrijkste punten op de agenda worden geplaatst het beramen van middelen om een einde te maken aan de stierengevechten, die in bepaalde landen nog in zwang zijn. Het bestuur van de Wereldfederatie zal aan de aangesloten verenigingen in de gehele wereld opdracht geven rapporten op te stellen nopens de stierengevechten. Na ontvangst van deze rapporten zal het bestuur zich onverwijld wenden tot de betrokken regeringen, alsmede tot de Wereldraad van Kerken en de paus. --- Drie eeuwen „Posthuis” N.V. stichtte in 1885 een nieuw gebouw De foto van het „Oude Posthuis", afgedrukt bij het eerste artikel, was vervaardigd door de fotograaf G. Postma te Heerenveen. Onze plaats was dus een 75 jaar geleden ook al een fotograaf rijk. Dit „Oude Posthuis" ging begin 1884 in eigendom over aan zeven ingezetenen, t.w. de heren jhr mr J. van Beijma thoe Kingma, mr H. Binnerts, G. Boschloo, mr E. Canter Cremers, mr M. Mz. van Heioma, L. Mispelblom Beijer en D. Wolfman. Bij dezelfde verkoop werd de naastgelegen stalling gekocht door de heer Mispèlblom Beijer. In deze stal werden de postpaarden gestald eh zij was tevens bergplaats voor de postkarren. Mispelblom Beijer, die voordien „postmeester" was, heeft de stal laten afbreken en er een kassierskantoor gesticht. Dit is uitgegroeid tot het kassiers- en bankkantoor van Gebr. Mispelblom Beijer; later opgegaan in de Friese Bank en momenteel is het bijkantoor van de Amsterdamse Bank. In de tijd van het oude Posthuis stond in de huidige tuin van de familie Popma een meelpakhuis van de heer Propstra, later Korf de Jong, en waar nu de stal met fietsenbergplaats is gelegen, stond een klein, oud huisje. ---