Een praatje over de verhouding tusschen boeken en menschen. Iets over de oudste drukwerken in Nederland en daarbuiten. Wat de in ons land nog aanwezige 15e eeuwsche drukjes betren, deze zijn op een enkele gelukkige uitzondering na alle te dateeren uit de tweede helft dier eeuw, de meeste nog van het laatste kwartaal. En wat hun inhoud aangaat, men vindt er grootendeels werken onder van juridischen en theologischen aard. Ten bewijze haal ik enkele titels aan om het sprekend verschil met de oudste 16e eeuwsche uitgaven te demonstreeren. Zoo bevinden zich in de beroemde Librye der Zutfensche St. Walburgskerk o.a. 1. Thomas de Aquino, Super quarlo Sententiarum 1469. 2. Biblia latina cum glossa ordinaria Wnlafridi Strabonis et interlineari Anselmi Laudunensis. IV Eartes (Een der bekende Bazelsche Bijbeluitgaven van pl.m. 1480). 3. Gratianus Decretor.um Codex cum apparatü Barthol Brixiensis Venetiis. Nic. Jenson Gallicus 1477. 4. Gregorius Iü papa. Decretalium libb. Vc glossa Basileae, Mich Wenssler. 1478. 5. Paulus (Apostolus). Epistolae Daventriae 1491. Men ziet het, van deze vijf incunabelen is enkel .de laatste en jongste, een uitgave van Paulus brieven een Noordnederlandsche wiegedruk, die te Deventer van de pers kwam. Daar werkte destijds Jacob van Breda met zijn handpersen, die er ook verschillende, in een Latijnsch kleed gestoken letterkundige werken afleverde, o.a. van Lucius Annacus Seneca en van Franciscus Petrarca. Doch de meeste incunabeela kwamen van de Bazelsche drukkerijen, alsook van Venetië, Lübeck, Neurenberg e.a. En stel daarnaast nu eens enkele drukjes uit en omstreeks de eerste helft de-r Ï6e eeuw, al grootendeels in de „Nederduvtsche tale verthoent", soms met curieuze titel- en drukkersvignetten verlucht. Ook van deze geven we enkele proeven ter demonstratie. In het Plat- en Middelhoogduitsca komen die oude drukken aanvankelijk Set meest voor: 1. Otto von Passau. Diss buch ist genanut die vierundtzweintzig Alten, oder die guklin tron gesetzel. Augspurg, A. Sorg 1480. 2. (Jac.) de Voragine. Passionael efte dat leuent der hylligen to dude, (d. w.jz. in de taal des volks, het duitseh of'dietsch, hier: laag of platduitsch). Lubeck, Steffan Arnd 1507. 3. Evangelia mit uslegunge der glos. Epistel Prophecy, und die fier Passion. ouch all sontag anfang der heiligen Mes. Psalmen, und Collecten, mit concordantzen des nüwen und alten testament/ der gantzen bijbelvon nüwen colligiert. Straszbuig, H. Grüninger 1500. Doch ook hiernaast het ernstige en gewijÜe reeds het komische en profane in dat mooie vlot geschreven Duitsche volksboek, dat bovendien om zijn zeldzame gravures zeer gezocht mag heeten, n.l. I. Von Fortunato und seinen Seckel. aucb Wüiisehhtitlin gantz kurtzweilig zti lessen. Getruckt in Augspurg, H. Stainer 1544. En als we ons daarna naar Neder!;mdst!i (■©bied begeven, en aldaar ons verlustigen in de beschouwing der wie.«'ürukken (incunabelen vóór en postincunabelen na 1536). zouden we kunnen stilstaan bij en handelen over titel* als de volgende: •r> ..Een schoon 'boecxken ghheeten De seuen Evangelische vrouwen, 1545, van welke titelen titelvignet hieronder een reproductie volgt, om te laten zien, hoe onduidelijk de karakters zoowel als de afbeeldingen destijds werden afgedrukt. --- Veel mooier, helderder van druk, scherper omlijnd, in alles beter geacheveerd en bovendien ouder dan het boven titei'sgewijze afgebeelde drukje is het volgende, waarvan ook een reproductie der voorpagina volgt, binnen welker om! ijst ing* men kan lezen: „Een Gulden onderwijsinge om te antwoorde(n) op alle puncteo, die de vijanden der waerheyt bijbrenghen moghe(n), welek dye sesso proehiaiien te Nurenberdi, doer begeerte eens Kuervorsten ghemiaect hebben. Niet alleen alle(n) simpelen mensche(n), dye gheerne die rechte waerheyt soude(n) bekenne(n) indensaken, daer nv den twist o(m)me is, «maer oeck allen geleerde(n) gpoteück va(n) node ende seer profiteliick. Waer of dyt boeck tracteert suldy opt dander blat inden register vinden. Leset, het en sal v niet berouwen. Nuiremberoh M. D. XXV (1525). Toch hebben geleerde bibliographen kunnen vaststellen, dat dit - buitengewoon zeldzaam geworden werkje niet te Neurenberg is gedrukt, gelijk de titel wil doen voorkomen, waarmee ook strijdig zou zijn de taal, waarin het handschnift was geschreven, het zich uit het Dietsdi ontwikkelende NoordnederlandsCh, maar dat het van een der persen te Antwerpen, Zwolle of Deventer, dus hier te lande, is gekomen. Het was de Nederlandsehe vertaling van het Duitsche werkje ~Eyn Ratsebrag, den etHcbe christeiiliehe Pfarhernn gemacht haben." _ Ten slotte wil ik hier nog aanhalen den titel van een der in het Nederlandsen vertaalde werken van den bekenden Rotterdammer en grootsten humanist dezer landen Desiderius Erasrous, n.l. diens Laus Stultitiae, waarin hij evenals in zijn Colloquia, kwinkslagen aan den mian brengt, aardiglhedej. van meer of miinder gekuischiten smaak betreffende de geestelijkheid, hare zeden en haar Latijn. De ironische lof gold daarin de domheid, vandaar dat de titel ook wel luidde „Encomium moriae". woorden die aan het Grieksch ontleend zijn. De eerste Nederilandsdie vertaling van dit werk uit 1560 nu werd als volgt ingeleid: Dat tefe - Hjck enöe cosfefflek Boecxken, (ftoriae 6ncomion: Öaf is/een lof oer Sofheyf/van 6ras mo Roferooamo Speelwijs be schreven: tof hef versfanf $eer nuffelick/enoe Ie lesen lieffelijck Salomon schrijft zijne bijspraken. Tot verstantenisse der bijspraken ende hare beduydinge: woorden der Wijser *) ende hare scherpheyden Prou! ") Ghedruct tot Etnbden bij Willem Geittyacce. Anno M.D.L.X. *) Lees: Wijzen. 2) Loes: Proverbia, Salomo's bekende Spreukenboek. H. --- Moeder en kind te water. Te Nw. Weerdinge zagen voorbijgangers een kind in het water drijven. Daar de moeder afwezig was, vreesde men, dat zij een poging had gedaan om haar kind te redden en alzoo ook in het kanaal lag. Men ging spoedig dreggen en na eenigen tijd werd zij, de echtgenoote van P. vd. W., uit het water opgehaald. Beiden waren bewusteloos. Het mocht gelukken de levensgeesten van het kind weer op te wekken. De moeder overleed belaas. --- Het weer. Pas is 't enkele dagen aaneen mooi weer geweest of het is al weer mis. De weerkundige medewerker van de N. C t., die den toestand eens goed heeft opgenomen, is tot de conclusie gekomen, dat het zich laat aanzien, dat we eenigen tijd onvast weer zullen houden. --- Doodslag. Een jonge koopman uit Veen (Noord- Brabant) had ruzie gehad met een buurtgenoot, Jacob Vos, die hem verweten had in al te vriendschappelijke verhouding met zijn vrouw te staan, 's Avonds laat, toen Vos reeds sliep, werd bij hem op de deur geklopt. Roosje, zijn vrouw, waarschuwde haar man niet naar buiten te gaan. Zij zou de buren wel waarschuwen. De man ging echter toch naar buiten en werd vlak voor zijn deur door den koopman doodgeschoten. Stervend viel hij voor de voeten van zijn te hulp gesnelde buurman in elkaar. De officier bij de rechtbank te s-Hertogenbosch, waarvoor de koopman dezer dagen moest terechtstaan, eischte zes jaar gevangenisstraf tegen den koopman. --- VAN HEINDE EN VERRE Teeken des tijds. „Wegens echtscheiding heden gesloten," stond er Maandag op een ruit van een schoenmakerswerkplaats te Leiden te lezen. --- Een smokkeltochtje, dat verkeerd afliep. Maandagavond laat passeerde met eeA tamelijk gangetje aan het Hollandsche douanekantoor Caberg (Limburg) een auto met een viertal dames en heeren, komende uit de richting der Belgische grens, vertelt Het Volk. De beide rijksambtenaren, die buiten stonden, en juist met de visitatie van een paar fietsers bezig waren, gaven het teeken om te stoppen, maar zonder zich daaraan te storen, reed de auto door, zoodat de ambtenaren het nakijken hadden. Een vijftal minuten later kwam echter een lichte auto, alleen door een chauffeur bestuurd, uit dezelfde richting. Deze auto werd door de rijksambtenaren gerequireerd en in volle vaart ging één der kommiezen de auto achterna, die ergens in Maastricht werd aangetroffen en mee terug werd gebracht naar het douanekantoor. Men verontschuldigde zich en zei niet geweten te hebben, dat daar een doorlaatpost was. Behalve allerlei aan invoerrechten onderworpen zaken, ontdekten de ambtenaren bovendien onder de bank van den chauffeur nog een groote hoeveelheid odeur en toiletwater, zoodat er, plus de boete, een aardig sommetje moest worden betaald en het goedkoope Belgische uitstapje een dure herinnering nalaat. --- De strijd tegen de inbrekers. Wanneer de Hagenaars hun deuren en ramen sluiten en met vacantie gaan, dan komt voor de afdeeling E. van den justitioneelen dienst van de politie meestal een drukke tijd, schrijft de N. C t. Zijn er, zooals nu toevallig gebeurd is, juist een paar inbrekers weder op vrije voeten gesteld, dan wordt het extra druk. Want — en nu bezien we de zaak van een humoristischen kant — ook een inbreker moet leven. De laatste maanden hebben de heeren niet veel kans gehad. De surveillance per rijwiel door de agenten in uniform maakt het inklimmersbedrijf riskanter. En de centralisatie van den justitioneelen dienst stelt de rechercheurs van de afdeeling inbraak in staat veel meer aandacht te wijden aan het inbrekerskorps in zijn geheel. Vannacht zijn er weer drie gegrepen. Op heeterdaad. Twee rechercheurs kwamen weer eens toevallig door de Prins Hendrikstraat, 't Was vier uur in den morgen. Drie jonge kerels bezichtigden de etalage van den juwelier A. D. Onderwijl teekende een met een glassnijder een hoekje af van de spiegelruit. Om erger te voorkomen rekenden de rechercheurs hen toen in. --- Heethoofden. Een dramatisch incident heeft zich in de haven van Antwerpen afgespeeld. Een Fransch zeeman was te water geraakt. Toen hij was opgehaald, kregen twee Nederlandsehe zeelieden ruzie over de vraag, of de man al dan niet dood was. Een der beide mannen, Piens genaamd, werd door den linkerarm gestoken; den ander, Herman 0., werden de polspezen doorgesneden. Zij moesten naar 't ziekenhuis worden overgebracht. De Fransche zeeman, om wien het ging, was inderdaad dood. --- Heldendood. Twee Amerikaansche predikanten, Mogill en Baird, die als zendelingen in Egypte vertoefden, zijn dezer dagen, naar uit Alexandrië aan de Matin wordt gemeld, verdronken, nadat zij vier meisjes, die bij het baden in zee door den stroom werden meegesleurd, van een wissen dood hadden gered. Met veel moeite was het den twee geestelijken gelukt, de meisjes veilig op het strand te brengen. Zij bemerkten toen, dat zich nog een baadster in het water bevond, op het punt te verdrinken. Beiden begaven zich opnieuw te water, maar uitgeput als zij waren door de vorige reddingspogingen, werden zij door den fievigen stroom meegesleept. Zonder dat de toeschouwers te hulp konden komen, moesten de koene redders verdrinken. --- Het begin van het Franciskaner jubeljaar. In de feestelijk geïllumineerde, stampvolle kathedraal van San Refino leidde de 90-jarige bisschop van Assisi met een mis het jubeljaar van den H. Franciscus van Assisi in, ter herdenking van diens sterfdag, welke viel op 4 Oct. 1226. De langdurige processie nam haar weg tusschen onafzienbare rijen fakkeldragers door naar de kathedraal van den H. Franciscus, welke nu door de Italiaansche ••egeering aan de Franciscaners teruggegeven is. --- Ontduiking der ongevallenwet door mijnondernemers. Naar aanleiding van de klachten der vakbonden dat de mijnondernemers de Ongevallenwet ontduiken door het overgroote deel der bedrijfsongevallen niet aan te geven, heeft het bestuur der R ijksverzekeringsbank een onderzoek ingesteld. Dr. v. Eeden heeft hiervoor omstreeks twee weken in de mijnstreek vertoefd om alle betrokkenen te hooren. Dit onderzoek heeft aangetoond, dat inderdaad ongevallen verzwegen zijn, welke hadden behooren te zijn aangegeven. Maatregelen zijn getroffen en andere in overweging, om een betere nakoming der wet in dit opzicht te verzekeren. --- Het einde van een minimaal gepensionneerde. In het politierapport van Soerabaja trof de Indische Courant de volgende mededeeling aan, schrijnend door zijn soberheid en ambtelijkheid: „Per lijkenauto van den plaatselijken gezondheidsdienst naar het stadsverband doen vervoeren het lijk van den behoeftigen gepensionneerden onderofficier Herwijnen, wonende in Kampong (!) Groedo Sawan gang 2. Wijlen Herwijnen heeft, voor zoover bekend is alhier geen familieleden". Tot zoover het rapport. De Ind. Crt. teekent daarbij aan: Welsprekender getuigenis voor den nood der minimaal gepensionneerden werd zelden afgelegd. Maar tevens ligt in deze weinige regelen een felle aanklacht tegen hen, die zich zoo hardnekkig verzet hebben tegen het verleenen van dragelijke pensioenen aan de oud-strijders, die onder duizend ontberingen en levensgevaar de Nederlandsehe driekleur plantten op Atjeh, Boni, Bali, Djambi..... en elders. --- TWEEDE BLAD. Wijlen sergeant Herwijnen was iemand met een voorbeeldigen staat van dienst, een soldat in den goeden en grooten zin des woords: een „dienstklopper" bij uitnemendheid, maar iemand met een warm hart voor hen, die onder zijn leiding stonden. Van zijn verdiensten als militair gaf hij op menige expedilie blijk: het kruis der Militaire Willemsorde sierde zijn borst. Het werd verdiend in de bosschen van Noord- en Midden-Sumatra, daar waar nu een onzer grootste cultuurondernemingen uitgestrekte aanplautingen heeft, waarvan zij, die veilig in hun groote steden wonen, ruime dividenden trekken.... Herwijnen is In stilte heengegaan, zooals hij in stille armoede heeft geleden. Hij was te trotsch om aan anderen hulp te vragen, zelfs niet aan de weinige collega's uit vroegere dagen. Wellicht ook vroeg hij niets omdat hij wist dat zij eveneens niets bezaten! Wat zal er niet in het gemoed van dezen man, die zijn leven veil fiad voor zijn vlag en vaderland, zijn. omgegaan toen hij in nooddruft onderging? De klok in den ouden toren te Beetgum zal worden hersteld, wordt morgen, Vrijdag, in de klokkengieterij van de firma van Bergen te Hmligerlee hergoten. Lange jaren heeft ze de Beetgumers trouw gediend; hen met haar sonore wijd-uit galmende stem naar of van den akker geroepen met een nooit-faleude stiptheid, hen kond gedaan van blijde en droeve gebeurtenissen. Zoo werd zjs als elke goede dorpsklok, een altij-1 waakzame vriendin, steeds op haar p*st; nu eens onbarmhartig aan plichten herinnerend, dan weer jubelend een gelukkigen dag inluidend. En overal was ze bij; en nergens kon ze worden genlist. Én als de menseh eens vergat het instrument, dat haar leven gaf, op te winden, en ze treurend zweeg, ontbrak er aan het dorpsleven iets, dat daarin was gegroeid als een onmisbaar deel; w:st een elk, dat „de klok stond" en voelde een ieder het als een gemis, dat bleef tot haar zware stem weer over de huizen en ver in den omtrek over de bouw- en de weilanden galmde. Verleden jaar werd ze plotseling ziek; kwam er een diepe scheur in haar metalen lijf en verwonderd-treurig hoorden de Beetgumers, hoe haar stem z'trii had begeven, niet meer luidop in de luchten en in de huizen en in de menschen drong. Een droge hoest, die niet gehoord scheen te willen worden, perste zich eikuur uit de hooge torengaten, vluchtte weg in een vreemde leegte En eiken dag en eiken nacht, evenmin falend als de klokke-juichtonen, kwam die :-sep en klonk als een bede om hulp, vroeg bij eiken slag om herstel. Thans is dit herstel een voldongen feit geworden. Onder leiding van architect Veenstra te Leeuwarden zal de klok morgen worden hergoten, zal de oude Beetgumer roepstem haar weer hergeven worden. De photo hierboven geeft een beeld van de gescheurde klok. Duidelijk is waar te nemen, dat er pogingen zijn aangewend om de breuk te lasschen; deze zijn echter mislukt; hergieting is het eenige middel. Boven rondom het metalen lichaam ziet men teekenen van een inscriptie. In gotische letterteekens wordt het volgende daarin medegedeeld: „Anno M. IV c Cc campana hac est fusa administratore bonorum eccklesiasticorum hesselo' a martena toe horna. pastore d. feickone. viccario d. tiebbone renovata anno m VI c H VI Administ. d gulielmo barone Schwartsenbergio, past. theodoro petri franc." En dau verder nog: „Hans Falck van Neurenberg heeft mij ghegoten." (Het eerste gedeelte luidt vertaald: In het jaar 1490 is deze klok gegoten, toen kerkvoogd was Hessel van Martena op Terhorne(state). Pastoor de heer Feike, vicaris (jonger priester) de heer Tjebbe. Vernieuwd in het jaar 1616. Kerkvoogd de heer Willem, baron van Schwartzeuberg; pastoor Theodorus Petrus geboren te Franeker.) Hieruit blijkt dus, dat de klok in 1490 is gegoten, terwijl een hergieting in 1616 heeft pl&ats gevonden. Thans wordt ze ten tweede male vernieuwd. Dezelfde inscriptie zal wederom werden aangebracht, met de bijvoeging: „Hergoten in 1926 door de firma van Bergen le Heiliger!.*.. De torenklok van Beetgum. ---