Een bezoek aan de Zuivelfabriek te Langezwaag Een geschiedenis van melk, kaas en bacteriologie Dag in dag uit worstelen de huisvrouwen met het melk-, boter- en kaasprobleem. Met de uiterste voorzichtigheid wordt 's morgens en 's avonds een dun laagje boter op het brood gesmeerd en af en toe krijgen 'e leden van het huisgezin een stukje kaas. Boter en kaas zijn ondanks de schaarste, producten geworden, die we in ons dagelijks leven moeilijk meer zouden kunnen missen. Een boterbon plus geld en we hebben weer een pakje boter en hetzelfde geldt voor de kaas. Maar de weg van melk tot producten is langer en moeilijker dan menigeen zich wel voorstelt. Koe wordt op de zuivelfabrieken boter en kaas gemaakt, wat geschiedt er op deze fabrieken op het gebied van de bestrijding der ongewenste bacteriën en wat zijn de moeilijkheden, waarmee iedere onderneming — en dus ook de zuivelfabrieken — tegenwoordig te kampen heeft. --- Het hart van het bedrijf. Om op deae vragen een antwoord te zoeken, brachten we( een bezoek aan de zuivelfabriek te Langezwaag. Vroeg in de morgen rookt reeds de schoorsteen, die trots boven het nog rustende dorpje uitsteekt. Nijvere handen gooien met melkbussen en het is een lawaai van belang. We werden zeer hartelijk ontvangen en welwillend in de fabriek rondgeleid door de heren Bekkenkamp en Schuitenmaker, die ons allerlei vertelden over de zuivelindustrie. De Stork-stoomketel is eigenlijk een van de belangrijkste gedeelten van de fabriek. In vroegere jaren gebruikte men voor het verkrijgen van de benodigde stoom de z.g. Cornwall-ketei, die echter de laatste tijd meer en meer het veld moet ruimen voor het product van Stork. De voordelen van deze laatste ketel zijn, dat hij veel minder ruimte inneemt dan zijn voorganger, intensiever stoom levert en practischer geïsoleerd is. De buitenwand van de ketel is bekleed met een uiterst dunne laag staal. Ondanks het' feit, dat in de ketel een temperatuur van enkele honderden graden heerst, is de oppervlakte van het staal koel, doordat zich onder deze laag een 12 cm. dikke isolatielaag bevindt. Dit betekent, vergeleken bij de Cornwall-ketels, een grote verbetering, aangezien de laatste soort bestond uit een dikke laag steen, die iedere morgen opnieuw moest worden verhit, voordat de warmte in de ketel productief kon worden. Samen met de electro-motor, vormen deze beide machines de „ademhalingsorganen" van de gehele fabriek; de stoomketel zorgt voor stoom en de eïéctromotor voor de benodigde hoeveelheid stroom. --- De melk komt binnen. De ene melkwagen ha de andere komt door het hek en houdt stil voor de melkontvangst-afdeling. Met een recordsnelheid worden de bussen van de wagens op de afdeling geslingerd en even snel verdwijnt de inhoud in de daarvoor bestemde reservoirs. Uit iedere zending melk wordt een monster genomen, waarop we straks nog nader terugkomen. De lege bussen worden op de kop op een afdruiprek geplaatst, hetgeen betekent, dat er jaarlijks vcor duizenden guldens voor vernietiging wordt behoed. leder lid van de fabriek krijgt de aantekening voor de hoeveelheid melk, die hij geleverd heeft. De melk wordt niet gemeten, doch gewogen. --- Het pasteuriseren. De melk, die dus is gewogen, verdwijnt hier door buizen in de fabriek om te worden gepasteuriseerd. Voor deze behandeling zijn verschillende mogelijkheden. In de eerste plaats kan de aangevoerde volle melk direct worden behandeld. Ze wordt hiervoor op een temperatuur van 80 gr. gebracht en in de pasteur geleid. Deze behandeling betekent dus, dat melk en room direct worden gepasteuriseerd. Daarna kan de room van de melk worden verwijderd. Een tweede mogelijkheid is, dat men voor de behandeling melk en room van elkaar scheidt, waarna beide producten afzonderlijk in de pasteur verdwijnen. De gepasteuriseerde melk kan nu echter niet worden gebruikt voor het maken van kaas, omdat men dan niet verder mag verhitten dan tot 73 gr. --- De boterbereiding. Vanuit de pasteuriseer-afdeling komen we bij de boterbereiding. De bewerkte room. die uit de afdeling komt, die we zo juist hadden verlaten, komt door een buizenstelsel de boterafdeling binnen en wordt in bakken geleid. Hierin blijft de room enige tijd, waarna hij naar de kam wordt gevoerd. „De kam is voor de huidige productie eigenlijk veel te groot", vertelde de heer Schuitemaker ons en natuurlijk wilden v/e weten, waarom dat het geval is. We komen hierop echter straks eveneen nader terug. De boterkoelcel, die we bezochten, werkte niet. omdat het momenteel niet nodig is. 's Winters moet de boter „smeerbaar" worden afgeleverd — en hiervoor heeft men dan heus geen koelcel nodig —, maar 's zomer wordt de koelcel in werking gesteld, omdat er bij de winkeliers nog geen vraag blijkt te bestaan naar pakjes gesmolten boter. --- De kaasbereiding. Voor en in de oorlog werd er zowel 20 %, 40 % als vol vette kaas gefabriceerd, maar tegenwoordig is het volvette, wat de klok slaat. Voor de huidige kaasbereiding is men dus uitsluitend aangewezen op volvettte melk. Voordat we overgaan tot de „kaasbereiding" nemen we onze lezers even weer mee terug naar de pasteuriseer-af deling. Wanneer er kaas moet worden geproduceerd, dan word de melk in de pasteur behandeld. De temperatuur mag echter niet tot 30 gr. worden opgevoerd, maar moet beneden de 74 gr. blijven. Daarna wordt de behandelde witte vloeistof naar de kaasafdeling gevoerd. In grote reservoirs eindigt het bestaan van de melk. De kaasmaker voegt een hoeveelheid kaasstremsel toe en wacht dan rustig een half uur. Door de inwerking van het stremsel vormt zich in de melk een soort netwerk, dat bij een temperatuur van ongeveer 30 gr. een steeds compactere vorm aanneemt. Is het half uur verstreken, dan worden de beide roerapparaten, die werken als messen, langzaam in Werking gesteld. De gestremde melk wordt hierdoor in stukken gesneden en deze afzonderlijke delen nemen door het samentrekkende netwerk een vastere vorm aan. Het „mes" begint vlugger door de massa, die „wrongel" wordt genoemd, te snijden en het netwerk trekt zich in de kleiner wordende deeltjes steeds meer samen. Het overtollige vocht loopt eruit en dan voegt men warm water toe, met het gevolg, dat de wrongel nog meer samentrekt. Door middel van schuif- en drukplaten krijgt de substantie nu een enigszins vaste vorm en tevens verdwijnt het nog aanwezige overtollige vocht door buizen in de vaart. Met het vocht blaast echter ook de melksuiker de aftocht. De melksuiker is een der grootste vijanden van de kaas, omdat zij het is die alle mogelijke ziekten in de kaas veroorzaakt. Het laatste proces in de kaasbakken vindt hierna plaats. Weer voegt men water toe, dat nu een temperatuur van boven 30 gr. heeft. Hierdoor trekt het netwerk opnieuw samen en de eerste episode van de kaasgeschiedenis is achter de rug. De glibberige massa, die nu uit de bakken wordt . gehaald, lijkt op alles, behalve op kaas. Na gezuiverd te zijn wordt de substantie in vaten geduwd en slinkt hierin tot iets, dat inderdaad aan de onderkant de vorm van een kaas heeft. Uit de vaten en op de kop er weer in, is de 2de bewerking. Andermaal wordt de kaas uit de vaten gehaald, in kaasdoeken gepakt, voorzien van een merk en onder de pers gelegd. . De kaas is klaar tenminste bijna, want afleveren gaat zo niet. De weg van de veelgeplaagde „wrongel" leidt nu naar de opslagplaats, waar de kaas 15 dagen mag uitrusten van de vermoeienissen. Na 12 dagen wordt ze echter weer even gestoord, doordat ze op de weegschaal komt. Het gewicht wordt genoteerd en nog drie dagen mag ze verder indrogen. Niet te veel echter, want het zojuist genoteerde gewicht is het gewicht, waarvoor ze wordt afgeleverd. De kunst is nu dus er voor te zorgen, dat de kaas de laatste drie dagen weinig of niets meer van haar gewicht verlir Na de 15e dag wordt ze afgeleverd en u krijgt er een stukje van op de kaasbon. --- De poedermachine. We komen nu in de volgende afdeling, waar men melkpoeder vervaardigt. Twee walsen, die beide door stoom worden verhit, draaien langs een buis, die voorzien is van een grote hoeveelheid gaatjes. In deze buis perst men de melk, die tot melkpoeder moet worden verwerkt. De melk dringt door de gaatjes en komt terecht op de hete walsen, v/aardoor het vocht verdampt. De poeder blijft op de rollen achter en wordt verwijderd door een langs deze rollen bevestigd mes. Malen en zuiveren van het aldus ver. kregen product komt voor rekening van een bij de poedermachine geplaatst apparaat. --- Kwaliteit no. 1. economie no. 2. Het is nu wel duidelijk, dat een van de voornaamste dingen in een zuivelfabriek het verkrijgen van boter, kaas e.d. is. Er zijn echter nog meerdere factoren, die even zwaar wegen. In de allereerste plaats moet het in de fabriek geproduceerde van uitstekende kwaliteit zijn. Dat is punt 1. Een tweede belangrijke factor daarentegen is het zuinig draaien. Om een voorbeeld te noemen: Boter wordt er op het ogenblik weinig gemaakt, omdat het streven van de regering berust op minder boter maar meer volvette kaas, melkpoeder en condens. Dit is dan ook de reden, dat de kam in de fabriek voor de tegenwoordige tijd eigenlijk te groot is. Men vangt nu echter twee vliegen in één klap door één keer te kamen van twee zendingen room. Dit bespaart veel werk omdat de kam nu slechts eenmaal behoeft te worden schoongemaakt en tweedens betekent het zuiniger draaien. De kwaliteit, daar kan men in Langezwaag niet over klagen. Nog slechts korte tijd geleden werden in de fabriek twee diploma's uitgereikt, één voor fabricage van boter en één voor die van kaas. Dat zegt o.i. meer dan genoeg. --- Moeilijkheden. Hoeveel melk wordt er nu per dag aangevoerd? Dit is een vraag, die natuurlijk moeilijk beantwoord kan worden, 's Zomers is de hoeveelheid veel groter dan 's winters, maar vorige week werd er per dag ruw geschat 12.000 liter aangevoerd. De verplichte levering is voor de fabricage van de zuivelproducten een grote handicap. De ene dag moet er standaardmelk geleverd worden en de andere dag eist men ondermelk. Dit betekent, dat men in het eerste geval geen room kan krijgen — dus geen boter — en in het tweede geval wordt de kaasproductie Stop£ï6Z6t. Gemiddeld ligt de boterfabricage op het ogenblik tussen de 900 en 1100 kilo per week. Zoals we reeds opmerkten, is de hoeveelheid melk 's zomers belangrijk hoger dan 's winters, maar het ongelukkige van het geval is, dat de verplichte levering zich daar niet aan stoort, 's Winters wordt een groot gedeelte van de aangevoerde melk opgeëist en 's zomers blijft de fabriek met een groot kwantum zitten. Het personeel is echter in aantal aangenomen om tijdens het drukke seizoen het werk „af te kunnen" en het gevolg is, dat er in de winter weinig te doen is. Het fabriekspersoneel bestaat uit 25 man en dan zijn er verder nog enige monsternemers en melkrijders. --- De Z.K.B. Zuivel Kwaliteitsbeoordeling! Een lange naam met een grote betekenis. Langezwaag bezit een zuivelfabriek, waar de melk wordt uitbetaald naar kwaliteit. Dit gebeurt lang niet overal en dat is zeer te betreuren. Er doen wel geruchtsn de ronde, dat binnen afzienbare tijd de kwaliteitsbeoordeling wettelijk zal worden doorgevoerd. Dat is ook nodig, wil men voor de export in kwaliteit kunnen concurreren tegen de andere zuivelbereidende landen. Wanneer echter de verplichte kwaliteitsbeoordeling een feit zal worden, dan is de zuivelfabriek te Langezwaag een der fabrieken, die een belangrijke voorsprong heeft. Zuivel Kwaliteitsbeoordeling. Wat betekent het precies en wat zijn de voordelen? Om antwoord te geven op deze vraag gaan we weer terug naar de monsters melk, die bij het ledigen der bussen werden genomen. Van ieder lid eist de Z.K.B, iedere week een halve liter melk. Deze melk wordt onderworpen aan een reeks van proeven, die we stuk voor stuk in het kort even willen behandelen. De reductaseproef. Bij een hoeveelheid melk wordt blauwe kleurstof gevoegd. Daarna wordt het mengsel van melk en kleurstof gebracht op 37 gr., de z.g. optimatemperatuur voor bacteriën. De in de melk ongewenste bacteriën hebben de eigenschap, dat zij de blauwe vloeistof, die zich met de melk heeft vermengd, kunnen ontkleuren. Hoe meer schadelijke bacteriën in de melk, hoe sneller de kleurstof verdw-ijnt. De flesjes melk met kleurstof worden in een broedstoof geplaatst en op gezette tijden worden de ontkleurde „deelnemers" verwijderd. Wie bij de eerste schifting uitvalt, wordt geplaatst in klasse vier. De tweede zending komt in klasse drie enz. De reukproef — de < naam zegt het reeds — is niet zo ingewikkeld. De melk wordt geroken om te constateren of ze ook naar „kuil" riekt. De oorzaken zijn te zoeken in het voeren van het vee met te veel kuil, de aanwezigheid van kuil in de stal of het vlak voor het meiken met kuil voeren van de koeien. Deze reukproef is van groot belang, omdat melk met een „kuilreuk" boter met een kuilreuk kan veroorzaken en dat is niet aangenaam voor de kopers van de boter en onduldbaar voor de fabriek. Overigens bewandelt men met het klassificeren van de reukproef dezelfde weg als bij de reductaseproef. Veel kuillucht: klasse 4, een beetje minder: klasse 3, enz. Busseninspectie is het derde vak op het „melkrapport". Ook dit woord spreekt bijna voor zichzelf. De busseninspectie geschiedt op ongeregelde tijden (natuurlijk) op de melkontvangst-afdeling. Beoideling: schone bus: klasse 1, erg vuile bus: klasse 4. Vuilheidsproef. De nog overgebleven melk wordt door een wat gegoten en het in de melk aanwezige vuil blijft op die wat achter. Eenvoudig en toch doeltreffend. Wat de beoordeling betreft, hierop gaan we niet in. Het klassificatiecijfer van de vier proeven wordt aangetekend op een lijstje, waarna het eindresultaat wordt berekend. Is alles „dik in orde", dan komt de melk in klasse 1, hetgeen een toeslag van 2 % van de melkprijs per kg. betekent. Klasse 2 krijgt de melkprijs uitbetaald zonder toeslag of kortingen. Klasse 3 moet genoegen nemen met de melkprijs minus 2 % van de melkprijs per kilogram, terwijl klasse 4 een korting van 5 % te beurt valt. Dan is er nog een proef, die wel de moeite waard is om te vermelden, de z.g. cedimentsproef. 10 cc. melk wordt gegoten in een puntig uitlopend buisje. Dit buisje wordt een kwartier gecentrifugeerd met een toerental van 1200. Door de middelpunt vliedende kracht komen de bacteriën en de ettercellen in het puntige uiteinde van het buisje terecht. De melk wordt af gegoten en met een platina-naald strijkt men de aanwezige ettercellen en bacteriën uit op een objectglaasje. Dit glaasje wordt opgestuurd naar het laboratorium, waar men de uitgestreken substantie onderzoekt o. a. op uierontsteking. De uitslag van deze proef heeft geen invloed op de Massificatie van de melk, maar dient alleen om de stalcontroleur, die 's morgens een bezoek brengt aan de stallen waar „het niet deugt", belangrijke aanwijzingen te geven. » Het resultaat? % gedeelte van de aangevoerde melk in Langezwaag komt in aanmerking voor kwaliteitstoeslag, m.a.w. % van de aangevoerde melk wordt geplaatst in klasse 1. Verder commentaar is eigenlijk overbodig, maar toch willen we aan de hand van enige cijfers nog even duidelijk maken, dat Langezwaag reeds belangrijke successen heeft geboekt. De Z.K.B, gaf het vorig jaar de volgende uitslag van het kwaliteitsbeoordeling van de melk: Frico 8,31, andere fabrieken in Friesland 7,64, Friesland totaal 8,00, Drente 8,00, Nederland 7,3, Langezwaag 8,31. Cijfers, die nogmaals duidelijk laten uitkomen, dat Langezwaag reeds lang op de goede weg is door de stelregels: 1. prima kwaliteit; 2. zuinig, maar verstandig draaien; 3. op de duur trachten het verschil in melkontvangst tussen zomer en winter tot een minimum te reduceren, om zodoende te komen tot regelmatige fabricage. --- Ontslag D.U.W.-arbeiders. Door het lid van de Tweede Kamei% de heer Haken, zijn aan de minister van Sociale Zaken de volgende vragen gesteld: Is" het juist, dat aan alle arbeiders die langer dan 26 weken onafgebroken in de D.U.W. werkzaam zijn, ontslag is aangezegd? Is het juist, dat deze arbeiders thans worden opgenomen in de sociale bijstandsregeling? Is het de minister bekend, dat dit een belangrijke inkomstenvermindering voor deze arbeiders ten gevolge zal hebben? De heer Haken vraagt bedoelde maatregel ongedaan te maken. --- Aantal verkeersongevallen neemt nog steeds onrustbarend toe. De nuchtere cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek spreken een duidelijke taal. Ontstellend zijn de cijfers die vertellen van het enorm groot aantal verkeersongelukken, dat in dit kleine land plaats vindt. Dezer dagen hebben de dames van de Verkeersstatistiek eenvoudige optelsommen gemaakt van alle ongevallen, die in 1947 onherstelbaar leed veroorzaakten. Men kwam tot de ontstellende slotsom, dat in dat jaar 39.147 (negen en dertig duizend één honderd zeven en veertig) ongevallen in Nederland plaats grepen. In 1946 bedroeg dit aantal zes en twintig duizend vijf honderd en één. Een vermeerdering dus van 50%.... In 1947 werden bij deze ongevallen 894 mensen gedood, 6.923 personen kregen ernstig letsel, terwijl 6.588 mensen er met lichte verwondingen afkwamen. Er hapert blijkbaar nog veel aan de stuurmanskunst van automobilisten, aan het verantwoordelijkheidsgevoel van wielrijders en voetgangers, die het verkeer telkens en telkens weer in gevaar brengen, de oorzaak zijn van veel ellende, van onherstelbaar verlies. De waarschuwende woorden ~Rijdt met verstand, de dood loert langs de kant", mogen voor vele weggebruikers een ernstige stimulans zijn om voorzichtig te rijden, voor duizende mensen is hot blijkbaar een holle phrase die men amper ziet en zeker niet ter harte neemt. Misschien zou de toevoeging van het cijfer vaertig duizend meer indruk maken. Het Dagblad. --- De opsporingswerkzaamheden naar wrakken op de zeebodem. Er worden nog regelmatig opsporingswerkzaamheden verricht naar wrakken op de zeebodem. Na de opsporingen op het Uselmeer is men thans bezig met het onderzoeken van de bodem van het Marsdiep nabij het Schulpegat. Men neemt aan, dat zich aldaar nog een aantal wrakken bevinden . Zo is het opnemingsvaartuig „Hydrograaf" aldaar bezig met het onderzoek. Enige malen is men reeds op iets gestuit bij het afdreggen van de bodem, doch men heeft nog geen zekerheid over hetgeen zich daar nog zou kunnen bevinden. Bahalve de „Hydrograaf" is ook hr. mr. „Hy 4" in het Marsdiep aanwezig voordeze opsporingswerkzaamheden, die in deze dagen zullen worden voortgezet- --- Getuige kreeg pen op de (wijs)neus. Als getuige opgeroepen in een zaak tegen een luitenant van de Staatspolitie, die zich voor het Amsterdamse Gerechtshof moest verantwoorden, weigerde mevr. Chr. letswaard—Busch verklaringen af te leggen. Zij beriep er zich op, dat de bijzondere rechtspleging ongrondwettelijk is. Mr. Mijnlieff, president, zeide hierop: „Ik wens niet te discusseren over de theorieën van prof. Pootjes" De getuige bleef bij haar standpunt en werd in arrest genomen en in gijzeling opgesloten wegens het weigeren de door de justitie verlangde eed af te leggen. --- Brief De reis en de balevenissen van J.A. van der Meer, voor malig logementhouder op De Drie Romers'te Roordahuizum van een landverhuizer naar Nr.-Amerika voor 100 jaar Wij mogten ons in het genot van gezond te zijn dan ook hartelijk verheugen, uitgezonderd onze knecht SIEBRAND DE HOOP. Deze kreeg, na dat wij 3 weken op zee geweest waren, eene erge pleuris. En tot overmaat van smart, was er geen docter aan boord, dat eigenlijk op zulk eene reis, eu met zoo veel volk onverantwoordelijk is. Gelukkig hadden wij het een en ander tot voorzorg, of om in nood te gebruiken medegenomen. Op raad van eenen doeter hadden wij eene goede partij mosterd, dat in gevallen van ontsteking als dit was, aangewend moet worden als een pap. Wij waren eerst wel met onze zieke verlegen, doch door het aanbrengen van mosterdpappen op de borst, kwam er verligting, en ook weldra door Gods zegen herstelling. Aardappels, rijst, scheepsbrood, witte boonen, spek en vleesch, waren onze levensmiddelen. Bovendien hadden wij in Havre een vat wijn, inhoudende 260 flesschen, voor 25 Gulden aangekocht en mede aait boord genomen. Dit kwam ons uitermate te pas, dewijl het water op het laatst vrij slecht begon te worden. Wij gebruikten met ons gezelschap dagelijks 3 M flesch van dat edel nat, dat ons bijzonder goed was. Ik raad ieder aan zoo te doen, wanneer hij eene*lange zeereis onderneemt. Ónze kapitein was een Franschman, al op jaren, stroef en weinig vriendelijk, doch niet kwaad van inborst. Om zijn ontzag te bewaren, kon hij ook niet gemeenzaam met de schepelingen en de passagiers omgaan; hierbij kwam nog, dat vele passagiers eigenlijk gemeen volk was, inzonderheid de Duitschers. De Franschen waren beter, ook meer zindelijk, vrolijk en spraakzaam. ABRAHAM kon al spoedig met de Franschen teregt, en door zijne muzijk kwam hij wel eens met den kapitein in aanraking. Gij begrijpt uit dit alles wel, dat de zeereis juist niet prettig was; zij is mij ook niet afgevallen, want ik heb er altijd zwaar tegen opgezien. 47 dagen zijn wij op zee geweest, n.l. van den 5 Junij tot den 21 Julij, toen wij te New-York aan wal gekomen zijn. Behalve het onaangename van zulk eene reis, als passagiers, en dan zoo talrijk, heeft de zee ook hare bekoorlijkheden. Het zien aankomen van schepen in de verte, het passeren van dezelve, de vreemde en groote visschen en andere zeebewoners, dit alles gaf dikwijls eene aangename afwisseling. Maar boven alle beschrijving schoon en heerlijk is het op- en ondergaan der zon op zee. Dat klimmen uit de zee, of dat wegzinken in de oceaan, die pracht, die majesteit Die dit onverschillig kan aanschouwen, die daarbij koud en ongevoelig blijft, die heeft geen eerbied voor den grooten Schepper. Ook is het eerste gezicht van land, na zulk een lange en ongewone reis, een wezenlijk genoegen. De aandoening die dit op ons had, was ongewoon en ongekend. In de schemering van den morgen op den 21 Julij naderden wij het Staten eiland in de mond der rivier van New- Vork. Weldra kwam ons een aangename geur tegemoet, en in de verte noorden wij de honden blaffen en de hanen kraaijen. De indruk, die dit alles op ons maakte, kunnen wij niet beschrijven. Langzamerhand naderden wij het eiland. Vervolgens kwamen de doctoren aan boord, om de gezondheid te onderzoeken. Nadat alles goed bevonden was, mogten alle passagiers aan wal gaan. Wij lieten evenwel de geheele troep vooruitgaan en wachtten tot de laatste. Daardoor ontkwamen wij aan de lastige opdringers en redden ons uit de handen van bedriegers. Op ons gemak konden wij nu alles ontschepen, en tevens naai het logement komen. In New-York namen wij intrek bij een Hollandschen logementhouder, eenen ALBERS, van Almelo afkomstig. Hier hadden wij het goed en werden ook zeer wel behandeld. Den volgenden, avond, den 22 Julij, zijn wij met de groote stoomboot naar Albany gevaren in 12 uren voor % dollar de persoon. Albany ligt 50 uren van New-York. Uit de beschrijvingen weet gij zoo veel van deze steden, dat ik het onnoodig acht hier breedvoerig van te spreken. Alleen dit: dat ieder vreemdelijk verbaasd staat over de vele en groote stoombooten, die in New-York af en aankomen, en over de verbazende drukte in deze groote Amerikaansche stad. Van Albany zijn wij per spoortrein naar Buffaloo gereisd, een afstand van 150 uur, in den tijd van 24 uren, voor 5 dollars de persoon. Een dollar is f 2,50 Cts., heeft ook 100 Cents, ieder 2K Cts. hollandsch. Den 24 Julij kwamen wij te Buffaloo aan. Deze stad is nog maar kort aangelegd, doch neemt sterk toe. Hare ligging brengt daartoe veel bij, want deze is uiterst schoon en interessant aan het meer Erie. Den 25 Julij, des avonds, zijn wij met de schoone en groote stoomboot Amerika gevaren tot Chicago, gelegen in de staat Michigan. Deze vaart loopt over de meren Erie, Huron en Michigan, een afstand van nagenoeg 250 uren. Wij deden deze rei:; in 4 dagen en kostte de persoon 3 dollars. Wij meenden eerst over Delroit te reizen, doch een Hollansch Heer in Buffaloo, eenen VAN DER PEUL, ried ons dit af', welken raad wij later ontdekten, dat goed was. Van Chicago zijn wij wat terug gereisd naar Grandhaven, alwaar wij den 1 Augustus aankwamen. Hier hebben wij eene kamer gehuurd en ons voorloopig gevestigd. Gij kunt wel begrijpen, dat wij ons nu op ons gemak gevoelden, na eene reis van 57 dagen. Den volgenden dag zijn VAN DER MEULEN en ik naar Do. VAN RAALTE gereisd om inlichting te bekomen, of om land te koopen. VAN RAALTE legt hier een stad aan, in welks nabijheid de meeste Vriezen wonen. --- Karel Kwiek wordt President 5. Mopperend en tegenstribbelend gingen de heren voor Karel uit, over straten en pleinen, door plantsoentjes en over bruggen, totdat Karel Kwiek hun eindelijk mededeelde, dat ze er waren. Ze stonden voor 'n groot huis. Toen ze op zijn kamer waren aangeland, liet Kareltje ze naast elkaar op de divan plaats nemen. „Zo", zei hij tevreden, „een pracht avontuur op de late avond. Steken de heren een sigaret op?" Zelf nam hij er ook een uit het geopende doosje op de tafel en ging dan behaaglijk achterover zitten in een gemakkelijke stoel om zijn vangst eens rustig te bekijken. „Èn mag ik nu weten, wat mijn lieve vrienden van mij wensen?' zei hij, de bezoekers belangstellend bekijkend. --- Wat betekent het woord HUNNEBED HOE HET DRENTSE VOLK ER OVER DACHT Het „arme Drente" kan zich beroemen op het bezit van iets, dat geen van de andere provinciën herbergt: 54 hunnebedden, de helft van het aantal, dat Drente eens heeft bezeten. Verdeeld in twee grote groepen, welke eensdeels de Hondsrug volgen, anderdeels de heuvelruggen rond Havelte in het Zuid-Westen der provincie, vormen zij een buitengewone bekoring voor het Drentse landschap der hoge, boomrijke zandgronden, welke zo fraai contrasteren met de aangrenzende heidevelden. Eigenlijk maken wij ons schuldig aan een onjuistheid: ook de provincie Groningen kan bogen ep een hunnebed, en wel dat te Noordlaren. Maar dit kan men geografisch zonder meer tot de Drentse Hondsrug-groep rekenen. Noordlaren vormde oorspronkelijk één geheel met de Drentse zusterdorpen Mid- en Zuidlaren en werd eerst in de latere Middeleeuwen volgens een vrij willekeurig getrokken grenslijn, mét de stad Groningen, losgemaakt uit het Drentse territoir, dat aan de Utrechtse bisschop bleef. Hoewel men reeds in de 16e eeuw in enkele geschiedkundige werken melding maakt van de Drentse hunnebedden en deze een hoge ouderdom toeschrijft, wist men er eigenlijk tot ver in de 19e eeuw weinig meer van te vertellen, dan op zichzelf niet onaardige, maar wetenschappelijk vrij waardeloze legenden, onder het volk verbreid. Eerst de onderzoekingen van Dr. Holwerda in het begin dezer eeuw, zo gelukkig ingezet in de beide hunnebedden ten Westen van Drouwen, spoedig gevolgd door de vele en nauwkeurige opgravingen van 'Prof. van Giffen, hebben meer licht kunnen versoreiden over het doel van de hunnebedden, alsmede het tijdstip, waarin zij moeten zijn opgericht. Maar zelfs de nauwgezette en breedopgezette onderzoekingen, waaraan Prof. van Giffen de Drentse hunnebedden heeft onderworpen, hebben niet alle ' sluiers kunnen wegnemen, welke de wenteling der eeuwen om deze „onbesuisde steenhopen" heeft geweven. En al weten wij nu uit de publicaties van Prof. van Giffen, dat de hunnebedden gebouwd moeten zijn omstreeks de helft van het tweede duizendtal jaren vóór het begin onzer jaartelling door een bevolking, welke het nomaden leven reeds vaarwel had gezegd en leefde van wat haar akkertjes opbrachten aan gerst en tarwe, aan de oevers van meren en stroompjes in het toen nog bosrijker en vochtiger Drente, er zijn nog genoeg onbeantwoorde vragen overgebleven, .dat wij ons, gezeten op een van de thans veelal eenzaam gelegen „keijensloten", aan allerlei overpeinzingen kunnen overgeven, hoe het leven van die voorgeslachten wel moet zijn geweest, wier verlangen het was na hun dood in dergelijke stenen kelders te worden begraven. De naam „hunnebed" had moeilijk verbeterd kunnen worden: wie bedenkt een geheimzinniger naam voor zulk een geheimzinnige zaak als kunstig opgestapelde stenen, welker zwaarte elke mens verbaast? Men heeft in deze naam meer willen vinden, dan er in te zoeken viel. --- De bekende Johan Picardt, de schrijver van „Korte beschrijving van eenige vergetene en verborgen antiquiteiten der Provincies en landen, gelegen tussen de Noordzee, de IJssel, Emse en Lippe", enz. meent ook reeds (1660), dat de bouwers der „hunnebedden" reuzen waren, „grouwzame reuzen, die in deze landen zijn gekomen uit Gothia, Zweden, Noorwegen", welke „in de woeste Noordsche landen gekomen zijn uit Azië, uit het land Canaan". Blijkbaar kwam hij tot deze stellige uitspraak, doordat hij meteen aan de Hunnen dacht; elders deelt hij in zijn werk mede: „Anno Christi 435 zijn de Noormannen, namelijk Gothen en Noorwegers, die men Hunnen begost te noemen, met eene groote scheepsvloot gevallen en geland in Groningerland en zijn voor Gronenborg gepasseerd, vallende in Drenth, rovende en met haar slepende al wat zij aanpacken kosten". Met recht kan men hier beweren, dat al te grote geleerdheid Picardt tot razernij heeft gevoerd! Hunnen, Noormannen, Reuzen en Hunnebedbouwers, het is één pot nat bij hem. Niet onbelangrijk zou het zijn te_weten, of de vage denkbeelden over de Hunnen, zoals wij die in het werk van Picardt weerspiegeld zagen en die ongetwijfeld vele eeuwen vóói* hem reeds onder het volk leefden, hun oorsprong vinden in Middeleeuwse geschiedboeken, óf nog teruggaan op de Germaanse zangen, die hun onderwerp hadden gevonden in de figuren, welke op de voorgrond traden in de felle strijd met de Hunnen, het deels Aziatisch, deels Germaanse volkenconglomeraat, dat de Westerse beschaving op de scheiding van de vierde naar de vijfde eeuw onzer jaartelling aan de rand van de afgrond heeft gebracht. Hoe het ook moge zijn, duidWlJß 1: wel dat er vele eeuwen moeten zijn verlopen, vóór ook de Hunnen voldoende omsluierd waren geworden, dat zij het peetschap over de stenen bedden konden aanvaarden! H. H. --- Johannes van Lier. die in 1756 een voor die tijd zeer verdienstelijk onderzoek verrichtte in de zgn. grafkelder te Eext (een bijzondere vorm van hunnebed, tot dusverre in Drente niet elders aangetroffen) en waarvan het fraaie verslag zijn waarde niet heeft verloren, schrijft in zijn „Oudheidkundige Brieven" het volgende (p. 24): „Ik denke dierhalven om eene andere en zeer eenvoudige naamreden van deze steenhopen, 't Is aan niemand onbewust, althans in dit gedeelte van ons dierbaar Gemeenebest, dat het oude woord Heene nog dikwijls gebeezigd wordt voor Lijk; immers men noemt, zo in de Provincie van Groningen, als in dit Landschap, ca mogelijk elders meer, dat kleed, hetgeen men een gestorven Lichaam aantrekt, een Heenekleed, dat is een dood- of iijkkleed. Hoe gemakkelijk valt het nu niet te begrijpen, dat "het woord Huine, gelijk ik vermoede, van een plompe uitspraak voortkomt, in dewelke de ui voor e eom» wijlen wordt gehoord, en dat onkundige pennevoerders, in het schrijven, niet de schrijfwijs, maar het geluid der uitsprake hebben nagevolgd, zulks dat van Heenebed, dat is Lijkbed, rust- of begraafplaats Huine en Hune, of volgens anderen, Hunnebed gemaakt is." Hoe aardig ook gevonden, taalkundig zijn tegen deze etymologie ernstige bezwaren in te brengen. Bovendien vindt men nimmer een andere klinker dan de u, lang of kort, noch in geschriften, noch in de volkstaal. Daar komt bij, de benaming „hunnebed" is geenszins tot Drente beperkt. Ook in de Harz kent men ~Hunebetten" en „Hünegraber", daarnaast ook „Riesenbetter" en „Riesengraber" genoemd. Veelvuldig stoot men in Overijsel, Gelderland, Oldenburg en Westfalen, op namen als „Hunnensch'ans", „Hunnensteenen", „Hunnenkamp", „Hunnenberg", waarbij het steeds gaat om praehistorische monumenten over wier ouderdom en bedoeling men in het duister tastte, of om bepaalde, uiterlijk niet zozeer opvallende percelen grond, waarover vage overleveringen wonderlijke zaken wisten te vertellen. Het ligt daarom voor de hand, dat men op een zeker tijdstip de bouw van al deze geheimzinnige monumenten is gaan toeschrijven aan een even geheimzinnig volk, het legendarische Reuzenvolk der „Hunnen". --- — Dr. ir. S. L. Louwes, directeur-generaal van de Voedselvoorziening, zal tegen 1 Juli a.s. de functie van „special advisor'" van de Directeur-Generaal van de F.A.O. (Food and Agricultural Organisation of the United Nations) neerleggen. Hij zal zijn werkzaamheden bij het ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening hervatten. --- Middenstandscongres Partij van de Arbeid. Op het middenstandscongres van de Partij van de Arbeid, hield Maandagochtend het Tweede Kamerlid drs. G. M. Nederhorst een beschouwing over de overheidsmaatregelen voor de middenstand. Ofschoon spreker toegaf, dat de middenstanders op het ogenblik administratief zwaar belast zijn, ontkende hij, dat de huidige overheidsbepalingen veel te maken hebben met de geleide economie. Zij zijn slechts een gevolg van de goederenschaarste. Voor goed gedocumenteerde klachten zullen de middenstanders ongetwijfeld bij de overheid gehoor vinden. Zy zullen echter zelf de hand aan de ploeg moeten slaan door een hechtere en deugdelijker organisatie. Slecht renderende en- ondeskundig geleide bedrijfjes zijn niet in het belang van de middenstand. Zij kunnen slechts remmend werken. Om voldoende te kunnen exporteren — dus ook importeren — is het efficiënt werken van het gehele bedrijfsleven, de middenstand inbegrepen, een eerste vereiste, aldus spr. In de namiddagbijeenkomst sprak dr. E. J. Tobi, die ontkende dat de Partij van de Arbeid streeft naar socialisatie van de middenstandsbedrijven. De betekenis van de middenstand is in drie punten te formuleren: een belangrijke functie in handel en verkeer, een kweekplaats voor krachtige mensen met initiatief en een werkgemeenschap met de grondslagen voor goede gezinsverhoudingen. — Het zware onweer, dat Maandagavond boven N.0.-Brabant losbrak, heeft op verschillende plaatsen brand doen ontstaan. In Gassel en Reek sloeg de bliksem in meerdere huizen en boerderijen. Twee daarvan brandden geheel af. — Het radioprogramma voor de Ne-t derlandse strijdkrachten gaat een nieuwe rubriek openen, welke gewijd zal zijn aan de demobilisatie en de vraagstukkeu die daarmede samenhangen. Deze rubriek is elke Zaterdagavond tussen 18.30 en 19.00 uur te beluisteren over Hilversum I ---