DE GRACHTEN VAN FRANEKER DEMPEN OF NIET DEMPEN? De naam Franeker is thans op veler lip pen en wel omdat een gedeelte der burgerij «cent, dat het overweging verdient de grachten te dempen en het daardoor mogelijk te maken het verkeer door de oude stad heen te leiden. Oud en merkwaardig is deze stad, thans in vergelijking met andere klein, doch eenmaal heeft ze in de geschiedenis van Friesland een belangrijke rol gespeeld. Vele oude gebouwen, grootsch van opzet, spreken nog van de historie dezer stad en van sterk en krachtig leven. Van de 13de tot aan de 16de eeuw heeft het bestuur der stad ter verdediging verschillende buitengrachten laten graven, die met de ommuring en later met de omwalling tot taak hadden voor de veiligheid der inwoners te zorgen. Bij de uitbreiding der stad werden de oude buitengrachten als binnengrachten en .voor het verkeer gebruikt; eveneens groef men in het uitbreidingsgedeelte nieuwe binnengrachten. Deze werden veelal aan beide zijden, doch soms ook aan één zijde van kaden voorzien, welke pas in latere jaren werden bevloerd. Bij afzonderlijk besluit werden door het stadsbestuur enkele van deze nieuwe grachten aangewezen om hierlangs speciale bedrijfsgebouwen te vestigen. Andere wallen werden aangewezen als marktplaats. De vroegere bestemming leeft nog voort in de namen als Suipmarckt, Coorenmarckt, Vischmarckt, Schilcampen en JZilverstraat, De bij deze bedrijven betrokkenen bouwden hier hunne woningen, pakhuizen en werkplaatsen, terwijl andere grachten bestemd werden tot woonplaats van de voorname burgers en deftiga kooplieden. Dat men moeite deed om uit schoonheidsoogpunt bevredigende oplossingen te verkrijgen, bewijzen de bouw van het stadhuis en die van het korendragershuisje. Beide staan op markante punten in het stadsbeeld en beheerschen de omgeving. Gezicht van de Godsacker naar de Prins Mauritsbrui --- Brieven uit Duitschland. DE MAN MET HET VREEMDE VOERTUIG. Het was Zondag den Uden Juni. De lucht was zwaar bewolkt. Eerst langzaam, geleidelijk in steeds grooter droppels, viel de regen. Op den eenzamen landweg naderde een vreemde gestalte onae plaats. Op het eerste gezitiht dacht ik: „Een vrouw met een sportkar". Toen ik nauwkeuriger toekeek, ontdekte ik, dat het een man was. Een man, naar schatting 40 a 50 jaar oud en gekleed als een landlooper, schoof met gebogen rug een karretje voor zich uit. Op het onderstel van een oude sportkaT (kinderwagen) had hij een margarine-kistje gemonteerd. Daar het deksel mankeerde, was er een oude zak over gebonden. Daar het dien dag regenachtig weer was, had ik geen fototoestel bij me, -anders had ik bepaald dit ongewone beeld voor de lezers van dit blad vereeuwigd. De man was een der vele duizenden, die in Duitschland zonder woning en bestaan geraakt zijn en nu doelloos door het land zwerven. Ach, we kennen het type van den landlooper maar al te goed, zooals ze hier dagelijks voorbijtrekken in hun oude plunje, meest op kousevoeten en een ouden zak op den rug, waarin zich de rest van hun armzalig bezit bevindt. Maar deze man was op een nieuw idee gekomen, waaraan twee motieven den doorslag gegeven zullen hebben. Eerstens is het gemakkelijker zijn hebben en houden te rijden dan te dragen, en in de tweede plaats is hij verzekerd dat hij met zijn vreemd voertuig overal het voorwerp der algemeene belangstelling is, dat ongetwijfeld op de milde gaven, waarvan hij leeft, een gunstigen invloed uitoefent. --- Een gewichtige ontdekking. Eenige minuten buiten onze plaats in het open veld, is een zandkuil van ongeveer ecu halve hectare groot. Of liever, het was eens een zandkuil, want het zand heeft men er uit gegraven. Als vreemde natuuruitwaseen staan hier midden in het veld, dat een vruchtbaren zwaren leembodem heeft, zand en grintheuvels. Genoemde zandkuil is aan de inwoners der gemeente ter beschikking gesteld om alle vuil en voorwerpen, die men graag kwijt wil, er in te gooien. leder brengt hier de asch. Maar ook andere voorwerpen, die eenmaal tot de huishoudelijke artikelen behoorden, liggen hier doorelkaar. Oude matrassen en afgedane canapé's, oude verroeste fietsen en kinderwagens, honderden oude emmers en duizenden conservenblikjes enz. enz., te veel om op te noemen. Als ma vele eeuwen deze plaats eens opnieuw ontdekt wordt, vinden de ouheidkundigen, die dan onderzoekingen doen, hier een menigte materiaal, waaruit ze zich een beeld van het leven onzer dagen zullen vormen. Welnu, deze plaats, die eenmaal een goudmijn voor de oudheidkundigen der toekomst belooft te worden, wekte ook de nieuwsgierige belangstelling op van onzen wereldreiziger. Reeds van verre had hij den kuil met verborgen schatten ontdekt. Zijn wagentje ter zijde schuivende en dwars door het veld er op af gaan, was het werk van een oogenblik. Dit oogenblik benutte ik om het vreemde voertuig eens in oogenschouw te nemen. Tusschen de spleten van het primitieve kistje door kwam een oud tentdoek te voorschijn, een paar potten en pannen en een oude overjas. Dat was alles. Toen ging ik naar den zandkuil, om eens te zien. wat de vreemde gast daar wel zocht. Hij zocht zoo ijverig tusschen de „oudheden", dat hij mij niet hoorde naderen. Er scheen aan ziJTie „uitrusting" nog iets te ontbreken, dat hij hier hoopte te vinden. Alle voorwerpen werden nauwkeurig van alle zijden bekeken of ze noe bruikbaar waren. Maar hoe hij ook zocht, er was niets te vinden, dat het medenemen nog waard was. Toen ontdekte hij plotseling, dlat ik hem vol belangst all mig gadesloeg. Glimlachend kwam hij naderbij. --- De beteekenis der grachten voor het economisch leven. Langs de grachten had men vroeger eenvoudige houten beschoeiïngen en daarin de waltrapjes, welke toegang tot de kaden gaven of ook wel kelderingen. De kaden waren met boomen beplant, die de grachten en de wallen overschaduwden. Waar deze boomen bewaard zijn, doen ze thans veelal uitstekende diensten om de smakelooze gevels, in de 19de eeuw voor verschillende perceelen gebouwd, aan het oog te onttrekken. In den voorzomer geven deze boomen aan de grachtjes een feestelijk aanzien en het groen hiervan vormt veelal een fraai kleurcontrast met de sterk rood of zacht geel gekleurde baksteen geveltjes, die in allerlei vormen de straat afsloten. Sommige binnengrachten waren zoo smal, dat twee schepen elkaar nauwelijks konden passeeren en ze dienden dan ook in hoofdzaak alleen om de eigenaars der aangrenrende perceelen fn 3e gelegenheid te stellen hunne koopwaren en materialen per schuit aan- en af te voeren. De grachten waren de voornaamste verkeerswegen binnen de Oud-Hollandsche steden en ze dienden zoowel voor 't vervoer van personen als dat van goederen en werden zoowel bevaren door de eigen jachten als door de trekschuit of pakschuit. In verband met deze belangrijke functie werden ze goed onderhouden. In plaats van per auto, per spoor, tram of fiets, ging men toen met het eigen jacht of de trekschuit de familie- en de zakenreizen ondernemen. Het rijtuig werd binnen de stad bijna niet gebruikt en toen in lateren tijd bij de verbetering der verkeerswegen het vervoer per as toenam, kwam men niet met deze voertuigen binnen de stad, doch stalde ze bij de poorten op de wagenpleinen. Het vervoer met de zwaar beladen wagens door de stad leverde tal van moeilijkheden op en het werd ook belemmerd door de hooge steenen boogbruggen. Terwille van de vrije vaart had men voor de passage over de grachten deze steenen boogbruggen zoo hoog gemaakt en over de hoofdgracht en de buitengrachten bouwde men een enkele of dubbele ophaalbrug. Over de meer ondergeschikte binnengrachten had men voor de dwarsstraten hooge smalle houten trapbrugjes, welke meestal slechts voor één persoon, soms voor twee, begaanbaar waren. In de nabijheid van de buitengrachten lagen de bierschepen, waaraan in verschillende plaatsen de naam Brouwersgracht zijn ontstaan dankt. Hier waren ook de scheepstimmerwerven, de houtzagerijen en de bedrijfsmolens. De woonverblijven langs de grachten waren het meest in trek, omdat men hier de levendigheid van het verkeer had en het voordeel van een breede ruimte tusschen de gevels der huizen. De andere stra- ten in de oude steden waren vrij smal. Men had hier dus volop licht en lucht en het voordeel van de gemakkelijke ontvangst van de goederen. Het rustige leven, dat de vervlogen eeuwen kenmerkte, speelde zich vooral af om en bij de oude stadsgrachten. 's Avonds na afloop van de dagelijksche werkzaamheden hielden op de onder de luifels aangebrachte zitbanken op de stoepen onze voorouders hunne buurpraatjes. Ook werden hier van de inwoners, die per trekschuit de hoofdstad hadden bezocht, de laatste nieuwsberichten in ontvangst genomen en besproken en voor den zakenman diende de stoep op marktdagen als uitstalplaats der handelswaren. De kleine vaak smalle grachtjes met de daaraan gebouvde huizen bieden veelal schilderachtige gezichten, zooals b.v. in Franeker bij het korendragershuisje, welk gebouwtje gedeeltelijk over het water is uitgebouwd. Deze grachten gaven en geven onze Hollandsche steden De Zilverstraat met het Korendragershuisje op den achtergrond. Zilverstraat-Groenmarkt met als afsluiting op den achtergrond het merkwaardige stadhuis. De Zuider- of Nieuwe Heerengracht, gegraven volgens het besluit van 1645. Een fraaie kiek van de gracht langs de Godsacker. --- Een levensgeschiedenis in weinig woorden. Op mijn vraag wat hij hier zocht, vertelde hij mij het volgende: „U zult het zeker vreemd vinden, waarom ik hier tusschen den ouden rommel, die anderen weggeworpen hebben, rondsnuffel Ik zocht nog iets wat ik misschien zou kunnen gebruiken, maar dat, wat er in 't Duitschland van heden nog weggeworpen wordt, is 't oprapen niet meer waard. Vroeger was dat anders. Vroeger was ik dat ook anders gewend. Ik had werk en met mi.in vrouw leefde ik gelukkig en tevreden. Maar de groote werkloosheid kwam. 'k geraakte zonder verdienst en tot overmaat van ramp overleed mijn vrouw. Toen stotnd ik alleen op de wereld. De ondersteun in jr, die ik ontving, was zoo gering, dat ik er geen eigen huishouding op nahouden kon. Huur kon ik niet meer betalen. Zoo geraakte ik op straat, evenals zoo vele anderen. Al mijn hebben en houden heb ik in dat wagentje, daarmee trek ik door het land. De kost bedel ik bijelkaar. Als ik geen onderdak kan vinden, zet ik een tentje op edaaronder slaap ik. Om mij iets warms klac, te maken, daarvoor heb ik iets bij mij". „En doet u zooveel op, dat u in uw onder houd kunt voorzien?" „Niet altijd; ik lijd vaak honger en ge n-ek, want in Duitschland zijn de meesten dij wanneer ze zooveel verdienen, dat ze loor den tijd kunnen komen, en zij, die nog -vel iets hebben, geven niets. Ook al omdat er zoovelen komen". «Dus u kunt ook het bekende lied zingen: „Ein freies Leben führen wir". „Vrij ja, maar vol ontberingen". Toen ging hij naar zijn wagentje terug en schoof welgemoed verder, welgemoed, want dsze arme man, die in den maalstroom des levens zijn triest leven leidt, verheugde er zich in, dat een ander zich eens met hem 'ïad bemoeid. Op het potroleumveld Lok-batan. in de buurt van Bakoe, is onlangs een zeer sterke oliebron aangeboord, die dagelijks van 15 tot 2(1 duizend ton petroleum syuit. Links ziet men de spuitende bron, rechts de rivier van petroleum, welke het product afvoert. --- een eigen karakter en wel een geheel bijzonder karakter en ze zijn een onmisbaar onderdeel hiervan, zoowel uit practisch als aesthetisch oogpunt. Ze geven dat mooie en schilderachtige beeld, dat elk mensch, begaafd met eenig kunstgevoel, trekt en dat dan ook honderden malen door onze bekende schilders en teekenaars tot het onderwerp hunner studie is gekozen. Elke stad zonder grachten mist dat en vooral de vreemdeling, die dergelijke gezichten niet kent en dus veelal meer onbevangen over de waarde ervan kan oordcelen, wordt door deze schoonheid en het typische beeld aangetrokken. Hij raakt na een bezoek aan dergelijke steden niet uitgepraat over de daar gevonden stads- en straatbeelden met water en schepen. De aanwezigheid van dit water veroorzaakt tevens de fraaie weerspiegeling. Door het gewijzigd vervoer en verkeer wordt er thans door enkelen aan de stadsbesturen wel geadviseerd de grachten te dempen, omdat deze voor het verkeer hun nut hebben verloren. Met het toenemen van het vervoer per as zijn vele typische boogbruggen dan ook reeds verdwenen, omdat ze dit vervoer bemoeilijkten. Veelal zijn ze vervangen door de vlakke brug. Met het verdwijnen der boogbruggen gingen vele fraaie en eigenaardige doorkijkjes verloren en ze zelve vormden met hun gemetselde afsluitingen, welke langzaam groeiden uit den walmuur, in 't straatbeeld van fraai accent. Ze waren zoo eenvoudig, zoo logisch en behoorden bij de oude grachten. Voor elk kunstgevoelig mensch is de ijzeren vlakke brug met zijn veelal te fraai gemaakte ijzeren leuningen een storend element in het straatbeeld met een grachtje. Gaat men echter, zooals tegenwoordig nog al eens geschiedt, zoon brug in zijn geheel dan ook nog versieren met vreemde materialen als het gepolijst en glanzend graniet of met kostbaar gesmede lantaarns, dan ontsiert ze nog meer. De vorm is hoofdzaak en niet het materiaal. Elke vervanging van een boogbrug door een vlakke brug is voor een stadsbeeld dan ook een onherstelbaar verlies. --- De dempingsactie. In latere jaren ondervonden de grachten de nadeelen, veroorzaakt door de dichtere bebouwing binnen de steden en wel in hoofdzaak door grootere afvoer van de afvalstoffen der bewoners en ook die van tte werkplaatsen en fabrieken. Hierop waren ze niet berekend en ze werden meer en meer vervuild, omdat er geen aandacht werd besteed aan een oplossing van dit vraagstuk. Toch is deze wel te vinden, n.l. door inlating van een voldoende hoeveelheid versch water. In plaats hiervan kwamen velen tot de leuze — dempt de grachten. Daarnaast komen tegenwoordig enkele middenstanders, die de grachten willen dempen, om op die wijze het autoverkeer langs hunne winkels te voeren. Ze vergeten echter, dat het autoverkeer langs dergelijke straten meer na- dan voordcelen voor hen brengt. In de vorige eeuw heeft men in verschillende plaatsen, waarvan ik er enkele wil noemen, als: Amsterdam, Alkmaar, Bolsward, Enkhuizen, Groningen, 's-Gravenhage, Haarlem, Harlingen, Hoorn, Leeuwarden, Leiden, Middelburg, Rotterdam, Sneek, Workum en Zaandam grachten gedempt, en met welk resultaat? Men heeft geheele stadsgedeelten totaal bedorven en alleen tegenover de groote kosten geringe voordcelen verkregen. De hier aangelegde straten zijn alle armer di- voorheen, de huizen, de boomen en alles is kleiner van afmeting geworden en zoo doodscb, dat het geheel den kenner tot weemoed stemt. De kleur, het aantrekkelijke, het levendige is door het dempen der gracht uit hét straatbeeld verdwenen. Al de huizen, welke de straatafsluiting vormen, zijn in aanzien achteruit gegaan en maken een armoedigen indruk. Doordat vroeger het aanwezige water met zijn boomen de aandacht op zich vestigde en deze na het verdwijnen meer op de huizen wordt overgebracht, treden alle fouten en gebreken hiervan thans sterk naar den voorgrond. Franeker, dat de meeste van de grachten nog heeft bewaard en daardoor een eigen oud karakter bezit, is in dit opzicht een der mooiste stadjes van ons land. Neemt men het oude karakter weg, dan houdt Franeker niets van waarde over en deze demping zou dan ook de ondergang der stad zijn. De hierbij gegeven afbeeldingen toonei» wat vernietigd zou worden. G. J. VEENSTRA. --- De regeering wil scherper optreden. Als vanouds was Duitschland het dorado der landloopers. Reeds voor den oorlog, toen er nog geen gebrek aan werk was, waren de Duitsche straatwegen met landloopers bevolkt. De politie deed daartegen weinig of niets. De nieuwe regeering, die op elk gebied orde scheppen wil, heeft aangekondigd-, dat voortaan tegen landlooperij en bedelarij strenger opgetreden zal worden. In een tijdschrift, dat 60 jaren oud is, las ik het volgende: „Geen land in Europa, waar zooveel landloopers op de straatwegen aangetroffen worden, als in Duitschland. Wij zouden het interessant vinden, ook eens van andere landen een landloopersstatistiek te bezitten. Want in Frankrijk en Engeland beweert men, van deze negatieve individuen slechts weinige exenrolaren te bpritten Zou het dus bij ons Duitschers de „Wanderlust" rijn, die sedert overoude tijden de Teutonen in het bloed zit. Konden we het maar doen, zooals de Nederlanders Zoodra m Nederland door de politie een landlooper gegrepen wordt, zet men hem op den trein en stuurt hem over de grenzen. Maar wij kunnen dat niet. want de landloopers, die onze straten onveilig maken, zijn onze eigen landskinderen". Hieruit blijkt, dat in Duitschland voor vele jaren reeds de „ridders der landstraat" a. even bekende verschijningen waren als thans. Ti --- Consumptie-melk. De Crisis-Zuivel-Centrale maakt bekend dat v-oor de periode van 25 Juni tot