Jan Jacobszoon van Harlinghen en zijn Gheestelijcke Liedekens, gemaeckt aen verscheyden persoonen II. De lotgevallen van den dichter volgens zijn eigen beschrijving en die zijner vrienden. In ons vorig artikel onder bovenstaand hoofd hebben wij aan de hand van verschillende getuigenissen aangetoond, hoe de onderlinge verdeeldheid de opkomst van één Doopsgezinde gemeenschap van geloovigen verhinderde en tweedracht zaaide, waar eenheid zoo dringend noodzakelijk was. Daardoor de uitbanning en verstooting van op den voorgrond tredende schismatieken als onzen dichter Jan Jacobsz. van Harlinghen. De „Successio Anabaptistica" zegt ten opzichte van Friesland vooral niet veel goeds: „Ten derden steeckt uit inde Wederdopers van dese tyt het leveray van de boose gbeest, waermede sy alder sekerste bekent worden, dat is Ghedeeltheyt, Gheschoertheyt, heßsche nydicheyt. Dese domineren soe onmatich onder dit geselschap, datier niet een stads, lae een dorp gevonden (wordt), in welke sy niet oprichten het antaer tegen t'autaer, ende de gemeinte tegen de gemeinte: ende maecken onder den anderen met disputeren, argueren en verbannen, stikken confuys, en vervverringhe, datsy de timmerluden van Babel verre te boven gaen. De een roept ick bin een siodder- Men nis t, de andere ick bin een harde vries, de derde ick bin een huyscoper, de vierde ick een Bancheruttier, elck dient eenen sonderüngen heer in sulke gemeintschap, dat de wet vande natuer int groote Sacrament vanden houwelicken staet niet staende mach blijven, en sniden de vrou vande man, de moeder van haer kynt, en soe vast voort, als wy alle daghe voor ons oglien bevinden. Tengevolge van deze splitsing was ten slotte ook Jan Jacobszoon uitgebannen. Hij mocht dan een tijdlang onder ziin geestverwanten de scepter gezwaaid hebben, vooral toen Jan Willemszoon overleden was, en hij met Thijs Gerritszoon, Joost Ewoutszoon „met haer ghesinde, de hande ruyme ghecreghen ende haer broeders soeveel hitsiger, als sy te langher haer voernemen besloten hadden ghebannen ende den Duvel overghegheven met sulken auforiteyt ende gherechticheyt. dat sy alleen onder Vriesen, onder Vlaminghen, onder slodders. onder harde (Vriesen) de overhandt wilde houden en daerom niemant wilde ontfanghen, die onder de doopse ghemeynte gheweest waren, off sy mosten wederom herdoopt wesen. al waren sy 25 mael ghedoopt ende wederdoopt", ook voor hen kwam de tijd. dat zij zwervende en dolende zouden zijn en hun geen vaste gemeente meer toevertrouwd werd. De .broeders" en ..zusters" deden hem nu hier dan daar handreiking en gaven ten slotte ook de vruchten van zijn geestelijken arbeid uit, waarvan in 1612 de volgende bundel verscheen: Eenighe Gheestelijcke Liedekens, gemaeckt aen verscheyden persoenen, door Jan Jacobszoon van Harlinghen. Welcke Liedekens meestendeel by een vergadert door H.H. ende nae volghende voort ten vollen by een vergadert ende gestelt op d'ordonnantie vanden A.B.C, met de aenwijsinghen op de canten. Ende ten Druck bestelt door P. W. (Bogaert). Ghedruckt t'Amsterdam, By Nicolaes-Biestkens, inde Lelye onder de Doornen, Anno 1612 Ende men vintse te coop by Jan Jansz. achter de nieuwe Kerck, inde Laken-man. In de verstrooiing werden deze „gheestelijcke liedekens" dus gemaakt, soms zelfs onder het barnen der gevaren. Zie hier wat de uitgever in zijn voorrede der gedichten omtrent de lotgevallen van den tlichter na zijn verbanning vertelt: „Vorder naedenckend? hoe de Autheur Jan Jacobszoon van Harlinghen dese Liedekens om der waerheyt Gods wille zijn Vaderlandt, Vrienden ende Maghen ende woonstede hè-* moeten verlaten, niet wetende waer hij hem keeren soude, ten lande als een quaetdoender uyt-ghebannen zijnde, als oock aen zijn eyghen persoone verscheyden reysen voor desen onder dat bloedighe vervolch des Pausdoms geleden, bevonden heeft", zoodat het hem niet mogelijk was zonder groot gevaar aan de uitbreiding der gemeenten van Mennonieten werkzaam te zijn. Desniettemin trotseerde hij die gevaren. „Tot Groeninghen zijnde, worde secretelick door eener ghewaerschout alsoo lief hy zyn leven hadde, alsoo neerstich soude hy hem uyt der stadt schicken. Ende door behendicheyt met voorsichticheyt uytgheraeckt zynde, soo heeft hy hem verstoken ende verborgen ende werde doen zijt gewaer wierden tot alle poorten uyt met Peerden nae ghereden ende vervolcht, maer hem niet becomen ende heeft haer alsoo ontgaen." Op welke wijze Pieter Willems Bogaert met Jan Jacobszoon in contact kwam en later als uitgever van zijn dichtbundel optrad, blijkt uit het volgende. „Want als Jan Jacobszoon uyt Vrieslant verdreven zijnde, doen quam hy tot Hoorn in Hollant, soeckende hooft ende troost aen zyne Geloofsgenooten ende Mede-broederen. Soo hebbe ick ende noch eenige hem broederlijcken ontfanghen, onse huysen ghepresenteert, liefde ende vrientschap bewesen, gelijck ick doen ende oock noch meene dat het also behoorde, om soodanighe in haren druck ende droeffenisse te bewysen, ghelijck als Barnabas den viuchtighen Paulus dede ende nam hem tot hemwaerts." Doch ook te Hoorn in Wesifriesland heerschte er geen eenstemmigheid en gelijkgezindheid onder de broederen, want de uitgever der gedichten vertelt verder: Dit dus doende meende (ik) wel te doen; so zijnder verscheyden persoenen t'mynen huyse gecomen ende (soo sy seyden) uyt trouheyt mijn waerschouden dat ick my met Jan Jacobsz. soo ghemeensaem niet en soude houden: welckes my een groote verwonderinghe was, zeggende waerom? Maer om dat hy uyt Vrieslant ghebannen is: Ick seyde dat en erghert my niet: want Petrus en Johannes ginghen vrolijck vanden Raedt. dat sy weerdich waren om des Heeren name geesselinge ende versrraetheydt te lyden, wel oker lyden de wereldt niet weerdich en is." Ja het kwam zelfs zoo ver, dat men Jan Jacobsz. ook uit de Hoornsche gemeente wou bannen. „Sy seyden hy mocht oock wel uyt Hollant ghebannen worden, ende zijn aenhangers als dan met hem." Er waren ook hier echter goede vrienden, die zich het lot van den Frieschen zwerveling aantrokken. Een hunner, die hem ook een tijdlang herbergde, zegt o.a. ..Dese noch deser gelycke redenen en hebben mijn niet coHnen beweghen om teghen der waerheyt te handelen, maer/meckten my des te vrymoedigher. lev«hdigher ende crachtigher. hoewel nier onghetroost in mijn ghemoedt ziürde. aensiende dat het die rechte genade des Heeren aenporrende bant was. Dat hy gheJTint was. als oock naevolgende vele van zyne Mededienderen ende Broederen, derphelijcke persecuiie om der waerhevts wille hebben moeten lyden. veriaecht, verdreven, haere goederen berooft, vercocht, als tot Leeuwaerden. Bolswert ende op Am landt e'c, om liever te lvden all dat de Heere door zijn Vaderlijcke barmherticheijt haer luyden toe voechden dan die waerheyt te verlaten." Omtrent 1600 hebben zij hun goederen echter meerendeels teruggekregen en keerden wederom tot hun haardsteden terug. Tn dit licht beschouwe men ook de uitgifte van Jan Jacobszoon's gedichten. Want hij had trots de uitbanning en het geweld hem aangedaan nog vele vrienden, die het zeer op prijs stelden door zijn liederen in con'act te kunnen blijven met den dichter, dien ze zoo hoog achtten. En deze vrienden woonden nog wel het meest verspreid op Frieslands grond en on de Noordzee-eilanden. waar destijds veel Doopsgezinden hun toevlucht badden gezocht en gemeenten gesticht. Hiervan vertelt de uitgever het volgende: „Ghelijck wy dan tot vermaninghe inder cortheyt verhaelt hebben, hoe dat de Autheur deser Liedekens in zijnder droefheyt ende ballingschap niet en is ontfanghen alsmen soodanighe behoort te ontfanghen. Endcdaer beneven, als ie met hem reysde in Groeningerlandt, Aemlandt, dei- Schelling hen de Vlielandt, als doen aensiende met grnote vermaekelijckheydt een uytnemende ende een bysondere liefde ende toe-gheneychden ghemoede der Broederen ende Susteren tot hem-waerts, uyt Vrieslandt comende, hem ontfanghende, ghelyck Joseph zynen vader Jacob dede met tranen ende blyschappen. Ende nae eenighe Christelicke stichtinghe ende vermakinge, soo hebben sy haer afscheyt van hem genomen (niet wetende of sy zyn aenghesicht meer souden sien) met grooter droefheyt, ghelijck de Outsten van Ephesien van Paulus scheyden." „Alle zijn teghenwoordicheydt missende, soo hebben vele daer door te begheerigher gheweest, om het gene dat sy van hem tegenwoordich hebben mochten name n 11 ic k zij n e Lic d ekens, om alsoo haer daer mede t e vermaken, tot gedenckenisse van haere besondere lieve absenterende vrient ende ghetrouwe sorghe-dragher der Ghemeynte Gods." Om deze reden hadden verscheiden broeders en zusters er bij Pieter Willems Bogaert op aangedrongen, om Jan Jacobszoon's gedichten uit te geven „tot stichtinghe ende opbouwinghe", waaraan hij gevolg had gegeven en waarmee hij in den aanvang van het jaar 1612 te Hoorn gereed kwam. Wat den aard dezer poëzie betreft, daarover kunnen we kort zijn. Het is geen hooge kunst, welke de dichter ons te genieten geeft; de techniek zijner verzen is zwak, meestal maakwerk, weinig zangerig en klankrijk, doch ook zijn er goede gedeelten onder. De dichter schreef verzen of rijmde om te getuige n, om de broeders en zusters „in den staat der genade" op de vruchten der beproeving en van het lijden te wijzen, om te stichten en te vermanen. Ziehier een voorbeeld: „Ick ben nu weer ghedachtich, Wat 'k eens op Vlielant sach, Int jaer alsmen schreef tachtig (1580), Effen op lichtmisdach. Wy saten in een ghelach, Wy songhen ende spraecken Om int rijcke Gods te raecken Dat waer al ons ghewach. Niemant werde bevonden Dat hy daer buyten blijft, Vreest so 'het loon der sonden, Dat ghyse niet bedrijft, Dats aen u niet beclijft, Want sij heeft leeuwen tanden Men comt door haer tot schanden, Twelck gheen Christen gheriift. Zang- en klankrijker is het volgende poeëm der bevindelijke genade: „Laet ons verblijden, met vreesen en beven, Boosen schijn mijden, want ons is gegheven In onse lijden, int begin der tijden, Macht om te leven. „In die Phropheten, leestmen overvloedich Hoe twort verweten, Israhel stoutmoedicli Dat sy vergheten. hoe sy had gheseten Onreyn en bloedich. Want ellick strijder, worstelt in sijn pereken, Daer salmen yder, loonen na sijn wereken Quade met lijden, goede met verblijden Och wilt toch merken." In een volgend artikel behalve enkele andere proeven van zijn dichtwerk nog eenige bijzonderheden omtrent de laats'e leven--;aren van Jan Jacobszoon van Harlinghen. A. 11. --- VAN HEINDE EN VEERIS Te goed van vertrouwen. Nabij Meinweg Vlodrop is iemand uit Roermond die zijn rijwiel met actetasch buiten aan een der weinige huizen aldaar, had neergezet, beroofd van 800 Mark. die in die tasch waren geborgen. Twee personen, die in de buurt door een jongen waren gezien, werden van dezen diefstal verdacht. Zij zijn te Elmpt in een café overrompeld, toen zij juist de eerste M. 2.00 van hun buit hadden verteerd. --- INTERNATIONALE HOTELDIEF GEIRRESTEERD. Door 't flinke optreden van een Nederlandsen koopman. Door de tegenwoordigheid van geest van een Nederlandschen koopman is 'n bekende internationale hoteldief te Berlijn kunnen gearresteerd worden. Toen de koopman 's nachts om één uur in zijn hotelkamer kwam, bemerkte hij een man onder zijn bed en riep direct „Blijf liggen of ik schiet!" Het gealarmeerde hotelpersoneel waarschuwde de politie, die den man meenam naar he'. bureau, waar bleek, dat een goede vangst gedaan was. De aspirant dief was n.l. geen vreemdeling in het vak. Hij was in 1925 uit Amerika terug gekomen en datzelfde jaar nog veroordeeld tot drie jaren gevangenisstraf wegens hotelciefstal, in Keulen gepleegd. Na zijn vrijlating verbleef de man in hotels te Wiesbaden, Frankfort en andere steden en sedert eenige maanden te Berlijn, waar hij van verscheidene hoteldiefstallen verdacht wordt. --- Ned. Eiercontrôlebureau. Dezer dagen heeft te Utrecht een bespreking plaats gehad tusschen vertegenwoordigers van de Nederlandsche Pluimvee Federatie, de Vereen, van Eierhandelaren in Barrieveld en Omstreken, de Geld.-Overijs. Vereen van Eierhandelaren en de Eierbeurs te Amsterdam. De vergadering werd mede bijgewoond door den inspecteur van den landbouw en door den rijkspluimveeconsulent van Nederland. Als leiddraad voor de besprekingen dienden ontwerp-statuten en huishoudelijk reglement voor een Nederlandsen Eiercontrôlebureau, ontworpen door een commissie uit de Ned. Pluimvee Federatie. Na geringe wijzigingen vonden deze ontwerpen algemeene instemming. Het ligt in de bedoeling 15 Mei direct tot oprichting van het Ned. Eiercontrôlebureau over te gaan. --- HET PAPIERVERBRUIK VOOR COURANTEN IN NEDERLAND. Per jaar een heel bosch. De directeur van „'t Handelsblad", de heer Heldring, die dezer dagen te Amsterdam een lezing over "t courantenbedrijf hield, stelde in 't licht, dat wat de onafhankelijkheid betreft, onze Nederlandsche pers er heel wat beter aan toe is als de buitenlandsche. Maar er wordt hier veel gevergd van de directies. Ons kleine land met een ontwikkeld publiek noodzaakt de bladen tot zeer groote uitgaven voor een geweldigen staf van redacteuren, correspondenten, fotografen, enz.... De Nederlandsche bladen zijn eigenlijk een compendium van ..elk wat wils"; de lezer, die dan ook denkt, dat alles voor hem alleen is, is er slecht aan toe. Ten slotte gaf spreker nog eenige cijfers voor het papierverbruik. Hoeveel papier jaarlijks gebruikt wordt door een blad als het ..Handelsblad", bewijst het volgende: Indien men alle ..kolommen" van een jaaruitgave tfan dit blad aan elkaar reeg. zou men er 20 maal den aardbol mee kunnen omspannen! Hel totale papierverbruik voor de eouranien in Nederland alleen schat spr. op een hoeveelheid, groot genoeg om heel Nederland te bedekken met couranten, terwijl daarvoor waarschijnlijk per jaar een bosch van 800 H.A. groote boomen zal moeten gekapt worden. Voor het wereldverbruik zou per jaar 64.000 H.A. worden ontboscht. In sommige landen boudt de aanolnnt hiermede echter reeds weer gelijken tred. In andere landen nog niet. doch het gevaar voor ontbossching der aarde is 'och niet zoo groot, omdat men wel eens "on \vp« zal vinden de machtige tropische olantensrroei voor papierbereiding te hulp te roepen. --- Chr. Vereen, voor vernieling van Lijkers aan vallende ziekte. De secretaris van de Chr. Vereen, voor verpleging van lijders aan vallende ziekte kon in zijn jnarverslag ever 1928 verklaren, dat de vereeniging in 'n bloeienden toestand verkeert. Er konden in 1928 belangrijke verbeteringen in de gebouwen worden aangebracht. Hef medisch versla? vermeldde dat er 11 Dec. 1928 aanwezig waren 219 vrouwelijke en 187 mannelijke patiënten. TTet aant?l toevallen en duizelingen is dank zij den nieuweren therapeutische)! middelen, terugloopend. De algemeen» gezondheidstoestand is bevredigend. --- Storm aan de Zuidpool. Met welke e:;fz:ig!ijke moeilijkheden de Zuidpool reizigers te kampen hebben, blijkt uit het relaas, dat thans in het Hbl. wordt gegeven omtrent den storm in het Rockefeller-gebergte, waarbij het vliegtuig van June, Gould en Balehen te pletter werd geslagen. Üit „Klein-Amerika" op de IJsbarricre aan de Walvisschenbaai, zooals Byrd en de zijnen hun tijdelijke verblijfplaats hebben genoemd, wordt per radio een relaas geseind, dat door een der deelnemers, n.l. June, van den rampspoedigen tocht werd gegeven. Wij ontleinen er aan: „De sneeuwjacht was nu zoo dicht geworden, dat wij, staande bij een vleugelpunt van liet vliegtuig, ternauwernood den staart konden zien. De sneeuw smolt zoodra zij ons trof en ons gelaat was met een ijskorst be- dekt. Het ijs zat vaet in onze wenkbrauwen en oogharen en onze oogen zaten op die manier zoo dicht, dat wij niet zien konden. Elke paar minuten moesten wij ons van het ijs bevrijden. Wij legden het vliegtuig steeds hechter voor anker, en Larry en ik hielden met man en macht den linkervleugel in bedwang. Op de linksche sledelat lag al een vracht van 500 K.G. sneeuw, doch bij eiken windstoot kwam die lat toch een cm. of tien van den bodem. Telkens wanneer dat gebeurde stond mijn hart bijna stil en dacht ik: „daar gaat ie!" Maar eiken keer viel de lat weer terug, trouwens, het vliegtuig lag dan ook wel heel stevig verankerd aan kabels. En die kabels waren zoo strak gespannen, dat men er muziek op zou hebben kunnen maken" Twee dagen later werd het toestel door den wind grootendeels vernield. June deelt hierover mee: „Het zag er steeds leelijker uit. Harder en harder woei het en om half vijf, toesi iki een bericht naar de basis door trachtte te zenden, zag ik op den windsterkte-aanwijzer op het toestel, dat de snelheid van dein wind 141 K.M. bedroeg. Ed dat was nog maar het begin. Het toestel trilde als een blad van een boom en de vleugels bogen aan het einde wel 15 c.M. door. „Ik meldde dat de toestand hachelijk was, dat ik niet geloofde dat het toestel nog lang aan den v.md weerstand kon blijven bieden en dat ik niet van plan was daar zelf te blijven. „En toch weerstond het vliegtuig bijna een tweemaal zoo sterken wind, voor het losbrak onder den vreeselijken druk.... „Je moet weten", zei Balehen, die een zwak voor cijfers heeft, „dat de druk toeneemt met het kwadraat van de snelheid van den wind en de wind moet een snelheid van 240 K.M. gehad hebben, toen het toestel losbrak. Als de sledeijzers er onder niet vrij gekomen waren, zouden de vleugels toch na enkele minuten aan flarden gewaaid zijn." June hervatte vervolgens zijn verhaal en zeide: „Terwijl ik probeerde mijn boodschap door te krijgen, een boodschap, die ons stilzwijgen zou hebben opgehelderd, woei de antenne om, Bernt ging naar buiten om haar te bevesiigen en werd omver geblazen." June lachte. „Ik zie nog Bernt worstelen met die ski", zeide hij. „Wij hadden den draad bevestigd aan het eind van een ski, die in de sneeuw stak en hij werd over het terrein rondgetrokken. Eén keer gleed hij zoover af, dat hij zijn mes moest nemen en het in het ijs 6teken om een houvast te hebben. Ik kon hem nauwelijks zien door den grauwen storm. Dat was ook een wonderlijke gewaarwording. Wij konden slecht 9 een paar voet voor ons uitzien en daar de wind onze voeten onder ons uit woei en ons omver wierp, zoodat wij ons vastgrepen aan wat wij maar pakken konden, leek het wel alsof wij tegen onzichtbare reuzen aan het vechten waren. „Toen wij in het vüegtuig stapten zagen we dat alles wat niet spijkervast was, door da cabine verstrooid lag. De radio-zender lag op den vloer, de antenne die buitenboords was aangebracht, vonden we op een halven mijl van het toestel. Het vliegtuig zelf bood een jammerlijken aanblik. De stutten waren geheel verbogen, de ski's waren onbeschadigd, maar een van de voetstukken was tn tweeën gescheurd. De schroef had blijkbaar snel gewenteld, want de uiteinden van alle drie bladen waren opgekruld. De stalen stutten van het landingstoestel waren gespleten en omgekruld als bananenschillen." Over de redding vertelt June, dat hij met zijn radiotoestel het vertrek vernam van het vliegtuig de „Fairehild," dat opsteeg om hen te zoeken. Hij vervolgt: „Wij hadden 's ochtends een boodschap gekregen om een T. uit te leggen op de landingsplaats en wij holden dadelijk weg om er voor te zorgen. Wij hadden een heerlijk gevoel over ons. Ik bleef in het vernielde vliegtuig en had het koud. Eindelijk hoorde ik Hanson in de Fairehild zeggen: „De bergen zijn in zicht", en vervolgens: „ik zie niemendal." Op dat oogenblik zagen Larry en Bernt het toestel. Het vloog iets te veel naar het Noorden en Bernt ontstak een rookbom. Toen hij dacht, dat zij voorbij zouden vliegen rukte hij een andere bom open en wierp die op de eerste. Hanson zei juist, dat hij ons ndet zag, toen ik zijn radio hoorde sputteren en daarop seinde hij, dat hij ons sein gezien had. Ik kroop daarop uit onzen goeden, ouden Fokker en zag den overste boven ons, juist neerdalende voor de landing. Geloof maar, dat dat een welkom schouwspel wast Dat is alles, wat er te vertellen valt, behalve daji, dat ik nooit meer zoon storm hoop door te maken. Eén keer is genoeg.* JUNE. --- Ek sneu. Jehan. dat wier san aerdich jonkje, Hy hie it altyd like bryk, Min moast bytiden om him laitsje, Thús wier hy suver de komyk. April wier hy op skoalle kommen, Dat hie in hiele omkear west, Mar hy wist him wol oan te passen, Ek hjir wer makke hy it best. Hy wier in skerp opmerksum baeske, En hie de jiffer gau ta frjeon. Al hied er wol ris frjemd' útfallen, Dat waerd him net sa swier oanwreaun. Hwent jiffer wier in goedlik frommes, Koe alles fen hjar berntsjes op, Sims hie hja wol hwet to fordûrjen (Elk bêrn is lang gjin „ljeave pop"). Mar alles koe hja ynskewiele, Hja wyd' alhiel hjar oan 'e bern. Dat koe min ek fen hjar forwachtsje, Hwent 't wier hjar tige oan to sjên. Dei hja gjin lést fen frijers krige, Om't hja ûnsjuch wier as de nacht. Mar by de bêrn foun hja wol oanslach, Dy freegje net nei pronk en pracht. Tn moarntiid waerd Jehan syn klasse De eale kinst fen lezen leard. It wier in toer, hear, for de measten, Soms gong it goed, mar jamk forkeard. Sa wraks'le 't folkje lans de lêzplank': Aap, noot, mies, wim, etcetera; Sa kaem min dôchs al njunkelytsen Oan 't slimme wirdfsje schapen ta. Do waerd de wirdeskat útwreide, De jiffer skreau do n e u s op 't boerd, En frege ien foar ien de berntsjes Om dat to lezen. — Nimmen koe 't. „Jehan. dou ek net?" frege jiffer, En omdet hja him helpe woe Sfiek hja de finger nei hjar noas út: Faeks. def er 't den wol sizze koe. Hja sei: „Hwet hak foar op 'e holle? .Dat witstou dôchs wol, lytse man!" Nei efkes stilte kaem it andert: „Skeinspruten, jiffer!" sei Jehan. SIBE. ---